Sąd Najwyższy utrzymał uchylenie wyroku, bo powódka zmarła przed jego wydaniem

Wyrokiem z 4 października 2022 r. Sąd Rejonowy w Nowym Sączu zasądził

od miasta N. na rzecz E.W. 5200 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 14

października 2016 r. do dnia zapłaty (pkt I), oddalił powództwo w pozostałej części

(pkt II) oraz orzekł o kosztach procesu i nieuiszczonych kosztach sądowych (pkt III-

IV).

Wyrokiem z 11 października 2023 r. Sąd Okręgowy w Nowym Sączu oddalił

apelację pozwanego od ww. wyroku.

III CZ 104/25

2

W dniu 18 marca 2024 r. pozwany wniósł skargę o wznowienie

postępowania zakończonego wymienionym wyrokiem Sądu Okręgowego w Nowym

Sączu, wskazując, że w sprawie wystąpiła nieważność postępowania wobec

śmierci powódki E.W. 25 grudnia 2020 r.

Wyrokiem z 6 marca 2025 r. Sąd Okręgowy w Nowym Sączu uchylił wyrok

Sądu Okręgowego w Nowym Sączu z 11 października 2023 r. oraz wyrok Sądu

Rejonowego w Nowym Sączu z 4 października 2022 r., znosząc postępowanie

przed wymienionymi sądami począwszy od 25 grudnia 2020 r., i przekazał sprawę

Sądowi Rejonowemu w Nowym Sączu do ponownego rozpoznania wraz

z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania w instancji odwoławczej oraz

o zgłoszonym w skardze wniosku restytucyjnym.

Sąd Okręgowy wskazał, że E.W. zmarła 25 grudnia 2020 r., a zatem nie

miała zdolności sądowej ani w chwili zamknięcia rozprawy przed Sądem

Rejonowym i wydania wyroku przez ten Sąd, ani w toku postępowania

odwoławczego. Wyjaśnił, że Sądy meriti nie miały wiedzy z urzędu o śmierci

powódki. O śmierci E.W. nie zawiadomił tych Sądów również – działający jako

pełnomocnik E.W. – jej syn A.W.

Sąd Okręgowy podkreślił, że śmierć osoby fizycznej w trakcie procesu

stanowi przeszkodę w jego kontynuowaniu i w przypadku, gdy – jak ma to miejsce

w sprawie niniejszej – przedmiotem procesu są prawa i obowiązki, które

przechodzą na następców prawnych, musi nastąpić zawieszenie postępowania (art.

174 § 1 pkt 1 k.p.c.). Niezawieszenie postępowania i jego kontynuowanie po utracie

zdolności sądowej przez stronę, bez wstąpienia w jej miejsce następców prawnych,

powoduje nieważność postępowania. Sąd Okręgowy wywiódł również, że sytuacji

nie sanowała w żaden sposób aktywność ustanowionego przez powódkę

pełnomocnika, umocowanie to bowiem w chwili śmierci strony wygasło (art. 96

k.p.c.).

Sąd Okręgowy uznał, że postępowanie w sprawie dotknięte było

nieważnością od 25 grudnia 2020 r., o czym przesądza art. 379 pkt 2 k.p.c.

Co więcej, ustalenie to obligowało Sąd Okręgowy do uwzględnienia skargi

o wznowienie postępowania wniesionej przez pozwanego. Jednocześnie Sąd

III CZ 104/25

3

Okręgowy wyjaśnił, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy winien

zawiesić postępowanie w sprawie na podstawie art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c., podjąć

postępowanie z udziałem następców prawnych zmarłej i na podstawie całości

materiału zgromadzonego w sprawie wydać merytoryczne rozstrzygnięcie oraz

rozpoznać wniosek restytucyjny pozwanego.

Syn zmarłej powódki A.W. wniósł zażalenie na wyrok Sądu Okręgowego w

Nowym Sączu z 6 marca 2025 r., zarzucając mu błąd w ustaleniach faktycznych

polegający na przyjęciu, że Sądowi brakowało wiedzy co do śmierci powódki,

również z tego powodu, iż syn E.W. nie powiadomił Sądu o jej śmierci, a także

pominięciu, że po śmierci powódki Sąd Rejonowy w Nowym Sączu podjął

postępowanie I C 789/19, w którym A.W. uczestniczył już w charakterze następcy

prawnego. Skarżący podniósł również, że błędna ocena stanu faktycznego przez

Sąd Okręgowy, w szczególności przyjęcie, iż Sąd Rejonowy podjął postępowanie

bez wstąpienia – na miejsce zmarłej powódki – jej następcy prawnego A.W.,

spowodowała niewłaściwe zastosowanie art. 379 pkt 2 k.p.c. Wniósł o zmianę lub

uchylenie zaskarżonego wyroku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługiwało na uwzględnienie.

Zażalenie do Sądu Najwyższego na kasatoryjne orzeczenie sądu

odwoławczego (art. 3941 § 11 k.p.c.) służy weryfikacji, czy orzeczenie zostało

prawidłowo oparte na jednej z przewidzianych prawem przesłanek, a więc, czy

przywołana przez sąd drugiej instancji przyczyna uchylenia odpowiada podstawie

określonej w ustawie i czy rzeczywiście wystąpiła ona w sprawie. W postępowaniu

zażaleniowym Sąd Najwyższy nie ocenia natomiast prawidłowości stanowiska

merytorycznego sądu drugiej instancji ani prawidłowości zastosowania przepisów

prawa procesowego innych niż te, które stały się podstawą zastosowania art. 386

§ 2 lub 4 k.p.c. Gdy podstawą wydania wyroku kasatoryjnego była nieważność

postępowania przed sądem pierwszej instancji, rolą Sądu Najwyższego przy

rozpoznawaniu zażalenia jest wyłącznie weryfikacja, czy stan nieważności

rzeczywiście zaistniał.

III CZ 104/25

4

W niniejszej sprawie podstawę orzeczenia kasatoryjnego stanowiła

przesłanka określona w art. 386 § 2 w zw. z art. 379 pkt 2 k.p.c. Drugi

z wymienionych przepisów nakazuje uznać za nieważne postępowanie, jeżeli

strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej, organu powołanego do jej

reprezentowania lub przedstawiciela ustawowego, albo gdy pełnomocnik strony nie

był należycie umocowany.

Skarżący w zażaleniu zmierza zaś do wykazania, że ani w toku

postępowania przed Sądem Rejonowym, ani w toku postępowania apelacyjnego

nie wystąpiła nieważność postępowania, a w konsekwencji nie było podstaw do

wznowienia postępowania przed Sądem Okręgowym oraz wydania przez ten Sąd

orzeczenia kasatoryjnego. W ocenie skarżącego fakt, że E.W. zmarła 25 grudnia

2020 r., a zatem przed rozstrzygnięciem sprawy przez Sąd pierwszej instancji,

pozostaje bez wpływu na dopuszczalność dalszego prowadzenia procesu przed

Sądem Rejonowym po tej dacie, jak i prowadzenia postępowania odwoławczego,

ponieważ w sprawie udział brał jej następca prawny.

Przypomnieć należy, że stronie procesu, która jest osobą fizyczną, zdolność

sądowa, co do zasady, przysługuje od chwili narodzin do chwili śmierci. Brak takiej

zdolności oznacza zaś niemożność występowania w sprawie w charakterze strony.

Brak zdolności sądowej strony procesu jako przyczyna nieważności

postępowania (w odróżnieniu od innych uchybień procesowych, co do których, aby

mogły stanowić skuteczną podstawę zaskarżenia, strona musi wykazać, że miały

wpływ na treść wyroku) ma charakter bezwzględny. Co więcej, ewentualna

niewiedza sądu rozpoznającego sprawę lub niewiedza przeciwnika o śmierci

drugiej strony procesu, jak również przyczyna takiej niewiedzy, pozostają bez

znaczenia dla stwierdzenia nieważności postępowania. Kategoryczny sposób

sformułowania art. 386 § 2 k.p.c., mającego zastosowanie w przypadku wystąpienia

jednej z przyczyn ujętych w art. 379 k.p.c., rodzi konieczność uchylenia

zaskarżonego wyroku, zniesienia postępowania w zakresie dotkniętym

nieważnością i przekazania sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego

rozpoznania.

III CZ 104/25

5

Śmierć strony postępowania powoduje na gruncie prawa cywilnego

materialnego utratę przez nią zdolności prawnej, a na gruncie postępowania utratę

zdolności sądowej. Jeśli jednak sprawa dotyczy praw i obowiązków, które jako

należące do spadku po zmarłym przeszłyby – gdyby istniały – na następców

prawnych strony, to postępowanie w sprawie w związku ze śmiercią strony należy

zawiesić w oczekiwaniu na ustalenie jej następców i w celu stworzenia im

warunków do wzięcia udziału w postępowaniu, które – od chwili śmierci

poprzednika – dotyczy ostatecznie ich praw i obowiązków (art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c.).

Odwołanie się przez ustawodawcę do potrzeby zawieszenia w takim przypadku

postępowania wynika z tego, że daje on priorytet zasadzie, w świetle której osoba

zainteresowana postępowaniem powinna mieć możliwość aktywnego w nim udziału

i obrony swych praw, nad zasadą sprawności postępowania (postanowienie SN z 7

września 2018 r., III CZ 34/18).

Jednocześnie podkreślić należy, że wprawdzie następstwo procesowe może

stanowić skutek następstwa prawnego, niemniej jednak sama relacja syn-matka

(tak jak w okolicznościach niniejszej sprawy) nie jest wystarczająca do przyjęcia, iż

tego rodzaju następstwo wystąpiło. Podobnie nie wystarcza do przyjęcia, że A.W.

wstąpił do procesu przeciwko miastu N. w charakterze strony w miejsce E.W. to, że

Sąd Rejonowy dopuścił go do czynności w sprawie I C 789/19 zaraz po śmierci

powódki i kontynuował postępowanie w sprawie. W końcu należy wskazać, że na

nieporozumieniu opiera się wywód skarżącego co do podjęcia postępowania w

sprawie I C 789/19 z jego udziałem jako następcą prawnym E.W. po śmierci

powódki. Z akt sprawy I C 789/19 jednoznacznie bowiem wynika, że nie wydano ani

postanowienia o zawieszeniu postępowania na podstawie art. 174 § 1 pkt 1 k.p.c.,

ani tym bardziej postanowienia o jego podjęciu z udziałem skarżącego. Jedynie

dodatkowo należy wskazać, że gdyby w sprawie faktycznie doszło do podjęcia

postępowania z udziałem A.W. jako następcy procesowego E.W., to znalazłoby to

odzwierciedlenie w treści wyroku wydanego 4 października 2022 r. Tymczasem ww.

wyrok został wydany w sprawie „z powództwa E.W.”, a nie „z powództwa A.W.”.

Tym samym zarzuty podniesione przez A.W. w zażaleniu nie mogły

doprowadzić do zmiany zaskarżonego wyroku. Jego skuteczne zakwestionowanie

III CZ 104/25

6

wymagało wykazania, że doszło do naruszenia art. 386 § 2 k.p.c., co jednak nie

nastąpiło.

Z tej przyczyny zażalenie podlegało oddaleniu na podstawie art. 3941 § 3

w zw. z art. 39814 k.p.c.

Marcin Krajewski

(E.M.)

[a.ł]