SN oddalił skargę byłego prezesa i utrzymał jego odpowiedzialność za składki

Sąd Okręgowy w Tarnobrzegu III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych,

wyrokiem z 11 sierpnia 2022 r. (sygn. akt III U 66/20), wydanym w sprawie A.S. z

odwołania od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych III Oddział w Warszawie, o

przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania z tytułu składek, oddalił odwołanie

i przyznał od Skarbu Państwa - kasa Sądu Okręgowego w Tarnobrzegu - na rzecz

adw. T.G. kwotę 3.600 zł podwyższoną o stawę podatku VAT, z tytułu kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu oraz nie obciążył

odwołującego A.S. obowiązkiem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego na rzecz

organu rentowego.

Na skutek apelacji odwołującego, Sąd Apelacyjny w Rzeszowie III Wydział

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 29 lutego 2024 r. (sygn. akt III AUa

925/22), oddalił apelację, przyznał od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego w

Rzeszowie na rzecz adw. T.G. kwotę 4.050 zł powiększoną o stawkę podatku od

towarów i usług, tytułem występowania w sprawie w charakterze pełnomocnika z

urzędu odwołującego w postępowaniu apelacyjnym oraz zasądził od odwołującego

na rzecz organu rentowego kwotę 4.050 zł, tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu apelacyjnym, wraz z ustawowymi odsetkami za

opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia

się orzeczenia, do dnia zapłaty.

W uzasadnieniu wyroku Sąd Apelacyjny uznał apelację za bezzasadną,

podzielając zarówno ustalenia faktyczne, jak i ocenę prawną dokonaną przez Sąd

Okręgowy. W pierwszej kolejności Sąd II instancji wskazał, że postępowanie

dowodowe zostało przeprowadzone prawidłowo, a ocena zgromadzonego materiału

dowodowego mieściła się w granicach swobodnej oceny dowodów określonej w art.

233 § 1 k.p.c. Zdaniem Sądu odwoławczego apelujący nie wykazał, aby Sąd I

instancji naruszył zasady logiki, doświadczenia życiowego lub przepisy

postępowania przy ocenie poszczególnych dowodów. Zarzuty apelacji stanowiły w

II USKP 228/26

3

istocie jedynie polemikę z prawidłowo ustalonym stanem faktycznym oraz próbę

przedstawienia własnej wersji wydarzeń.

Za kluczową dla rozstrzygnięcia sprawy Sąd Apelacyjny uznał kwestię

ustalenia, czy odwołujący pełnił funkcję prezesa zarządu spółki od 1 kwietnia 2014 r.

Sąd podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że twierdzenia skarżącego o nieobjęciu

tej funkcji wskutek złożonej rezygnacji nie znajdują potwierdzenia w materiale

dowodowym. Z dokumentów korporacyjnych wynikało bowiem, że podczas

nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników 18 grudnia 2014 r. odwołujący

występował jako prezes zarządu, otworzył zgromadzenie i dopiero następnie został

odwołany z pełnionej funkcji. W ocenie Sądu okoliczności te jednoznacznie

wskazują, że status członka zarządu przysługiwał mu aż do momentu formalnego

odwołania. Bez znaczenia dla odpowiedzialności pozostawało natomiast to, czy

faktycznie wykonywał czynności związane z zarządzaniem spółką oraz czy

przebywał poza granicami kraju, gdyż sam fakt pełnienia funkcji członka zarządu

przesądzał o jego odpowiedzialności za zobowiązania spółki.

Sąd Apelacyjny nie podzielił również podniesionego zarzutu przedawnienia.

Wskazał, że zgodnie z przepisami ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych,

należności wynikające z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej przedawniają się

po upływie pięciu lat od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została

wydana, przy czym bieg terminu podlega zawieszeniu w okresie prowadzenia

egzekucji. W rozpoznawanej sprawie postępowanie egzekucyjne wobec spółki

zostało umorzone 14 listopada 2019 r. z powodu jej bezskuteczności, natomiast

decyzja o przeniesieniu odpowiedzialności na odwołującego została wydana 15

listopada 2019 r., a więc z zachowaniem ustawowego terminu.

Następnie Sąd II instancji szczegółowo odniósł się do przesłanek

odpowiedzialności członka zarządu, wynikających z art. 116 Ordynacji podatkowej,

znajdującego odpowiednie zastosowanie do należności składkowych. Wskazał, że

odpowiedzialność ta ma charakter subsydiarny, akcesoryjny i następczy, a jej

powstanie wymaga wykazania dwóch przesłanek pozytywnych, tj. pełnienia funkcji

członka zarządu w czasie powstania zobowiązań oraz bezskuteczności egzekucji

prowadzonej przeciwko spółce. Jednocześnie członek zarządu może uwolnić się od

II USKP 228/26

4

odpowiedzialności, jeżeli wykaże istnienie jednej z ustawowych przesłanek

egzoneracyjnych, polegających na terminowym zgłoszeniu wniosku o ogłoszenie

upadłości lub wszczęciu postępowania układowego, braku winy w niezgłoszeniu

takiego wniosku albo wskazaniu majątku spółki pozwalającego na zaspokojenie

zaległości w znacznej części.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że ustalenie momentu powstania obowiązku

zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości wymaga każdorazowo zbadania sytuacji

finansowej spółki. W tym zakresie za w pełni miarodajne uznano wnioski opinii

biegłego z zakresu finansów i rachunkowości. Z opinii tej wynikało, że spółka od wielu

lat znajdowała się w trudnej sytuacji ekonomicznej, a stan niewypłacalności

występował już od 2009 r. Biegły wskazał, że spółka nie regulowała wymagalnych

zobowiązań, nie generowała nadwyżek finansowych, a w 2014 r. osiągnęła

szczególnie wysoką stratę przy niewielkich przychodach. W konsekwencji spełniała

przesłanki niewypłacalności określone w prawie upadłościowym, a obowiązek

złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości istniał również w okresie, w którym funkcję

prezesa zarządu pełnił odwołujący. Pomimo tego nie podjął on żadnych działań

zmierzających do wszczęcia postępowania upadłościowego ani układowego.

W ocenie Sądu Apelacyjnego zgromadzony materiał dowodowy pozwalał na

stwierdzenie, że zostały spełnione wszystkie przesłanki uzasadniające przeniesienie

na odwołującego odpowiedzialności za zaległości składkowe spółki. Bezsporna była

zarówno bezskuteczność egzekucji prowadzonej wobec spółki, jak i pełnienie przez

niego funkcji prezesa zarządu w czasie powstania zobowiązań. Jednocześnie nie

wykazał on żadnej z przesłanek egzoneracyjnych przewidzianych w art. 116

Ordynacji podatkowej. Nie udowodnił terminowego zgłoszenia wniosku o upadłość,

braku winy w zaniechaniu tego obowiązku ani nie wskazał majątku spółki, z którego

możliwe byłoby skuteczne zaspokojenie należności. W konsekwencji Sąd Apelacyjny

uznał, że decyzja organu rentowego odpowiada prawu, a wyrok Sądu Okręgowego

jest prawidłowy, co skutkowało oddaleniem apelacji.

Skargę kasacyjną do Sądu Najwyższego wywiódł odwołujący, zaskarżając w

części wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie, tj. w punkcie I i III, zarzucając:

II USKP 228/26

5

1. rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, polegające na błędnej

wykładni art. 116 Ordynacji podatkowej polegającej na przyjęciu, że

odpowiedzialność członków zarządu za zaległości podatkowe z tytułu

zobowiązań powstaje także w sytuacji, gdy nie miało miejsca faktyczne

pełnienie przez nich obowiązków;

2. rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, polegające na błędnej

wykładni art. 202 § 2 k.s.h. polegającej na przyjęciu, że rezygnacja z funkcji

członka zarządu nie jest czynnością jednostronną i wymaga odwołania go

przez właściwy organ spółki;

3. naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ

na wynik sprawy tj. art. 232 k.p.c., poprzez brak dopuszczenia przez Sąd II

instancji z urzędu dowodu z zeznań świadka wskazanego przez

odwołującego, w sytuacji gdy dowód ten był niezbędny dla stwierdzenia faktów

niezbędnych dla rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie.

W związku z powyższym skarżący wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania wobec istnienia potrzeby wykładni przepisów budzących poważne

wątpliwości tj. art. 116 ustawy Ordynacja podatkowa dla którego brak jest utrwalonej

judykatury i art. 202 k.s.h., zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie, co do istoty

sprawy poprzez uwzględnienie apelacji odwołującego i konsekwentnie

uwzględnienie odwołania od decyzji organu rentowego, ewentualnie uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w

Rzeszowie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie

o kosztach postępowania kasacyjnego według norm przepisanych i zasądzenie na

rzecz pełnomocnika skarżącego kosztów pomocy prawnej, udzielonej z urzędu

według norm przepisanych, jednocześnie oświadczając, że nie zostały one

uiszczone w całości ani w części.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna wywiedziona w niniejszej sprawie przez odwołującego nie

zawiera uzasadnionych podstaw.

II USKP 228/26

6

Na wstępie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 39813 § 1 k.p.c. Sąd

Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach

podstaw, a w granicach zaskarżenia bierze z urzędu pod rozwagę nieważność

postępowania.

Odnosząc się do podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia

przez Sąd Apelacyjny przepisu art. 232 k.p.c., który miałby polegać na braku

dopuszczenia przez Sąd II Instancji z urzędu dowodu z zeznań świadka J.S., w

sytuacji gdy dowód ten był niezbędny dla stwierdzenia faktów niezbędnych dla

rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie, to przede wszystkim należy podkreślić, że

strona skarżąca ograniczyła się jedynie do podniesienia tego zarzutu – nie

uzasadniając w ogóle swojego stanowiska w tym zakresie.

Przypomnieć w tym miejscu należy, że postępowanie w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych toczy się generalnie według zasady kontradyktoryjnego

postępowania, a w nim o rodzaju i zakresie roszczenia decyduje odwołujący. Ciężar

udowodnienia twierdzeń spoczywa na tej stronie, która je zgłasza (art. 232 zdanie

pierwsze k.p.c.). W postępowaniu z zakresu ubezpieczeń społecznych rozkład

ciężaru dowodów będzie zależał od rodzaju decyzji (zob. m.in. postanowienie Sądu

Najwyższego z 10 grudnia 2024 r., III USK 323/23, Legalis nr 3168646). Natomiast

uprawnienie sądu do dopuszczenia dowodu z urzędu jest uprawnieniem

szczególnym, stanowiącym odstępstwo od reguły ciężaru dowodu określonej w art.

6 k.c. i jako takie powinno być stosowane w szczególnych okolicznościach i w

minimalnym zakresie, albowiem może stanowić zachwianie równowagi stron i

pozbawić je prawa do bezstronnego sądu. Może ono dotyczyć wyłącznie okoliczności

wskazanych przez strony istotnych i spornych okoliczności faktycznych.

Skorzystanie przez sąd z przyznanego mu w art. 232 zd. 2 k.p.c. uprawnienia do

dopuszczenia dowodu niewskazanego przez stronę - co do zasady - należy do jego

dyskrecjonalnej władzy, na co wyraźnie wskazuje użyty w art. 232 zdanie drugie

k.p.c. zwrot „sąd może”. Z tego powodu nieprzeprowadzenie dowodu z urzędu z

reguły nie stanowi uchybienia, które mogłoby zostać skutecznie wytknięte w skardze

kasacyjnej (por. m.in. uchwałę 7 sędziów Sądu Najwyższego z 19 maja 2000 r., III

CZP 4/00, OSNC 2000, nr 11, poz. 195 i wyroki Sądu Najwyższego: z 25 marca 1998

r., II CKN 656/97, OSNC 1998, nr 12, poz. 208; z 24 czerwca 1998 r., I PKN 194/98,

II USKP 228/26

7

OSNP 1999, nr 13, poz. 425; z 25 czerwca 1998 r., III CKN 384/98; z 9 lipca 1998

r., II CKN 657/97; z 26 stycznia 2000 r., III CKN 567/98; z 14 grudnia 2000 r., I CKN

661/00; z 17 kwietnia 2008 r., I CSK 79/08; z 5 listopada 2008 r., I CSK 138/08 oraz

postanowienie Sadu Najwyższego z 7 grudnia 2000 r., II CKN 1322/00;).

W przypadku strony działającej bez profesjonalnego pełnomocnika z reguły

wskazane jest w pierwszej kolejności skorzystanie przez sąd z uprawnienia do

udzielenia pouczeń, co do czynności procesowych zgodnie z art. 5 k.p.c., a dopiero,

gdyby to okazało się niewystarczające, przeprowadzenie dowodu z urzędu.

Natomiast inicjatywa dowodowa sądu, w przypadku reprezentacji strony przez

adwokata lub radcę prawnego – tak jak to miało miejsce w niniejszej sprawie -

powinna być jednak ograniczona do przypadków zupełnie wyjątkowych (zob. wyrok

Sądu najwyższego z 20 grudnia 2019 r., II CSK 518/18, Legalis nr 2281067).

Odnosząc powyższe kryteria do okoliczności sprawy, nie ulega wątpliwości,

że nie było podstaw do przeprowadzenia z urzędu przez Sąd Apelacyjny dowodu z

zeznań świadka wskazanego przez odwołującego. Tym bardziej, że w postępowaniu

apelacyjnym odwołujący reprezentowany był przez profesjonalnego pełnomocnika, a

w apelacji podniesiony został tylko jeden zarzut – naruszenia przez Sąd I instancji

art. 233 § 1 k.p.c., przez odmówienie mocy i wiarygodności dowodowej kserokopii

pisma zatytułowanego „rezygnacja” A.S..

Nie doszło w niniejszej sprawie także do naruszenia przez Sąd II instancji

podniesionych w skardze kasacyjnej przepisów prawa materialnego.

Wskazać należy, że przepis art. 116 Ordynacji podatkowej przewiduje

zaostrzone, w porównaniu do Kodeksu spółek handlowych, warunki

odpowiedzialności członków zarządu. W orzecznictwie podkreśla się, że „właściwym

czasem” w rozumieniu komentowanego przepisu nie jest ani krótkotrwałe

wstrzymanie płacenia długów na skutek przejściowych trudności, ani też całkowite

zaprzestanie płacenia długów w następstwie wyzbycia się przez podmiot

gospodarczy całego (lub prawie całego) majątku, lecz chwila kiedy wiadomo już, że

dłużnik nie będzie w stanie zaspokoić wszystkich swych zobowiązań. Określenie tej

chwili powinno być ujmowane elastycznie w zależności od okoliczności konkretnego

wypadku, bowiem właściwy czas do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości jest

II USKP 228/26

8

przesłanką obiektywną, ustalaną w oparciu o okoliczności faktyczne każdej sprawy

(por. wyroki Sądu Najwyższego: z 14 września 2007 r., III UK 24/07, OSNP 2008 nr

21-22, poz. 324; z 24 września 2008 r., II CSK 142/08, LEX nr 470009; z 19 marca

2010 r., II UK 258/09, LEX nr 920554; z 6 lipca 2011 r., II UK 352/10, LEX nr 989129;

z 2 sierpnia 2011 r., II UK 5/11, LEX nr 1084735; z 4 października 2011 r., I UK 113/11,

OSNP 2012 nr 23-24, poz. 293 oraz z 18 stycznia 2012 r., II UK 109/11, LEX nr

1130391). Ponadto utrwalony jest pogląd, że członek zarządu uwalnia się od

odpowiedzialności za składki na ubezpieczenie społeczne, gdy po objęciu swej

funkcji i ustaleniu, że stan finansowy spółki uzasadnia złożenie wniosku o upadłość,

niezwłocznie złoży taki wniosek (por. wyrok Sądu Najwyższego z 9 lipca 2009 r., II

UK 374/08, LEX nr 533104; z 1 września 2009 r., I UK 95/09, LEX nr 551001; z 16

września 2009 r., I UK 277/08, LEX nr 550086 czy wyrok Sądu Najwyższego z 13

sierpnia 2024 r., II USKP 127/23, Legalis nr 3112439).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że odpowiedzialność

członków zarządu spółki obejmuje zobowiązania składkowe, których termin płatności

upływał w czasie pełnienia obowiązków członka zarządu. Znaczenie ma więc

pełnienie obowiązków (zob. art. 116 § 2 Ordynacji podatkowej). Pozwala to

stwierdzić, że pełnienie obowiązków wypełnia tę regulację, gdy funkcja nadal jest

sprawowana przez członka zarządu choć złożył rezygnację, a nie został powołany

inny członek zarządu. Z ustalonego w sprawie stanu faktycznego, którymi to

ustaleniami Sąd Najwyższy jest związany (art. 39813 § 2 k.p.c.), wynika

jednoznacznie, że podczas nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników 18 grudnia

2014 r. odwołujący występował jako prezes zarządu, otworzył zgromadzenie i

dopiero następnie został odwołany z pełnionej funkcji – pełnił więc funkcję członka

zarządu aż do momentu formalnego odwołania. Z przeprowadzonego w sprawie

dowodu z opinii biegłego sadowego wynika, że spółka od wielu lat znajdowała się w

trudnej sytuacji ekonomicznej, a stan niewypłacalności, spółka nie regulowała

wymagalnych zobowiązań, nie generowała nadwyżek finansowych, a w 2014 r.

osiągnęła szczególnie wysoką stratę przy niewielkich przychodach. W konsekwencji

spełniała przesłanki niewypłacalności określone w prawie upadłościowym, a

obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości istniał również w okresie, w

którym funkcję prezesa zarządu pełnił odwołujący. W sytuacji natomiast, gdy członek

II USKP 228/26

9

zarządu, mimo ważnego zapisu w rejestrze sądowym, kwestionuje fakt bycia

członkiem zarządu w dacie powstania zobowiązania, winien wykazać w toku

postępowania przed organami podatkowymi lub przed sądem, że został skutecznie

odwołany z tej funkcji. Podobnie w przypadku kwestionowania wadliwego powołania,

należałoby przedstawić argumenty przeczące prawdziwości wpisu do KRS oraz

ustalonego stanu rzeczywistego pełnienia funkcji członka zarządu (zob. wyrok

Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 stycznia 2015 r., II FSK 2956/12, Legalis nr

3104665). Takiej okoliczności odwołujący w niniejszej sprawie nie zdołał jednak

wykazać.

Z punktu widzenia należytego wykonywania obowiązków członka zarządu

bierność osoby, której powierzono tę funkcję, stanowi postawę nie zasługującą na

akceptację i w żadnej mierze nie prowadzi do uwolnienia tego członka zarządu od

odpowiedzialności za zadłużenie składkowe (zob. postanowienie Sądu Najwyższego

z 24 lipca 2024 r., III USK 189/23, Legalis nr 3104665).

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną,

orzekając o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie § 16 ust. 4 pkt 2 w

zw. z § 8 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w

sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z

2026 r. poz. 87).

DS

Jarosław Sobutka

Ewa Stryczyńska Robert Stefanicki

[SOP]