Decyzje ZUS o składkach bez doręczenia zleceniobiorcom. SN oddalił zażalenie spółki

Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z 6 grudnia 2024 r. w sprawie z odwołania

P. Spółka z o.o. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 10 marca 2022 r. w

przedmiocie podstawy wymiaru składek, z udziałem ubezpieczonych D. R., R. V., H. V.,

I. P., D. S., K. H., Y. M., V. R., D. D., I. V., V. D., na skutek apelacji ZUS od wyroku Sądu

Okręgowego w Bydgoszczy z 13 listopada 2023 r., uchylił zaskarżony wyrok i sprawę

II UZ 27/25

2

przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Bydgoszczy,

pozostawiając temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej.

Decyzjami wydanymi 10 marca 2022 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Oddział w Bydgoszczy ustalił podstawę wymiaru składek na obowiązkowe

ubezpieczenia emerytalne, rentowe, wypadkowe i zdrowotne oraz kwoty składek z

tytułu wykonywania pracy na podstawie umów zlecenia u płatnika składek P. Sp. z o.o.

wskazanych ubezpieczonych. Odwołanie od decyzji złożył płatnik składek, zaskarżając

je w części, w jakiej ustalono podstawę wymiaru składek ponad kwotę zadeklarowaną

przez płatnika. Z akt organu rentowego wynikało, że powyższe decyzje zostały

doręczone wyłącznie płatnikowi składek.

Sąd Okręgowy w Bydgoszczy wyrokiem z 13 listopada 2023 r. uchylił zaskarżone

decyzje i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że decyzja dotknięta jest rażącym

naruszeniem obowiązujących przepisów prawa, gdyż postępowanie toczyło się od

początku bez udziału ubezpieczonych, z przyczyn leżących po stronie organu

rentowego, który nie zawiadomił ubezpieczonych skutecznie o żadnej czynności w

ramach prowadzonego postępowania, nie doręczył decyzji o wszczęciu postępowania,

nie zawiadomił o możliwości składania wniosków dowodowych, nie zapewnił też

możliwości zapoznania się ze zgromadzonym materiałem i nie doręczył ubezpieczonym

decyzji. Tymczasem doręczenie decyzji przez organ rentowy ma kluczowe znaczenie,

bowiem od tego momentu biegnie dla strony termin do wniesienia odwołania.

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego wywiódł organ rentowy zaskarżając go w

całości.

Sąd Apelacyjny uchylił zaskarżony wyrok wskazując, że w jego ocenie w sprawie

doszło do nierozpoznania istoty sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. Przedmiotem

postępowania w sprawie jest kwestia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia

społeczne. Sąd pierwszej instancji na podstawie art. 47714 § 21 k.p.c. uchylił

zaskarżone decyzje organu rentowego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania

organowi rentowemu. Zdaniem Sądu Apelacyjnego nie zaistniały przesłanki

uzasadniające zastosowanie art. 47714 § 21 k.p.c.

II UZ 27/25

3

W hipotezie normy art. 47714 § 21 k.p.c. określony został przedmiotowy zakres

spraw, w których przepis ten może znaleźć zastosowanie. Katalog ten ma charakter

zamknięty i nie może być wykładany rozszerzająco, bowiem przepis ten stanowi

wyjątek od reguły merytorycznego rozstrzygania spraw przez sąd ubezpieczeń

społecznych. Ustalić więc trzeba, czy konkretna sprawa dotyczy zobowiązania

ubezpieczonego, wymiaru tego zobowiązania lub obniżenia świadczenia. Należy mieć

przy tym na względzie, że wykładnia tego przepisu, mającego charakter wyjątku od

reguły, powinna być ścisła, uwzględniająca przede wszystkim wykładnię językową.

Przedmiotem zaskarżonej decyzji jest określenie wysokości podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenia społeczne. Decyzja ta ma przy tym charakter deklaratoryjny,

a nie konstytutywny. Nie można zatem, w ocenie Sądu Apelacyjnego, przyjąć, że

następuje nałożenie na stronę zobowiązania, skoro organ rentowy jedynie stwierdza

wysokość istniejących z mocy prawa należności składkowych. Nie jest to więc decyzja

„nakładająca zobowiązanie”, lecz stwierdzająca pewien stan odnośnie do prawidłowej

wysokości składek na ubezpieczenia społeczne. Tym samym nie można przyjąć, by

przedmiot zaskarżonej decyzji mieścił się w katalogu decyzji określonych w art. 47714 §

21 k.p.c.

Ponadto Sąd drugiej instancji przy dokonywaniu wykładni art. 47714 § 21 k.p.c.

miał na względzie, że w hipotezie tego przepisu mowa jest o decyzji nakładającej na

ubezpieczonego zobowiązanie. Pojęcie ubezpieczonego zdefiniowane zaś zostało w

art. 476 § 5 pkt 2 k.p.c. Spółka (odwołujący się) nie jest podmiotem ubiegającym się

przed organem rentowym o ustalenie jej sytuacji prawnej. Zaskarżone decyzje wydane

zostały z urzędu. Płatnik składek w prowadzonych przez organ rentowy z urzędu

sprawach o objęcie ubezpieczeniem społecznym i określenie wysokości podstawy

wymiaru składek nie ma statusu ubezpieczonego, a więc nie jest spełniona przesłanka

podmiotowa stosowania art. 47714 § 21 k.p.c.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego w sprawie doszło do nierozpoznania istoty sprawy

w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c., gdyż Sąd Okręgowy nie badał zasadności zaskarżonej

decyzji, uznając, że doszło do rażącego naruszenia przez organ rentowy przepisów o

postępowaniu przed tym organem.

Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył w całości zażaleniem płatnik

składek. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy

II UZ 27/25

4

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji pozwanego. Odwołujący się zaskarżonemu

orzeczeniu zarzucił, że zostało wydane z naruszeniem (błędnym zastosowaniem) art.

386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 47714a k.p.c. przez uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przy zniesieniu wyłącznie

postępowania sądowego, mimo że nieważnością dotknięte było postępowanie

administracyjne, a zaskarżone decyzje nigdy nie zostały doręczone zainteresowanym.

W odpowiedzi na zażalenie organ rentowy wniósł o oddalenie zażalenia i

zasądzenie od odwołującego się na rzecz organu rentowego kosztów zastępstwa

procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie - jako pozbawione uzasadnionych podstaw - podlegało oddaleniu.

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że za przyczynę wydania w

sprawie wyroku kasatoryjnego Sąd Apelacyjny uznał nierozpoznanie istoty sprawy.

Jeżeli Sąd drugiej instancji ocenił, że Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty

sprawy i na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. uchylił zaskarżony apelacją wyrok i przekazał

sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, kognicja Sądu

Najwyższego rozpoznającego zażalenie wniesione na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c.

obejmuje zbadanie, czy zaistniała w sprawie sytuacja procesowa należy do kategorii

sytuacji polegających na nierozpoznaniu istoty sprawy (postanowienia Sądu

Najwyższego: z 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12, OSNC 2013, Nr 4, poz. 54; z 10

stycznia 2013 r., IV CZ 166/12, LEX nr 1288751; z 5 lipca 2013 r., IV CZ 65/13, LEX nr

1396464; z dnia 5 marca 2015 r., V CZ 126/14, LEX nr 1677147; 18 marca 2025 r.,

III CZ 165/24, LEX nr 3857835). Dokonywana kontrola ma przy tym charakter czysto

procesowy, co oznacza, że Sąd Najwyższy nie może wkraczać w merytoryczne

kompetencje sądu drugiej instancji rozpoznającego apelację. Zażalenie przewidziane w

art. 3941 § 11 k.p.c. nie jest bowiem środkiem prawnym służącym kontroli

materialnoprawnej podstawy orzeczenia.

Nierozpoznanie istoty sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych

zainicjowanych odwołaniem od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oznacza

II UZ 27/25

5

nierozpoznanie przez sąd pierwszej instancji sprawy w zakresie objętym tą decyzją,

materialną podstawą jej przyjęcia oraz treścią i zakresem wniesionego od niej

odwołania. Nierozpoznanie istoty sprawy następuje, gdy rozstrzygnięcie sądu pierwszej

instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy oraz gdy sąd zaniechał

zbadania materialnej podstawy żądania lub merytorycznych zarzutów strony,

bezpodstawnie przyjmując, że istnieje materialnoprawna lub procesowa przesłanka

unicestwiająca roszczenie. Oznacza to, że wszelkie inne wadliwości rozstrzygnięcia

dotyczące naruszeń prawa materialnego czy też procesowego (poza nieważnością

postępowania i nieprzeprowadzeniem postępowania dowodowego w całości) nie

uzasadniają uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania

(postanowienie Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2024 r., II UZ 42/24, LEX nr 3801343).

Odnosząc się do zarzutu naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 386 § 4 w

związku z art. 47714a k.p.c. należy zgodzić się z argumentami przedstawionymi przez

Sąd Najwyższy w postanowieniach wydanych w analogicznych sprawach z odwołania

płatnika składek, w których płatnik również wniósł zażalenie na wyrok Sądu drugiej

instancji uchylający wyrok Sądu pierwszej instancji (postanowienia: z 20 maja 2025 r.,

II UZ 19/25, niepubl.; z 8 maja 2025 r., II UZ 20/25, LEX nr 3883081; z 23 września

2025 r., II UZ 33/25, LEX nr 3917690 i z 8 października 2025 r.,II UZ 21/25, niepubl.),

Ze względu na szczególny, kasatoryjny charakter orzeczenia, uznać należy, że

możliwość przekazania sprawy organowi rentowemu w trybie art. 47714a k.p.c. powinna

być ograniczona do sytuacji wyjątkowych, gdy oprócz przesłanek z art. 386 § 2 lub 4

k.p.c., wystąpiły takie wady decyzji organu rentowego, których naprawienie nie było

możliwie w postępowaniu sądowym.

Wykładnia ta - w kontekście stosowania art. 47714 § 21 k.p.c. - została

potwierdzona w uchwale Sądu Najwyższego z 21 czerwca 2023 r. (III UZP 5/23, LEX nr

3571900), w której stwierdzono, że uchylenie przez sąd pierwszej instancji zaskarżonej

decyzji organu rentowego i przekazanie sprawy temu organowi do ponownego

rozpoznania z naruszeniem art. 47714 § 21 k.p.c. samodzielnie nie uzasadnia uchylenia

zaskarżonego apelacją wyroku sądu pierwszej instancji i poprzedzającej go decyzji

organu rentowego oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania bezpośrednio

organowi rentowemu na podstawie art. 47714a k.p.c. Możliwość zastosowania art.

47714a k.p.c. powinna być ograniczona do sytuacji wyjątkowych, gdy oprócz przesłanek

II UZ 27/25

6

z art. 386 § 2 lub § 4 k.p.c. wystąpiły takie wady decyzji organu rentowego, że nie było

możliwe ich naprawienie w postępowaniu sądowym.

W nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono pogląd, że art. 47711

k.p.c. sam przez się nie podnosi zainteresowanego do roli strony. Przepis ten określa

jedynie osoby mogące mieć charakter strony (§ 1), a do tego, by ten status

rzeczywiście uzyskały, nieodzowny jest formalny akt procesowy. W przypadku

zainteresowanego, który nie został skutecznie zawiadomiony przez organ rentowy o

toczącym się postępowaniu administracyjnym, niezbędne jest zaś zawiadomienie go

przez sąd o toczącym się postępowaniu (§ 2 zdanie drugie). Takiego zawiadomienia

powinien jednak dokonać sąd pierwszej instancji, gdyż jak wyjaśniono w orzecznictwie

Sądu Najwyższego, przekształcenia podmiotowe w sprawie mogą odbywać się jedynie

w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, co dotyczy także zawiadomienia

zainteresowanego o toczącym się postępowaniu. Z tej przyczyny art. 47711 § 2 zdanie

drugie k.p.c. nie ma (bo nie może mieć) zastosowania w postępowaniu przed sądem

drugiej instancji (wyrok Sądu Najwyższego z 1 marca 2018 r., I UK 128/17, LEX nr

2495972 i powołane tam orzecznictwo). Spostrzeżenie to dodatkowo potwierdza

prawidłowość rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonym wyroku, gdyż to właśnie Sąd

Okręgowy powinien rozważyć ewentualny udział zainteresowanych w toku ponownego

postępowania w sprawie i stosownie do wyników tych rozważań podjąć odpowiednie

działania procesowe (postanowienie Sądu Najwyższego z 17 stycznia 2023 r., II UZ

25/22, LEX nr 3459207; postanowienie Sądu Najwyższego z 20 maja 2025 r., II UZ

19/25, niepubl.).

Biorąc pod uwagę właściwy przedmiot zaskarżonych w sprawie decyzji organu

rentowego, Sąd pierwszej instancji powinien także rozważyć, czy zleceniobiorcy

wykonujący pracę na rzecz żalącej się spółki mają faktycznie status zainteresowanych

w sprawie czy też status innych osób, których praw i obowiązków dotyczą zaskarżone

przez żalącą się decyzje. Osoba, wobec której organ rentowy stwierdza istnienie więzi

ubezpieczeniowej, nie jest bowiem jedynie zainteresowanym, ale podmiotem, którego

prawa lub obowiązki zależą od rozstrzygnięcia sprawy, czyli „inną osobą, której praw i

obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja”, o której mowa w art. 47711 § 1 k.p.c. (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z 11 stycznia 2023 r., II USK 165/22, LEX nr

3454482).

II UZ 27/25

7

Sąd rozpoznaje odwołanie od decyzji tej strony, która wniosła odwołanie.

Realizuje to prawo odwołującego się do sądu i co do zasady nie może być wyłączone

przez niemożność skutecznego doręczenia zainteresowanym decyzji, których

przedmiot obejmuje podstawę wymiaru składek i kwot składek, wysłanych

zainteresowanym na adres wskazany przez płatnika składek. Tym bardziej, że decyzje

te zostały wydane w interesie zainteresowanych. To powoduje, że nawet niedoręczenie

decyzji zainteresowanym nie może być uznane za wadę tych decyzji, a ponadto – z

przyczyn wyżej opisanych – nie ma znaczenia w kwestii dopuszczalności stosowania

art. 47714 § 21 k.p.c. (postanowienie Sądu Najwyższego z 30 września 2025 r., II UZ

42/25, LEX nr 3941957).

Organ rentowy w okolicznościach faktycznych ustalonych w sprawie nie wydał

indywidualnych i konkretnych decyzji w tym zakresie w odniesieniu do konkretnych

zainteresowanych (lecz wyłącznie w odniesieniu do żalącej się spółki), a przecież tylko

taka decyzja stanowi warunek sine qua non zastosowania szczególnej regulacji z art.

47714 § 21 k.p.c.

Zasadnie zatem Sąd Apelacyjny przyjął, że na skutek błędnej wykładni art. 47714

§ 2 1 k.p.c., Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy, co uprawniało go do uchylenia

orzeczenia w oparciu o art. 386 § 4 k.p.c.

Z tych motywów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. w związku z

art. 3941 § 3 k.p.c. postanowił jak w sentencji.

Koszty postępowania zażaleniowego przed Sądem Najwyższym składają się na

koszty procesu, a sąd rozstrzyga o tych kosztach w orzeczeniu kończącym sprawę w

instancji (art. 108 k.p.c. w zw. z art. 39821 k.p.c. i art. 3941 § 3 k.p.c.).

[a.ł]