Przeliczenie emerytury inaczej niż żądał ubezpieczony. SN uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego

Sąd Apelacyjny w Katowicach III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych,

wyrokiem z 26 czerwca 2025 r. (sygn. akt III AUa 168/23), uchylił zaskarżony wyrok

z 13 grudnia 2022 r. (sygn. akt IV U 1144/21) Sądu Okręgowego w Częstochowie w

punkcie 2 oraz poprzedzające go decyzje organu rentowego: z 3 września 2021 r.,

1 października 2021 r. i 12 kwietnia 2022 r., i przekazał sprawę w tym zakresie do

ponownego rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu.

W uzasadnieniu wyroku Sąd odwoławczy stwierdził, że organ rentowy nie

rozpoznał istoty sprawy, albowiem wydając zaskarżone decyzje - formalnie w

wyniku rozpoznania wniosku ubezpieczonego z 21 czerwca 2021 r., nie odniósł się

II UZ 38/26

2

w żadnej mierze do roszczenia objętego ww. wnioskiem, tak w zakresie podstawy

prawnej przeliczenia - art. 110 ustawy emerytalnej, jak i objętego wnioskiem

przychodu z lat 2010-2019, z którego ubezpieczony domagał się przeliczenia

świadczenia. Sąd I instancji rozpoznając odwołanie ubezpieczonego, w którym

skarżący konsekwentnie domagał się przeliczenia jego emerytury na podstawie art.

110 ustawy emerytalnej w oparciu o przychód z lat 2010-2019, oddalił odwołanie

uznając zaskarżone decyzje za prawidłowe, pomimo tego, że zostały one wydane

na podstawie art. 111 ustawy emerytalnej i w oparciu o przychód z lat 2009-2018.

Zatem także na etapie postępowania sądowego nie doszło do rozpoznania istoty

sporu, wyznaczonej treścią wniosku ubezpieczonego z 21 czerwca 2021 r.

Powyższy wyrok został zaskarżony w całości zażaleniem organu rentowego,

który zarzucił rozstrzygnięciu naruszenie art. 386 § 4. w zw. z art. 47714a k.p.c.,

przez jego niewłaściwe zastosowanie i w konsekwencji uchylenie wyroku i

poprzedzające go decyzje organu rentowego i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania bezpośrednio organowi rentowemu, podczas gdy w niniejszej sprawie

istota sporu została przez Sąd I instancji rozpoznana, a wydanie wyroku nie

wymaga ponownego przeprowadzenia postępowania administracyjnego przez

organ rentowy, bowiem żądanie ubezpieczonego zostało już rozpoznane.

Dlatego też organ rentowy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu

Apelacyjnego w Katowicach i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie wywiedzione w niniejszej sprawie okazało się uzasadnione.

Należy przypomnieć, że postępowanie apelacyjne ma charakter merytoryczny, co

oznacza, że sąd drugiej instancji nie może ograniczać się do oceny zarzutów apelacyjnych,

lecz musi - niezależnie od ich treści - dokonać ponownie własnych ustaleń, a następnie

poddać je ocenie pod kątem prawa materialnego (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 55).

II UZ 38/26

3

Zasadne wniesienie apelacji powinno zatem prowadzić przede wszystkim do wydania

orzeczenia reformatoryjnego, a wyjątkowo tylko orzeczenia kasatoryjnego. Z art. 386 k.p.c.

wynika, że sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do

ponownego rozpoznania tylko w trzech wypadkach: w razie stwierdzenia nieważności

postępowania (art. 386 § 2 k.p.c.), w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji

istoty sprawy albo, gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania

dowodowego w całości (art. 386 § 4 k.p.c.). Ponadto, w orzecznictwie utrwalony jest pogląd,

że zaistnienie przesłanek do uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania, nie statuuje obowiązku, a jedynie możliwość rozstrzygnięcia kasatoryjnego

(por. wyroki Sądu Najwyższego: z 9 lipca 2009 r., II PK 311/08, LEX nr 533041; z 13

listopada 2002 r., I CKN 1149/00, LEX nr 75293 i z 5 lutego 2002 r., I PKN 845/00, OSNP

2004 nr 3, poz. 46).

Jak wspomniano wyżej, w art. 386 § 4 k.p.c. zostały sformułowane przyczyny

uchylenia wyroku z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania. Są nimi

nierozpoznanie przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy i konieczność

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Odnośnie do pierwszej z

powołanych przesłanek uchylenia wyroku do ponownego rozpoznania, w

orzecznictwie Sądu Najwyższego zauważa się, że Kodeks postępowania cywilnego

posługuje się pojęciem „istota sprawy” w wielu miejscach i w różnych kontekstach

normatywnych. Ilekroć ustawodawca odwołuje się do pojęcia „istota sprawy”,

zawsze nawiązuje do jej meritum, a więc do tych czynników postępowania, które

warunkują orzeczenia o istocie żądań i twierdzeń stron. Przeważnie ustawodawca

czyni to zresztą w celu odróżnienia zagadnień merytorycznych od kwestii czysto

procesowych (formalnych, incydentalnych, wpadkowych). „Rozpoznanie istoty

sprawy” jest pojęciem węższym niż rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy w ogóle.

Nie może być też utożsamiane ani kojarzone z rozpoznaniem tylko kwestii

formalnoprawnych. Może ono bowiem oznaczać wyłącznie zbadanie materialnej

(istotnej) podstawy żądania pozwu oraz ewentualnie, merytorycznych zarzutów

pozwanego. Zatem, a contrario, nierozpoznanie istoty sprawy to zaniechanie przez

sąd tego właśnie badania (wyrok Sądu Najwyższego z 23 września 1998 r., II CKN

897/97, OSNC 1999 nr 1, poz. 22). W judykaturze pojęcie to interpretowane jest

jako wadliwość rozstrzygnięcia, polegająca na wydaniu przez sąd pierwszej

instancji orzeczenia, które nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy,

II UZ 38/26

4

bądź na zaniechaniu zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych

zarzutów strony z powodu bezpodstawnego przyjęcia, że istnieje przesłanka

materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (postanowienia Sądu

Najwyższego: z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC z 1999 nr 1, poz. 22; z

15 lipca 1998 r., II CKN 838/97, LEX nr 50750; z 3 lutego 1999 r., III CKN 151/98,

LEX nr 519260; z 9 listopada 2012 r., IV CZ 156/12, LEX nr 1231340; z 23

listopada 2012 r., I CZ 147/12, LEX nr 1284698 oraz wyroki tego Sądu: z 12 lutego

2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003 nr 3, poz. 36; z 21 października 2005 r., III CK

161/05, LEX nr 178635 i z 12 listopada 2007 r., I PK 140/07, OSNP 2009 nr 1-2,

poz. 2). Przykładami nierozpoznania istoty sprawy są oddalenie powództwa przez

sąd pierwszej instancji, z uwagi na przyjęcie braku legitymacji procesowej strony,

albo w wyniku stwierdzenia wygaśnięcia lub przedawnienia roszczenia, bez

przeprowadzenia pełnego postępowania dowodowego - w wypadku, gdy sąd

drugiej instancji nie podzieli stanowiska o wystąpieniu tych podstaw oddalenia

żądań (wyroki Sądu Najwyższego: z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC

1999 nr 1, poz. 22 oraz z 14 maja 2002 r., V CKN 357/00, LEX nr 55513).

Nierozpoznanie istoty sprawy zachodzi wówczas, gdy sąd pierwszej instancji

rozstrzygnął nie o tym, co było przedmiotem sprawy lub zaniechał w ogóle

zbadania materialnej podstawy żądania, pominął całkowicie merytoryczne zarzuty

zgłoszone przez stronę, rozstrzygnął o żądaniu powoda na innej podstawie

faktycznej niż zgłoszona w pozwie, nie uwzględnił (nie rozważył) wszystkich

zarzutów pozwanego dotyczących kwestii faktycznych czy prawnych rzutujących na

zasadność roszczenia powoda.

W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, nierozpoznanie istoty

sprawy (art. 386 § 4 k.p.c.) polega na nierozpoznaniu przez sąd pierwszej instancji

sprawy w zakresie objętym zaskarżoną decyzją. Chodzi o niedokonanie oceny, czy

decyzja jest prawidłowa w świetle przepisów prawa materialnego i na podstawie

ustalonego stanu faktycznego (wyroki Sądu Najwyższego: z 22 kwietnia 1999 r., II

UKN 589/98, OSNAPiUS 2000 nr 12, poz. 483; z 11 lipca 2007 r., III UK 20/07,

OSNP 2008 nr 17-18, poz. 264 oraz postanowienia: z 15 maja 2018 r., I UZ 7/18,

LEX nr 2555737 i z 28 czerwca 2016 r., I UZ 11/16, LEX nr 2093748; A. Marcianiak

(red.), Kodeks postępowania cywilnego. Tom II. Komentarz do art. 2051–42412, wyd.

II UZ 38/26

5

1, 2019; Zażalenie na orzeczenie kasatoryjne i zakres jego rozpoznania, w: M.

Michalska-Marciniak (red.), Wokół problematyki orzeczeń w postępowaniu

cywilnym, Sopot 2015, s. 153 i n.).

Sąd odwoławczy w niniejszej sprawie stwierdził, że organ rentowy nie

rozpoznał istoty sprawy, albowiem wydając zaskarżone decyzje - formalnie w

wyniku rozpoznania wniosku ubezpieczonego z 21 czerwca 2021 r. - nie odniósł się

w żadnej mierze do roszczenia objętego ww. wnioskiem, tak w zakresie podstawy

prawnej przeliczenia - art. 110 ustawy emerytalnej, jak i objętego wnioskiem

przychodu z lat 2010-2019, z którego ubezpieczony domagał się przeliczenia

świadczenia. Z takim stanowiskiem jednak nie sposób się zgodzić. Sąd I instancji

rozpoznając odwołanie ubezpieczonego, w którym skarżący domagał się

przeliczenia jego emerytury na podstawie art. 110 ustawy emerytalnej w oparciu o

przychód z lat 2010-2019, oddalił odwołanie uznając zaskarżone decyzje za

prawidłowe. To, że organ rentowy nie dokonał przeliczenia emerytury na podstawie

art. 110 ustawy emerytalnej (tak jak tego domagał się wnioskodawca), lecz na

podstawie art. 111 ustawy emerytalnej i w oparciu przychód z lat 2009–2018, nie

przesądza o nierozpoznaniu istoty sprawy, w rozumieniu przywołanych wyżej

przepisów Kodeksu postepowania cywilnego. Organ rentowy dokonał bowiem

przeliczenia emerytury, na skutek złożonego wniosku przez ubezpieczonego, a rolą

sądu rozpoznającego odwołanie jest w tym przypadku dokonanie oceny, czy

przeliczenie to zostało dokonane w sposób prawidłowy – zgodnie z przepisami

prawa materialnego, w ustalonym stanie faktycznym sprawy.

Zgodzić należy się ze stanowiskiem organu rentowego zajętym w zażaleniu,

że w rozpoznawanej sprawie nie zaistniała przesłanka do wydania wyroku

kasatoryjnego, wynikająca z art. 386 § 4 k.p.c., a tym bardziej nie było podstaw do

przekazania sprawy do rozstrzygnięcia organowi rentowemu w trybie art. 47714a

k.p.c. Stanowisko Sądu Apelacyjnego nie wskazuje na nierozpoznanie przez Sąd

Okręgowy, a tym samym przez organ rentowy, istoty sprawy, lecz na rozpoznanie

jej w sposób, który Sąd II instancji uważa za nietrafny. Zwrócić także należy uwagę,

że organ rentowy w toku postepowania (pismo z 19 listopada 2021 r. – k. 24-25)

szczegółowo wyjaśnił, przedstawiając wyliczenia, zestawienia wskaźników i

wskazał również, że brak jest podstaw do przeliczenia emerytury z zastosowaniem

II UZ 38/26

6

nowej kwoty bazowej, obowiązującej w dacie zgłoszenia wniosku o przeliczenie.

Brak możliwości przyjęcia wysokości wskaźnika podstawy wymiaru emerytury z lat

2010-2019 wynikał z faktu, że ustalony wskaźnik 235,38% był niższy od dotychczas

przyjętego przez organ rentowy. Nadto w toku postępowania sądowego w I

instancji, Sąd również zobowiązał organ rentowy do wykazania i ustalenia

podstawy wymiaru emerytury, biorąc pod uwagę przychód za 2010-2019 – co

zostało wykonane i złożone do akt sprawy (k. 20-23).

Podzielając zatem zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 386 § 4 k.p.c.

Sąd Najwyższy, z mocy art. 39815 § 1 k.p.c. w związku z art. 3941 § 3 k.p.c., orzekł

jak w sentencji.

DS.

[a.ł]