Sąd Najwyższy odroczył orzeczenie i przekazał pytanie o pomniejszenie emerytury

Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej wyrokiem z 24 listopada 2020 r. oddalił

odwołanie J.Ł. od decyzji pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w

Bielsku-Białej z 21 sierpnia 2020 r., którą po jego wniosku z 13 lipca 2020 r.

odmówiono mu przeliczenia emerytury bez stosowania art. 25 ust. 1b ustawy z 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Sąd Okręgowy decyzję pozwanego uznał za prawidłową. Wnioskodawca, urodzony

w 1950 r., przeszedł na wcześniejszą emeryturę w 2010 r., a od 1 lipca 2016 r. na

emeryturę z powszechnego wieku emerytalnego. Emerytura została obliczona z

zastosowaniem art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach. 13 lipca 2020 r.

ubezpieczony wniósł o ponowne obliczenie emerytury z pominięciem art. 25 ust. 1b

ustawy i wyrównanie świadczenia od 1 lipca 2016 r. Podstawą negatywnego

rozstrzygnięcia, a wcześniej decyzji pozwanego, było stwierdzenie, że wyłączenie

stosowania art. 25 ust. 1b odnosi się tylko do urodzonych w 1953 r., zgodnie z

wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 6 marca 2019 r., P 20/16 i na warunkach

określonych w ustawie z 19 czerwca 2020 r. o zmianie ustawy o emeryturach i

rentach z FUS. Wnioskodawca nie należy do tego kręgu i dlatego jego emerytura

powszechna została pomniejszona o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych z

tytułu emerytury wcześniejszej.

Sąd Apelacyjny w Katowicach podzielił argumentację Sądu Okręgowego i

wyrokiem z 13 kwietnia 2023 r. oddalił apelację J.Ł.. Stan faktyczny nie był sporny,

a stan prawny określa ustawa oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 6 marca

2019 r., P 20/16, który dotyczy kobiet urodzonych w 1953 r. Wnioskodawca urodził

się w 1950 r. i dlatego nie spełnia przesłanek przeliczenia świadczenia na

podstawie art. 194i i art. 194j ustawy emerytalnej. Sąd Apelacyjny wskazał także na

uchwały Sądu Najwyższego z 28 listopada 2019 r., III UZP 5/19 i z 19 października

II USKP 47/26

3

2017 r., III UZP 6/17, oraz odróżnienie potwierdzenia prawa do emerytury od jej

wysokości, ustalanej według stanu prawnego obowiązującego w dniu złożenia

wniosku (wyroki Sądu Najwyższego z 6 kwietnia 2016 r., II UK 87/15, z 12 września

2017 r, II UK 381/16, z 7 marca 2018 r., I UK 572/16, z 13 czerwca 2018 r., III UK

90/17). Art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej stosuje się do emerytów, którzy po 1

stycznia 2013 r. osiągnęli powszechny wiek emerytalny.

W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie art 25 ust 1b ustawy z 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS poprzez jego błędną wykładnię i

uznanie, że przepis ten znajduje zastosowanie względem skarżącego podczas gdy

skarżący przechodząc na wcześniejszą emeryturę nie miał możliwości przewidzieć

negatywnych dla siebie skutków wprowadzenia kwestionowanego mechanizmu -

albowiem przepis art. 25 ust. 1 b ustawy nie obowiązywał w tym czasie - i

przeciwdziałać im, a uznanie przez Sąd Apelacyjny w Katowicach, iż powołany

przepis ma do skarżącego zastosowanie i jego emerytura winna zostać

pomniejszona o wypłaconą emeryturę wcześniejszą narusza zasadę ochrony praw

nabytych wynikającą z art. 2 Konstytucji. Skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu podkreślono, że spór w sprawie koncentruje się wokół

zagadnienia czy w świetle obowiązujących przepisów prawa oraz z uwzględnieniem

wykładni przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynikających z treści

rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego zawartego w wyroku z 6 marca 2019 r.,

P 20/16, w stosunku do skarżącego - mężczyzny urodzonego w 1950 r., który w

2010 r. nabył prawo do emerytury wcześniejszej z tytułu pracy w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze winien mieć zastosowanie mechanizm

określony w art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Trybunał Konstytucyjny wskazał, iż

wprowadzenie do ustawy o FUS mechanizmu potrącania kwot pobranych

świadczeń z tytułu wcześniejszej emerytury przy obliczaniu podstawy emerytury

powszechnej dla kobiet urodzonych w 1953 r. nastąpiło z naruszeniem wynikającej

z art. 2 Konstytucji zasady zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa. Ze

względu na zakres orzekania w tej sprawie uwagi Trybunału Konstytucyjnego

odnosiły się do jednej tylko grupy ubezpieczonych niemniej jednak takie same

konsekwencje dotknęły mężczyzn urodzonych po 1 stycznia 1949 r., którzy prawo

II USKP 47/26

4

do wcześniejszej emerytury nabyli na podstawie art. 32 ustawy, a więc m.in. z tytułu

wykonywania pracy w szczególnych warunkach. W stosunku do nich również

doszło do naruszenia zasady zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa,

albowiem również w stosunku do nich mimo nabycia prawa do emerytury w

obniżonym wieku emerytalnym przed dniem 1.01.2013 r. miał zastosowanie

mechanizm potrącania, którego podstawę stanowi kwestionowany art. 25 ust. 1 b

ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Ubezpieczeni z tej grupy, którzy

zdecydowali się przejść na wcześniejszą emeryturę przed dniem 1 stycznia 2013 r.

nie mieli - w momencie podejmowania tej decyzji na podstawie obowiązującego

wówczas stanu prawnego - świadomości co do skutków prawnych, jakie może ona

wywoływać w sferze ich przyszłych uprawnień z tytułu emerytury powszechnej. Nie

mogli przewidzieć, że przejście na emeryturę przed osiągnięciem powszechnego

wieku emerytalnego, będzie wiązało się z pomniejszeniem zgromadzonego kapitału

o pobrane świadczenia, co będzie miało bezpośredni wpływ na sposób ustalania

wysokości świadczenia w ramach emerytury powszechnej, a w konsekwencji na jej

wysokość. Skarżący podejmując decyzję o złożeniu wniosku o przyznanie

świadczenia emerytalnego z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze w 2010 r. kierował się zasadami obliczania emerytur

obowiązującymi w tej dacie, kiedy to przejście na wcześniejszą emeryturę nie

wpływało na wysokość świadczenia po osiągnięciu powszechnego wieku

emerytalnego. Podejmowanie decyzji o przejściu na wcześniejszą emeryturę nie

może wiązać się z pozostawaniem w niepewności co do ukształtowania sytuacji

prawnej ubezpieczonych w przyszłości, jeżeli jest konsekwencją decyzji podjętych

w oparciu o obowiązujący stan prawny. Rozpoczęcie realizacji prawa do

wcześniejszej emerytury, która bezpośrednio wpływa na wysokość emerytury

powszechnej - w oparciu o zasadę zaufania do państwa i stanowionego przez nie

prawa - stanowi podstawę uzasadnionego oczekiwania, że ustawodawca nie zmieni

w sposób niekorzystny „reguł gry” w stosunku do osób korzystających ze swoich

uprawnień na zasadach wskazanych w ustawie. Nie będzie tym samym pułapką dla

tych, którzy w zaufaniu do obowiązującego prawa, określającego w dodatku

horyzont czasowy wypłacanych świadczeń i zasad ich realizacji, skorzystali ze

swoich uprawnień.

II USKP 47/26

5

Regulacja zawarta w art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z FUS

także w stosunku do mężczyzn z rocznika 1950 (i kolejnych), którzy spełnili przed

dniem 1 stycznia 2013 r. przesłanki do uzyskania prawa do emerytury w obniżonym

wieku w związku z wykonywaniem pracy w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze narusza wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadę zaufania

obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, jak również konstytucyjnie

zagwarantowane prawo do zabezpieczenia społecznego wynikające z treści art. 67

ust. 1 Konstytucji. Z treści powołanego przepisu ustawy zasadniczej można również

wyinterpretować prawo podmiotowe ubezpieczonego do uzyskania świadczenia

emerytalnego obliczonego według zasad zgodnych z obowiązującymi nie tylko

przepisami prawa, ale również zasadami konstytucyjnymi o ogólnym charakterze.

Na prawo do emerytury składa się bowiem określone świadczenie, na wysokość

którego wpływ mają różne czynniki, w szczególności staż pracy czy wysokość

osiąganych zarobków, a także od 1 stycznia 2013 r. określone sposoby jego

wyliczania, zgodnie z którymi kluczowy jest moment podjęcia decyzji o zaniechaniu

czy też ograniczeniu aktywności zawodowej i po spełnieniu wymogów ustawowych

przejścia na emeryturę w obniżonym wieku. Nie bez znaczenia jest fakt, iż

wynikające z art. 67 Konstytucji prawo do zabezpieczenia społecznego po

osiągnięciu wieku emerytalnego nie może być postrzegane jedynie jako prawo

socjalne mające co do zasady charakter norm programowych, czyli wymagają

określonego działania przez władze publiczne (zwłaszcza przez ustawodawcę) dla

ich urzeczywistnienia. W zakresie w jakim prawo to jest realizowane, a więc w

zakresie określenia wysokości świadczenia emerytalnego, prawo zabezpieczenia

społecznego winno być traktowane jako prawo podmiotowe, prawo do uzyskania

godnego świadczenia emerytalnego obliczanego z uwzględnieniem prawa każdego

człowieka do samodzielnego i suwerennego podejmowania decyzji o momencie i

skutkach przejścia na emeryturę.

Powyższa interpretacja przepisów prawa znajduje potwierdzenie także w

najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego i została przedstawiona m.in. w

wyroku z 6 maja 2021 r. III USKP 52/21 czy wyroku z 18 stycznia 2022 r. III USKP

98/21. W uzasadnieniu powołanych orzeczeń Sąd Najwyższy wprost wskazał, że

co prawda wywody prawne Trybunału Konstytucyjnego wyrażone w rozstrzygnięciu

II USKP 47/26

6

uzasadnieniu wyroku P 20/16 koncentrowały się na sytuacji kobiet urodzonych w

1953 r. to wskazane przez Trybunał zapatrywania prawne co do standardu

konstytucyjnego, z którego wynikała sprzeczność art. 25 ust. 1b ustawy o

emeryturach i rentach z FUS z art. 2 Konstytucji i wyrażoną w tym przepisie zasadą

zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, w pełni znajdują

zastosowanie także do sytuacji innych ubezpieczonych, w tym mężczyzn

urodzonych w latach 1949 - 1953. Powołane orzeczenia zapadły co prawda na

kanwie przepisów Karty Nauczyciela niemniej jednak sytuacja tych ubezpieczonych

jest analogiczna do sytuacji skarżącego, który uprawnienia do emerytury

wcześniejszej nabył w związku z wykonywaniem pracy w szczególnych warunkach.

W uzasadnieniu wskazanych orzeczeń przywołano stanowisko Trybunału

Konstytucyjnego dotyczące regulacji o tak zwanym przejściowym charakterze, które

miały łagodzić skutki wprowadzenia reformy emerytalnej od 1999 r. dla niektórych

grup ubezpieczonych. Jedną z nich były osoby urodzone w latach 1949-1968, które

mogły przejść na wcześniejszą emeryturę na starych zasadach, jeżeli spełniły

warunki określone w art. 46 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W

kontekście tego przepisu Trybunał stwierdził: „Z uwagi na określenie przez

ustawodawcę terminu końcowego (31 grudnia 2008 r.) do którego należało spełnić

powyższe przesłanki, z uprawnienia tego mogły skorzystać tylko kobiety urodzone

do końca 1953 r. Przepis nie objął mężczyzn, gdyż nie mogli osiągnąć wieku

emerytalnego 60 lat w powyższym terminie. Podkreślenia wymaga fakt, iż

przywołany art. 46 ustawy emerytalnej odnosi się bezpośrednio także do

ubezpieczonych nabywających uprawnienia do emerytury w obniżonym wieku ze

względu na wykonywaną pracę w szczególnych warunkach. W powołanych

orzeczeniach Sąd Najwyższy wskazał, iż art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i

rentach z FUS należy rozumieć i stosować w taki sposób, że potrąceniu podlegają

wyłącznie kwoty emerytury w wieku obniżonym wypłacone po osiągnięciu przez

wnioskodawcę wieku uprawniającego do nabycia emerytury w wieku

powszechnym.

Mając na uwadze powyższe skarżący zarzucił, iż wyrok Sądu Apelacyjnego

w Katowicach nie uwzględnia - w odniesieniu do sytuacji faktycznej, w jakiej

znajduje się skarżący - standardu wykładni prokonstytucyjnej art. 25 ust. 1b ustawy

II USKP 47/26

7

o emeryturach i rentach z FUS. W związku z tym przepis ten nie może mieć w

stosunku do skarżącego zastosowania. Skoro bowiem skarżący nabył abstrakcyjnie

prawo do emerytury w wieku powszechnym dopiero w 2016 r. a w chwili przejścia

na emeryturę w wieku obniżonym nie mógł spodziewać się tego, że decyzja ta

spowoduje obniżenie świadczenia powszechnego, to powołany przepis ustawy o

emeryturach i rentach z FUS nie może być rozumiany i stosowany w taki sposób w

jaki uczynił to Sąd Apelacyjny w Katowicach. W szczególności w tym kontekście za

niezasadną należy uznać argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku, iż organ rentowy i sądy mają obowiązek stosować przepisy obowiązujące

w dacie orzekania, a przepis art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej ma w stosunku do

skarżącego zastosowanie tylko dlatego, że wniosek w przedmiocie wypłaty

emerytury z powszechnego wieku emerytalnego złożył on w dacie obowiązywania

tego przepisu. Zadaniem Sądu jest dokonanie wykładni przepisów prawa z

uwzględnieniem wszystkich jej reguł, a Sąd ma nie tylko prawo, ale wręcz

obowiązek przy wykładni i stosowaniu prawa uwzględniania standardów

Konstytucyjnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Przy rozpoznaniu skargi kasacyjnej wyłonił się problem prawny budzący

poważne wątpliwości, mające istotne znaczenie dla jednolitości orzecznictwa (art. 1

pkt 1 lit. a ustawy z 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym) i dlatego obecny skład

za uzasadnione uznał przekazanie zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia

powiększonemu składowi Sądu Najwyższego (art. 39817 § 1 k.p.c.). Zarzuty skargi

kasacyjnej mogą prowadzić do uchylenia zaskarżonego wyroku, jednak dla

ostatecznego zakończenia sporu znaczenie ma odpowiedź na sformułowane

zagadnienie (pytanie), które wprost wywołuje argumentacja skarżącego

przedstawiona w sprawie, w tym w skardze kasacyjnej. Wszak skarżący we

wniosku (wniosek w aktach pozwanego) o ponowne obliczenie emerytury z 13 lipca

2020 r. zażądał ponownego obliczenia świadczenia „bez zastosowania przepisu art.

25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z FUS + wyrównanie zaniżonej

emerytury powszechnej od 1 lipca 2015 r.” Pozwany w decyzji o przyznaniu

II USKP 47/26

8

emerytury z 20 lipca 2016 r., przyznając emeryturę od 1 lipca 2016 r., pomniejszył

podstawę obliczenia emerytury o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych

emerytur, w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy i składki

na ubezpieczenia zdrowotne. Skarżący nie zgadza się na pomniejszenie emerytury

powszechnej co do zasady, czyli z zastosowaniem art. 25 ust. 1b ustawy o

emeryturach i rentach, a więc nie tylko na stosowanie nowej regulacji przyjętej w

ustawie z 19 czerwca 2020 r., wskazanej w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji

pozwanego z 21 sierpnia 2020 r. Punktem wyjścia jest stwierdzenie, że art. 25 ust.

1b ustawy jest regulacją uczciwą i sprawiedliwą (art. 2 Konstytucji RP). Powinien

być wprowadzony wraz z reformą systemu emerytalnego od 1999 r. Sytuacja od

początku byłaby jasna. Nie doszłoby do szeregu sporów i rozbieżności,

zróżnicowania ubezpieczonych, nawet w tym samym kręgu, bowiem nie każdy

uprawniony korzystał z wcześniejszej emerytury, pozostając w zatrudnieniu

pracował na kapitał emerytalny (składkowy). Zagadnienie (pytanie) nie dotyczy

samej zasady stosowania art. 25 ust. 1b, choć ta nie jest też obojętna, lecz kwestii,

które kwoty emerytury wcześniejszej pomniejszają podstawę emerytury

powszechnej. W systemie prawa materialnego utrwalone jest stanowisko, że należy

odróżnić prawo do emerytury od jej wysokości. W zakresie prawa do emerytury nie

decyduje ekspektatywa, gdyż zmiana w drodze ustawy jest dopuszczalna (art. 67

ust. 2 Konstytucji).

2. O wysokości emerytury decyduje stan prawny z chwili złożenia wniosku o

emeryturę. Kwestie te nie były jednolicie ujmowane na tle stosowania art. 25 ust. 1b

ustawy. To, że wysokość świadczenia może ulec zmianie na podstawie ustawy

potwierdza wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 6 marca 2019 r., P 20/16, który

orzekł, że art. 25 ust. 1b ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270 oraz z 2019 r.,

poz. 39), w brzmieniu obowiązującym do 30 września 2017 r., w zakresie, w jakim

dotyczy urodzonych w 1953 r. kobiet, które przed 1 stycznia 2013 r. nabyły prawo

do emerytury na podstawie art. 46 tej ustawy, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej. W wyroku tym ochrona została udzielona kobietom

urodzonym w 1953 r. w oparciu o zasadę zaufania do państwa i stanowionego

prawa. Stwierdzono, że nie jest możliwe wprowadzenie pomniejszenia emerytury

II USKP 47/26

9

powszechnej o kwoty pobranych uprzednio wcześniejszych emerytur, jeżeli

rozpoczęcie realizacji prawa do wcześniejszej emerytury nastąpiło przed

wprowadzeniem takiej zmiany. Ustawodawca, zmieniając unormowania, naraził

kobiety z rocznika 1953 r. na niekorzystne skutki, których nie mogły przewidzieć w

momencie podejmowania decyzji o przejściu na wcześniejszą emeryturę. Trybunał

nie zakwestionował samej regulacji, pozwalającej na pomniejszenie podstawy

emerytury powszechnej o kwoty pobranych wcześniej emerytur. Po wyroku

Trybunału Konstytucyjnego Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów podjął

uchwałę 28 listopada 2019 r., III UZP 5/19, w której przyjął, że przepis art. 25 ust.

1b ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS ma zastosowanie do

urodzonej w 1952 r. ubezpieczonej, która od 2008 r. pobierała emeryturę

wcześniejszą, warunki uprawniające do przyznania emerytury z powszechnego

wieku emerytalnego spełniła w 2012 r., a wniosek o przyznanie prawa do emerytury

z powszechnego wieku emerytalnego złożyła w 2016 r. Skład powiększony miał na

uwadze postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z 3 listopada 2015 r., P 11/14 i

wyrok z 6 marca 2019 r., P 20/16. Potwierdził wcześniejszą wykładnię Sądu

Najwyższego, że ochrona wysokości świadczenia może różnić się od ochrony

należnej prawu do emerytury (art. 100 i art. 129 ustawy emerytalnej oraz wyrok z

12 września 2017 r., II UK 381/16 i uchwała z 19 października 2017 r., III UZP

6/17). Wskazał, iż zasada ustawowej gwarancji oznacza, że parametry i sposób

ustalania wysokości świadczenia uregulowane są ustawą (mogą zatem podlegać

zmianom), a organ rentowy jest związany przepisami ustawy i nie może z ich

pominięciem ustalić wysokości świadczenia. Oznacza to, że ochronie

konstytucyjnej podlega nabyte, niezrealizowane prawo do emerytury (obejmujące

warunki nabycia tego prawa: wiek, staż itp.) od momentu jego nabycia z mocy

prawa, natomiast prawo do emerytury w określonej wysokości powstaje dopiero w

momencie ustalenia tej wysokości w związku ze złożeniem przez osobę

uprawnioną stosownego wniosku (prawo nabyte realizowane). Nabycie prawa do

emerytury nie wyłącza zmiany zasad obliczania jej wysokości (wyroki Trybunału

Konstytucyjnego z 19 grudnia 2012 r., K 9/12, z 24 października 2005 r., P 13/04).

Przed wprowadzeniem do ustawy emerytalnej art. 25 ust. 1b obowiązywał

mechanizm podobny do swoistego perpetuum mobile: im dłużej ubezpieczony

II USKP 47/26

10

konsumował składki, pobierając emeryturę przed osiągnięciem powszechnego

wieku emerytalnego, tym większy był wymiar świadczenia z tytułu osiągnięcia

powszechnego wieku emerytalnego. W sytuacji przechodzenia na kolejne rodzaje

emerytury emeryt, który nie podejmował zatrudnienia, był beneficjentem przyrostu

świadczenia bez wkładu w postaci składek. Z kolei przy korzystaniu z innego

rodzaju emerytury odłożenie w czasie momentu złożenia wniosku o emeryturę

powszechną nie stanowi żadnego wyrzeczenia.

3. Już wcześniej w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwaliła się wykładnia,

którą może reprezentować teza, że przepis art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z

jego literalnym brzmieniem, nakazuje pomniejszyć podstawę obliczenia emerytury

„o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur...", dotyczy więc kwot

emerytur pobranych od rozpoczęcia ich wypłaty na rzecz świadczeniobiorcy,

niezależnie od tego, kiedy wypłata się rozpoczęła, nawet jeśli nastąpiło to przed

dniem 1 stycznia 2013 r. (wyroki z 9 lipca 2020 r., III UK 67/19, z 17 grudnia 2019

r., III UK 382/18, z 13 czerwca 2018 r., III UK 90/17, z 12 września 2017 r., II UK

381/16, z 6 kwietnia 2016 r., II UK 78/15).

4. W sprawie skarżącego należy więc odróżnić nabycie prawa do emerytury

powszechnej z chwilą spełnienia warunków (art. 100 ustawy emerytalnej) i

uprawnienie do wysokości emerytury, które zależy od stanu prawnego

obowiązującego w chwili wystąpienia o realizację tego prawa (art. 129 ustawy

emerytalnej). Regulacja z art. 25 ust. 1b nie jest niesprawiedliwa (art. 2, 67 ust.1,

32 ust. 1 Konstytucji RP), gdyż reforma emerytalna z 1998 r. oparta jest na

przejściu do systemu, w którym świadczenie zależy bezpośrednio od

zgromadzonego kapitału (składek). W tym wyraża się zasadnicza różnica z

dotychczasowym systemem opartym na zdefiniowanym świadczeniu. Radykalną

zmianę łagodzić miało okresowe utrzymanie emerytur szczególnych, zwłaszcza

wcześniejszych. Jednocześnie ubezpieczony może przejść na powszechną

emeryturę po osiągnięciu zwykłego wieku emerytalnego. Jednak wówczas

emerytura zależy już od zgromadzonych składek i wieku przejścia na tą emeryturę

(art. 26 ustawy emerytalnej). Problem jest więc kwestia zgodności stron alternatywy

rozłącznej, bowiem regulacja pozwala na niekrótkie pobieranie emerytury

II USKP 47/26

11

wcześniejszej i na późniejsze przejście na emeryturę powszechną. Wówczas

emerytura zwykła jest emeryturą kapitałową, ale pochodną od składek, które wszak

"konsumowała" już emerytura wcześniejsza. Od razu widać, że ujawniała się w

takiej sytuacji określona niesprawiedliwość wobec innych ubezpieczonych, czyli

tych, którzy albo pozostawali w systemie emerytury wcześniejszej (zdefiniowanego

świadczenia) albo występowali tylko o emeryturę powszechną (kapitałową). Krąg

ubezpieczonych, który miał emerytury wcześniejsze i korzystał potem z emerytury

kapitałowej, był w lepszej sytuacji, gdyż ta zależała od kapitału (składek), czyli nie

była pomniejszana o świadczenia wcześniej pobrane. Innymi słowy mechanizm z

art. 25 ust. 1b mógł zostać przyjęty już wcześniej, czyli na początku reformy

emerytalnej, co eliminowałoby problem i kwestię sprawiedliwego a nie tylko

zgodnego z prawem korzystania z funduszu ubezpieczenia emerytalnego. Im

później bowiem ubezpieczony decydował o przejściu na emeryturę powszechną,

tym jego świadczenie było wyższe. Nie była zachowana równowaga, gdyż

emerytura powszechna zależy od kapitału, a zatem od składek, z których

ubezpieczeni korzystali pobierając już wcześniejsze emerytury. Jak wskazano

reforma emerytalna oparta jest na odejściu od systemu opartego na zdefiniowanym

świadczeniu na rzecz systemu kapitałowego, a więc ustalonego na 1 stycznia 1999

r. i dalej powiększanego przez ubezpieczonego oraz waloryzowanego a ostatecznie

składającego się na emeryturę. Tylko ten kapitał ma składać się na emeryturę

zwykłą (powszechną).

5. Nie można nie zauważyć, iż stan prawny, w pewnym stopniu na korzyść

ubezpieczonych, uległ zmianie po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca

2024 r., SK 140/20, i dlatego nie może być pomijany w sprawie skarżącego J.Ł.,

jako że na „stan rzeczy” w rozumieniu art. 316 k.p.c. składa się również stan

prawny na etapie kasacyjnym (art. 39821 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.), którego

Sąd Najwyższy nie może pomijać (por. wyrok Sądu Najwyższego z 23 lutego 2026

r., II USKP 41/26). Brak ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego (art. 190

ust. 3 Konstytucji RP) nie oznacza braku wyroku (zob. Walerian Sanetra,

Bezpośrednie stosowanie Konstytucji RP przez Sąd Najwyższy, Przegląd Sądowy

2017/2). Wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma istotne znaczenie co do samej

zasady, gdyż potwierdza, iż ustawodawca mógł wprowadzić regulację z art. 25 ust.

II USKP 47/26

12

1b, a która jest niezgodna z art. 67 ust. 1 w zw. z związku z art. 2 Konstytucji RP w

zakresie w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o

których mowa w tym przepisie przed 6 czerwca 2012. Wyrok nie kwestionuje

zasady pomniejszania podstawy emerytury powszechnej zgodnie z art. 25 ust. 1b,

nie odpowiada jednak na pytanie za jaki okres emerytury wcześniejsze

pomniejszają podstawę emerytury powszechnej. Kwestią otwartą jest nadal

odpowiedź na pytanie, czy emeryturę powszechną pomniejsza się o emerytury

wcześniejsze, ale pobrane dopiero po osiągnięciu powszechnego wieku

emerytalnego (por. wyroki Sądu Najwyższego z 6 maja 2021 r., III USKP 52/21, z

18 stycznia 2022 r., III USKP 98/21), czy też o emerytury wcześniej pobrane, czyli

przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, zatem od zmiany ustawy

od 1 stycznia 2013 r., a więc od obowiązywania art. 25 ust. 1 b.

6. Punkt odniesienia powinien być jednakowy dla wszystkich

ubezpieczonych, gdyż racjonalna sprawiedliwość i obowiązujące prawo uprawniają

stwierdzenie, iż został wyznaczony w ustawie (zgodnie z art. 2, art. 32, art. 67 ust. 2

Konstytucji RP), dlatego należy przyjąć, że art. 25 ust. 1b ustawy obejmuje

emerytury wcześniejsze pobrane od 1 stycznia 2013 r. Uzasadnienie tej tezy łączy

się z przedstawioną wyżej wykładnią, iż ochrona praw nabytych nie obejmuje zasad

obliczenia emerytury. Zasada ochrony praw nabytych nie dotyczy treści ryzyka ani

zasad wysokości i zasady pobierania świadczenia. W tym wypadku art. 25 ust. 1b

ma na uwadze zachowanie proporcji pomiędzy wkładem składkowym a

świadczeniem emerytalnym (zob. glosa M. Lewandowicz-Machnikowskiej do

uchwały Sądu Najwyższego z 28 listopada 2019 r., III UZP 5/19 (OSP 5/2021). Na

takim podstawowym założeniu oparty jest system emerytalny. Prawa i obowiązki

emerytalne ubezpieczonych nie mogą być oderwane od warunków ekonomicznych

i finansowych całej wspólnoty ubezpieczonych, z uwzględnieniem zasady, że ciężar

aktualnego i przyszłego długu emerytalnego nie powinien obciążać ponad miarę

przyszłych uczestników tego systemu i całego społeczeństwa. Z prawa do

wcześniejszych emerytur nie korzystali urodzeniu po 1968 r., a wcześniej w okresie

przejściowym urodzeni przed 1949 r.

7. Jak zauważono mechanizm z art. 25 ust. 1b mógł być wprowadzony jako

zwykła składowa reformy emerytalnej od 1 stycznia 1999 r. Wszak oczywiste było,

II USKP 47/26

13

że skoro umożliwia się w okresie przejściowym korzystanie z wcześniejszych

emerytur, to jednocześnie nie jest to okres wypracowywania kapitału emerytalnego,

co oznaczało, że przejście na emeryturę powszechną łączyć się będzie z

mniejszym kapitałem do naliczenia tej emerytur. Innymi słowy, skoro ubezpieczony

korzysta z emerytury wcześniejszej, to również kapitał składający się na emeryturę

powszechną jest niższy. Regulacja z art. 25 ust. 1b ustawy, która dotyczy w istocie

emerytury powszechnej, a nie wcześniejszej, nie była zatem zaskoczeniem z chwilą

zmiany ustawy emerytalnej od 1 stycznia 2013 r., z właściwym vacatio legis. Skoro

ubezpieczony wypracowuje co do zasady jedną emeryturę, to ustawodawca mógł

wprowadzić pomniejszenie podstawy emerytury powszechnej z art. 25 ust. 1b

ustawy. Oceny tej nie zmienia to, że ustawodawca dostrzegł problem dopiero po

kilku latach po reformie emerytalnej przyjętej w 1998 r. Może to być uznane za

korzystne dla tego kręgu uprawnionych, którzy przeszli na wcześniejszą emeryturę,

jako że przed 6 czerwca 2012 r. (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca

2024 r., SK 140/20) nie musieli się liczyć z pomniejszeniem kapitału emerytalnego

składającego się na emeryturę powszechną. Brak takiej regulacji od 1 stycznia

2009 r. spowodował określoną nierówność, bowiem nie wszyscy uprawnieni do

wcześniejszej emerytury korzystali z tego świadczenia, a pozostając w zatrudnieniu

nadal wypracowywali kapitał na emeryturę powszechną. Taką kalkulację mogli

uważać za opłacalną. Ci zaś, którzy przeszli na wcześniejsze emerytury zachowali

wypracowany kapitał do emerytury powszechnej, a niezależnie otrzymywali

emeryturę wcześniejszą bez potrącenia. Nie powinna być to okoliczność

irrelewantna, także dlatego, że okres do przejścia na emeryturę powszechną mógł

być odległy i po przejściu na emeryturę powszechną nie było pomniejszenia

podstawy tej emerytury o emeryturę wcześniejszą. Prowadzi to do stwierdzenia, że

granicę stosowania art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej wyznacza ustawa z 11 maja

2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r. poz. 637), ogłoszona 6

czerwca 2012 r., która weszła w życie 1 stycznia 2013 r. Na tej podstawie

pomniejszenie podstawy emerytury powszechnej powinno obejmować kwoty

wcześniejszych emerytur pobrane od tej daty. Skoro 25 ust. 1b ma zastosowanie

do tych, którzy powszechny wiek emerytalny uzyskali przed 1 stycznia 2013 r. i

II USKP 47/26

14

przeszli na emeryturę powszechną przed tą datą, to nie ma podstaw do tego, aby

takie pomniejszenie nie obowiązywało również od tej samej daty tych, którzy mieli

już emeryturę wcześniejszą (wyrok Sądu Najwyższego z 4 marca 2020 r., I UK

191/18). Nie ma podstaw do kwestionowana regulacji z art. 25 ust. 1b i daty jej

wejścia w życie. Jest to część reformy emerytalnej i tak samo od jednej określonej

daty, czyli od 1 stycznia 2013 r. obejmuje wszystkich zainteresowanych, czyli

przejście na emeryturę powszechną łączy się z pomniejszeniem podstawy tej

emerytury o emerytury wcześniejsze wpłacone od tej daty.

8. Z takim założeniem nie są zgodne wyroki Sądu Najwyższego, w których

rozstrzygnięto, iż potrąceniu podlegają wyłącznie kwoty emerytur w wieku

obniżonym wypłaconych po osiągnięciu przez ubezpieczonych wieku

uprawniającego do nabycia emerytury w wieku powszechnym, zwłaszcza że

emerytury powszechne zostały nabyte po kilku latach od przyjęcia mechanizmu

pomniejszania podstaw emerytury powszechnej z art. 25 ust. 1b ustawy - por.

wyroki Sądu Najwyższego z 6 maja 2021 r., III USKP 52/21, z 18 stycznia 2022 r.,

III USKP 98/21).

9. Oczywiście nie ma podstaw do oceny wyborów ubezpieczonych, które są

dopuszczalne w granicach prawa. Jednak indywidualne decyzje nie zwalniają od

stosowania przez organ emerytalny regulacji powszechnej. Nie trzeba szerzej

uzasadniać, iż ustawa ma na uwadze nie tylko wolę suwerena, w tym wspólnoty

ryzyka ubezpieczonych, której podstawą jest obowiązek ubezpieczenia

emerytalnego i świadczenie zależne od wypracowania indywidualnego kapitału

składkowego. Zasadność regulacji z art. 25 ust. 1b ustawy potwierdza wyrok

Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2025 r., SK 140/20, jako że wyłączenie

obejmuje tylko określony kręg uprawnionych, którzy złożyli wniosek o przyznanie

świadczeń przed 6 czerwca 2012 r. Tę zakresową niezgodność podmiotową (co do

kręgu ubezpieczonych) odróżnić należy od okresu, w którym pobrane emerytury

wcześniejsze pomniejszają podstawę wyliczenia emerytury powszechnej. Chodzi o

to, czy art. 25 ust. 1b ma być stosowany wprost od 1 stycznia 2013 r., czy bez

żadnego ograniczenia temporalnego (miarkowania), a więc tak jak wynikałoby ze

wskazanych wyroków Sądu Najwyższego w sprawach III USKP 52/21 i III USKP

98/21, czyli, że potrąceniu podlegają wyłącznie kwoty emerytur w wieku obniżonym

II USKP 47/26

15

wypłacone po osiągnięciu przez ubezpieczonych wieku uprawniającego do nabycia

emerytury w wieku powszechnym. Wszak w uzasadnieniu projektu ustawy z 11

maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych oraz niektórych innych ustaw, dodającej art. 25 ust. 1b, wskazano, iż

„podstawa obliczenia „kolejnej” emerytury ma być pomniejszana o kwoty wcześniej

pobranych emerytur, przyznanych przed osiągnięciem powszechnego wieku

emerytalnego”. Nie należy zatem pomijać kwestii, czy pobieranie wcześniejszej

emerytury przez niekrótki czas, także po 1 stycznia 2013 r., bez pomniejszenia

podstawy obliczenia emerytury powszechnej, zgodnie z art. 25 ust. 1b,

obowiązującym od 1 stycznia 2013 r., jest zgodne z zasadą sprawiedliwości

społecznej i równego traktowania pozostałych ubezpieczonych, pomijając nawet

urodzonych przed 1949 r. i po 1968 r., którzy nie przechodzili na emerytury

wcześniejsze i mają prawo do jednego świadczenia. Sąd Najwyższy rozstrzygnął, iż

art. 25 ust. 1b, zgodnie z jego literalnym brzmieniem, nakazuje pomniejszyć

podstawę obliczenia emerytury „o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych

emerytur...”, dotyczy więc kwot emerytur pobranych od rozpoczęcia ich wypłaty na

rzecz świadczeniobiorcy, niezależnie od tego, kiedy wypłata się rozpoczęła, nawet

jeśli nastąpiło to przed dniem 1 stycznia 2013 r. (wyrok z 3 marca 2021 r., III USKP

37/21). Nie jest uprawniona wykładnia zakładająca, że gdy ubezpieczona ukończyła

powszechny wiek emerytalny przed wejściem w życie art. 25 ust. 1b (1 stycznia

2013 r.), to Zakład Ubezpieczeń Społecznych obowiązany jest obliczyć emeryturę z

pominięciem tego przepisu, czyli nie dokonując pomniejszenia podstawy emerytury

o wypłacone już świadczenia z tytuły emerytury wcześniejszej (wyrok z 4 marca

2020 r., I UK 191/18).

10. Sumując, art. 25 ust. 1b ustawy obowiązuje od 1 stycznia 2013 r.

Aktualne jest pytanie czy odstąpienie od stosowania art. 25 ust. 1b obejmuje cały

okres pobierania wcześniejszej emerytury, czy tylko okres pobierania wcześniejszej

emerytury od osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego i prawa do zwykłej

(powszechnej) emerytury, czy też sprawiedliwe i zgodne z prawem jest

pomniejszenie emerytury powszechnej o sumę kwot emerytur wcześniejszych

wypłaconych po 1 stycznia 2013 r., czyli po wejściu w życie ustawy wprowadzającej

art. 25 ust. 1b. Na tle różnej wykładni znaczenie ma jednolitość orzecznictwa.

II USKP 47/26

16

Skarżący zarzuca naruszenie art. 25 ust. 1b poprzez pomniejszenie jego emerytury

powszechnej o sumę kwot pobranych emerytur wcześniejszych, jednak

stwierdzenie to nie jest wystarczające do zakończenia sprawy, ze względu na

istotny problem prawny ujęty w przedstawianym zagadnieniu prawnym na

podstawie art. 39817 § 1 k.p.c.

Agnieszka Góra-Błaszczykowska Zbigniew Korzeniowski Agnieszka Żywicka

[SOP]

[r.g.]