Okresy pracy tylko na Ukrainie bez polskiego ubezpieczenia. SN oddalił skargę o emeryturę

Decyzją z 15 lipca 2022 r. (znak: […]), Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Oddział w Częstochowie, po rozpatrzeniu wniosku z 6 maja 2022 r. odmówił O.T.

prawa do emerytury. W uzasadnieniu organ rentowy przyjął, że O.T. urodził się po 31

grudnia 1948 r. oraz, że wnioskodawca nie udowodnił żadnego okresu ubezpieczenia

w Polsce do 31 grudnia 1998 r., a także nie został zgłoszony do ubezpieczenia

emerytalno-rentowego w Polsce od 1 stycznia 1999 r. Organ rentowy zwrócił przy

tym uwagę, że na koncie ubezpieczonego brak jest zapisanych składek, z tytułu

ubezpieczenia w charakterze pracownika, czy osoby prowadzącej działalność

gospodarczą.

Sąd Okręgowy w Legnicy V Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych,

wyrokiem z 29 maja 2023 r. (sygn. akt V U 400/22), wydanym w sprawie O.T., z

odwołania od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Częstochowie, o

emeryturę, oddalił odwołanie i zasądził od Skarbu Państwa, na rzecz adw. M.Z.,

kwotę 110,70 zł (w tym 23% VAT), tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej z urzędu.

Na skutek apelacji odwołującego, Sąd Apelacyjny we Wrocławiu III Wydział

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 13 marca 2024 r. (sygn. akt III AUa

813/23), oddalił odwołanie i przyznał od Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w

Legnicy, na rzecz adw. M.Z., prowadzącego Kancelarie Adwokacką w L., kwotę 240

zł (w tym VAT), tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

wnioskodawcy z urzędu w postępowaniu apelacyjnym.

W uzasadnieniu wyroku Sąd odwoławczy wskazał, że apelacja wnioskodawcy

była bezzasadna i podlegała oddaleniu. Wbrew zarzutom stawianym rozstrzygnięciu,

zaskarżony wyrok jest trafny i odpowiada prawu, zaś ustalenia stanu faktycznego

korespondują ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, a ich ocena,

dokonana przez Sąd Okręgowy została dokonana bez przekroczenia granic

swobodnej oceny dowodów.

II USKP 347/26

3

Sąd II instancji w pierwszej kolejności zwrócił uwagę, że w sprawie

odwołującego przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych zapadł 31 grudnia

2015 r. wyrok (sygn. akt V U 356/15) Sądu Okręgowego w Legnicy (wyrok

prawomocny), którym odmówiono przyznania wnioskodawcy prawa do emerytury.

Wskazany Sąd ocenił, że wnioskodawca nie udowodnił jakichkolwiek okresów

składkowych i nieskładkowych na terenie Polski, w tym rzekomego prowadzenia

działalności gospodarczej czy zatrudnienia we wskazywanych zakładach pracy. Sąd

Apelacyjny podkreślił, że ponowne rozpoznawanie tej samej sprawy jest

niedopuszczalne, chyba że w trybie art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z FUS,

gdyby wnioskodawca przedstawił nowe dowody lub nieznane wcześniej okoliczności.

Tego jednak w niniejszym postępowaniu nie uczynił. Wnioskodawca nie wykazał

żadnych okresów, w których odprowadzano by za niego składki w Polsce, a jego

obecne żądania zmierzały w istocie do podważenia wcześniejszego prawomocnego

wyroku, bez wymaganych ku temu podstaw prawnych. Skoro w sprawie zapadł

prawomocny wyrok Sądu, to nawet przy zastosowaniu instytucji art. 114 powołanej

ustawy, należy uwzględnić przepis ust. 2 pkt 2, kiedy to ze skargą o wznowienie

postępowania należałoby wystąpić do sądu w poprzedniej sprawie. Organ rentowy

wydał kolejną decyzję w sprawie o emeryturę, ale kluczowe przesłanki warunkujące

jej nabycie, w postaci wykazania wymaganych okresów składkowych i

nieskładkowych przebytych na terenie Polski, zostały objęte powagą rzeczy

osądzonej we wskazanym wyżej uprzednim procesie.

Sąd odwoławczy wskazał też, że stosownie do art. 116 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, postępowanie w

sprawach świadczeń wszczyna się na podstawie wniosku zainteresowanego, chyba

że ustawa stanowi inaczej. Do wniosku w sprawie przyznania świadczeń w myśl ust.

5 powinny być dołączone dowody uzasadniające prawo do świadczeń i ich

wysokości, określone w drodze rozporządzenia przez ministra właściwego do spraw

zabezpieczenia społecznego, co oznacza, że ciężar dowodu w tym zakresie

spoczywa na wnioskodawcy. Sąd II instancji wskazał, że wnioskodawca wykazał

okresy ubezpieczania, jednak na terenie Ukrainy i okoliczność ta nie przekłada się

na ustalenie, że tylko z tego powodu może otrzymać prawo do emerytury w Polsce.

Odwołujący nie posiada żadnych okresów składkowych w myśl art. 6 ustawy z dnia

II USKP 347/26

4

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Odnosząc się do zarzutu nieuwzględnienia umowy międzynarodowej o

zabezpieczeniu społecznym zawartej między Polską a Ukrainą, Sąd Apelacyjny

wyjaśnił, że mechanizm sumowania okresów ubezpieczenia ma zastosowanie

wyłącznie wtedy, gdy wnioskodawca posiada jakiekolwiek okresy ubezpieczenia w

Polsce. Ponieważ wnioskodawca legitymuje się wyłącznie okresami wypracowanymi

w Ukrainie, brak jest podstaw do przyznania mu polskiej emerytury, tylko na

podstawie okresów zagranicznych.

Skargę kasacyjna od wyroku sądu Apelacyjnego we Wrocławiu, do Sądu

Najwyższego wywiódł odwołujący, zaskarżając judykat w całości, zarzucając:

1. naruszenie art. 114 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez:

1. akceptację nieprawidłowego działania organu rentowego, polegającego na

rozpoznaniu sprawy odwołującego i wydaniu przez organ rentowy decyzji z,

bez zastosowania trybu, o którym mowa w art. 114 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS, tj. bez jakiegokolwiek wszczęcia i przeprowadzenia

postępowania mającego na celu ustalenie, czy w sprawie zaistniały przesłanki

do uchylenia wcześniejszej prawomocnej decyzji z 16 marca 2015 r.,

odmawiającej wnioskodawcy przyznania emerytury, co do której zapadł wyrok

Sądu Okręgowego w Legnicy (sygn. akt VU 356/15) lub czy w sprawie zaszły

przesłanki do utrzymania tej decyzji w obrocie prawnym;

2. pominięcie braku podstaw prawnych do tego, aby organ rentowy z uwagi na

swoją wcześniejszą prawomocną decyzję o odmowie przyznania

wnioskodawcy prawa do emerytury, wydał nową decyzję w sprawie i to

jeszcze bez zastosowania trybu, o którym mowa w art. 114 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS, w konsekwencji czego, w obrocie prawnym

funkcjonują obecnie dwie identyczne decyzje (tożsame podmiotowo i

przedmiotowo oraz zawierające to samo rozstrzygnięcie), co stanowi

oczywistą wadliwość;

3. naruszenie art. 386 §2-4 k.p.c. w zw. z art. 47714a k.p.c., poprzez brak

uchylenia wyroku Sądu Okręgowego oraz decyzji organu rentowego, mimo że

taka decyzja, o takiej treści w ogóle nie powinna była zapaść i

II USKP 347/26

5

usankcjonowanie sytuacji, w której funkcjonują w obrocie prawnym dwie

prawomocne decyzje organu rentowego (wydane, co do tej samej kwestii i w

takim samym trybie, z takim samym rozstrzygnięciem), przy czym decyzja,

której dotyczy niniejsza sprawa jest dotknięta oczywistą wadliwością, co

prowadzi do niepewności prawnej, odnośnie do sytuacji odwołującego i

dalszych możliwości kwestionowania przez niego odmowy przyznaniu mu

prawa do emerytury.

W związku ze stawianymi zarzutami, skarżący wniósł o:

1. przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ze względu na to, że jest ona

oczywiście uzasadniona;

2. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi II instancji, względnie uchylenie obydwu

wyroków Sądów obu instancji i przekazanie sprawy do ponownego

rozpatrzenia Sądowi I instancji;

3. ewentualnie, orzeczenie co do istoty sprawy i uchylenie decyzji organu

rentowego, jako wydanej z rażącym naruszeniem przepisów postępowania i

dotkniętej wadliwością;

4. zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika z urzędu kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu, w postępowaniu

wywołanym wniesieniem skargi kasacyjnej według norm przepisanych - przy

czym w wysokości sześciokrotności stawki podstawowej, z uwagi na

obszerność akt i zawiłość sprawy, jak również znaczny nakład pracy adwokata

i jego wkład w przyczynienie się do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia istotnych

zagadnień występujących w sprawie, przy jednoczesnym oświadczeniu, że

koszty pomocy prawnej nie zostały zapłacone w całości łub w części.

W odpowiedzi na wywiedzioną skargę kasacyjną, organ rentowy wniósł o

odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania i zasądzenie od odwołującego,

na rzecz organu rentowego kosztów postępowania kasacyjnego, tytułem zwrotu

kosztów zastępstwa procesowego, w wysokości według norm przepisanych, a gdyby

skarga kasacyjna została przyjęta do rozpoznania jej oddalenie oraz zasądzenie od

odwołującego, na rzecz organu rentowego kosztów postępowania kasacyjnego,

II USKP 347/26

6

tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, w wysokości według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna wywiedziona w niniejszej spawie przez odwołującego

okazała się nieuzasadniona.

Na wstępie należy przypomnieć, że zgodnie z art. 39813 § 1 k.p.c. Sąd

Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach

podstaw, a w granicach zaskarżenia bierze z urzędu pod rozwagę nieważność

postępowania. Sąd Najwyższy związany jest przy tym ustaleniami faktycznymi, które

stanowią podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.).

W skardze kasacyjnej strona skarżąca podniosła dwa zarzuty, naruszenie

prawa materialnego, tj. art. 114 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz naruszenie przepisów

proceduralnych, tj. art. 386 § 2-4 k.p.c. w zw. z art. 47714a k.p.c. W obu jednak

przypadkach zabrakło argumentów, w jaki sposób orzeczenie Sądu II instancji

naruszyło przywoływane przez skarżącego przepisy prawa.

Należy zwrócić uwagę, że zarzuty formułowane w ramach każdej z podstaw

kasacyjnych powinny być ujęte tak szczegółowo, by Sąd Najwyższy bez poszukiwań

w materiale sprawy, dysponował wyczerpującym przedstawieniem wytkniętego

uchybienia (por. wyrok Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 2012 r., V CSK 205/11,

Legalis nr 544265).

Poza tym, skargę kasacyjną strona może oprzeć na naruszeniu prawa

materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Jak

wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 29 marca 2006 r. (IV CSK 165/05, Legalis nr

179604), przytoczenie w skardze kasacyjnej pierwszej podstawy wymaga

wskazania, poza naruszonymi przepisami, także sposobu ich naruszenia (błędna

wykładnia lub niewłaściwe zastosowanie) oraz wyjaśnienia, na czym polega błędne

zrozumienie lub subsumcja przepisów. Sąd Najwyższy - działając jako sąd kasacyjny

II USKP 347/26

7

- nie jest ani zobowiązany, ani uprawniony do dociekania, o jaką postać naruszenia

przepisu chodzi i na czym ona polega. Jest tak również dlatego, że ustawodawca,

wprowadzając przymus adwokacko-radcowski, postawił skardze kasacyjnej wysokie

wymagania profesjonalne. Wśród tych wymagań jest prawidłowe przytoczenie

podstaw oraz ich uzasadnienia. Zarzucając w skardze kasacyjnej naruszenie prawa

materialnego, nie wystarcza więc jedynie wskazanie przepisu prawa, który został

naruszony – tak jak to ma miejsce w niniejszym przypadku - lecz zawsze należy

określić, czy dany przepis został błędnie wyłożony lub niewłaściwie zastosowany

(zob. też wyroki Sądu Najwyższego: z 17 lutego 2005 r., I CK 565/04, Legalis nr

84401; z 5 grudnia 2006 r., II CSK 274/06, Legalis nr 165195 i z 29 czerwca 2004

r., II CK 367/03, Legalis nr 75483 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 13

czerwca 2008 r., III CSK 104/08, Legalis nr 127030; T. Szanciło (red.), Kodeks

postępowania cywilnego. Komentarz. Art. 1–45816. Tom I, wyd. 2, 2023). Jak wskazał

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z 17 marca 2006 r. (I CSK 63/05, Legalis nr

210871), podstawa skargi kasacyjnej przewidziana w art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.

obejmuje dwa rodzaje naruszeń prawa materialnego, tj. błędne rozumienie treści lub

znaczenia normy prawnej (błędna wykładnia) oraz błędne subsumowanie faktów

ustalonych w procesie pod stan faktyczny abstrakcyjny określony w przepisie

(niewłaściwe zastosowanie). Każdy z tych rodzajów rządzi się własnymi regułami, a

wzajemna między nimi relacja w aspekcie wpływu na wynik sprawy najczęściej

wyraża się stosunkiem zależności pomiędzy wadliwą interpretacją normy prawnej

jako przyczyną, a błędnym zastosowaniem tejże normy jako skutkiem.

Zarzuty naruszenia przepisów postępowania mogą natomiast być podstawą

skargi kasacyjnej jedynie wówczas, gdy uchybienie przepisom postępowania mogło

mieć istotny wpływ na wynik postępowania. Samo naruszenie przepisów

postępowania nie jest przy tym wystarczającą podstawą skargi kasacyjnej (zob. A.

Góra-Błaszczykowska, w: A. Góra-Błaszczykowska (red.), Kodeks, t. I, art. 3983, Nb

23). Wynika stąd konieczność odpowiedniego zredagowania zarzutu w tym zakresie

poprzez wskazanie, jaki wpływ na sposób rozstrzygnięcia sprawy przez Sąd

odwoławczy miały zarzucane przez skarżącego uchybienia procesowe (zob. wyrok

Sądu Najwyższego z 25 czerwca 2014 r., IV CSK 679/13, Legalis nr 1067189; T.

II USKP 347/26

8

Szanciło (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Art. 1–45816. Tom I,

wyd. 2, 2023). Tego w rozpoznawanej skardze kasacyjnej także zabrakło.

W skardze kasacyjnej strona skarżąca zarzuciła, że Sąd II instancji nie uchylił

zaskarżonego apelacją wyroku Sądu I instancji, wskazane przy tym zostały trzy

podstawy do takiego uchylenia, określone w art. 386 § 2, § 3 i § 4 k.p.c. Żadna ze

wskazanych w tych przepisach sytuacji nie występowała jednak w niniejszej sprawie

– takich okoliczności strona skarżąca bowiem nie wykazała. W uzasadnieniu

zarzutów kasacyjnych strona skarżąca wskazała swoje wątpliwości jedynie, co do

braku zastosowania przez organ rentowy przepisu art. 114 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – nie

uzasadniła jednak w ogóle podnoszonych zarzutów procesowych. Nie wiadomo

więc, na czym miałaby polegać nieważność postępowania przed Sądem II instancji,

dlaczego odwołanie miałoby podlegać odrzuceniu, albo zachodzi podstawa do

umorzenia postępowania, nie wyjaśniono także w czym miałoby przejawiać się

nierozpoznanie przez Sąd I instancji istoty sprawy, albo z jakiego powodu wydanie

wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Nie jest

rolą Sądu Najwyższego domyślanie się intencji strony skarżącej, czy też

poszukiwanie uzasadnienia zarzutów proceduralnych w uzasadnieniu zarzutów

materialnych. W skardze kasacyjnej nie podniesiono żadnych innych zarzutów

proceduralnych – co wobec treści przepisu art. 39813 § 1 k.p.c. uniemożliwia Sądowi

Najwyższemu analizę innych możliwych podstaw.

Jeżeli natomiast chodzi o zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego to

także w tym przypadku strona skarżąca nie sprecyzowała swojego zarzutu –

przywołany bowiem został ogólnie przepis art. 114 ustawy emerytalnej w sytuacji,

kiedy przepis ten zawiera różne jednostki redakcyjne, dotyczące różnych sytuacji.

Zwrócić także należy uwagę, co również podkreślał w swoim uzasadnieniu także Sąd

II instancji, że postępowanie cywilne w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych charakteryzuje się pewną specyfiką, co ma swoje implikacje również w

zakresie funkcjonowania instytucji powagi rzeczy osądzonej, nadając tej instytucji

szczególny walor, ograniczający jej praktyczne znaczenie. Sprawy z zakresu

ubezpieczeń społecznych są bowiem sprawami cywilnymi jedynie w ujęciu

formalnym (art. 1 k.p.c.). Trzeba wszak pamiętać, że w sprawach tych postępowanie

II USKP 347/26

9

sądowe nie jest inicjowane przez wniesienie pozwu, lecz odwołanie od decyzji

organu rentowego. Powszechnie przyjmuje się jednak, że odwołanie jest surogatem

pozwu i jego wniesienie podlega tym samym regułom, co pozew wnoszony w

zwykłym postępowaniu procesowym. Co do zasady, wydanie decyzji przez organ

rentowy powoduje możliwość wszczęcia postępowania cywilnego, chociażby

dotyczyła ona ponownie tego samego świadczenia, które było już przedmiotem sporu

w poprzednio toczącym się procesie. Wynika to stąd, że przedmiotem postępowania

w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych jest kontrola określonej

decyzji. Wydanie przez organ rentowy kolejnej decyzji otwiera drogę do wniesienia

kolejnego odwołania, a więc do wszczęcia nowego postępowania cywilnego. W

judykaturze zauważa się, że nieważność postępowania, związana z nieodrzuceniem

przez sąd ubezpieczeń społecznych odwołania od decyzji organu rentowego z

powodu powagi rzeczy osądzonej, mogłaby być rozważana tylko wówczas, gdyby

odwołanie zostało wniesione od decyzji już wcześniej zaskarżonej odwołaniem, które

zostało oddalone prawomocnym wyrokiem sądowym. Natomiast odwołanie od nowej

decyzji organu rentowego podlega merytorycznemu rozpoznaniu, zgodnie z zasadą

przewidzianą w art. 83 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 29 marca 2012 r., I UK

299/11, OSNP 2013 nr 9-10, poz. 118; z 27 marca 2014 r., III UK 115/13, LEX nr

1554419; z 18 kwietnia 2018 r., III UK 53/17, Legalis nr 1799144 i z 3 lipca 2019 r.,

II UK 30/18, Legalis nr 1967529). Podkreśla się także, że w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych sąd powszechny nie jest uprawniony do orzekania w

przedmiocie nieważności decyzji administracyjnej, ale - przy uwzględnieniu

przesłanek określonych w odpowiednich przepisach Kodeksu postępowania

administracyjnego - rozpoznaje istotę sprawy, którą stanowi istnienie (nieistnienie)

wynikającego z przepisów prawa materialnego określonego prawa lub zobowiązania

stwierdzonego wadliwą decyzją organu rentowego (por. wyrok Sądu Najwyższego z

21 stycznia 2012 r., II UK 164/12, OSNP 2013 nr 21-22, poz. 261).

Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c., oddalił

skargę kasacyjną, a o kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 102 k.p.c.

i § 16 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 15 ust. 2 Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia

14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki

II USKP 347/26

10

samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez

adwokata z urzędu (t.j. Dz.U. z 2026 r,. poz. 87).

DS.

[a.ł]