Sąd okręgowy błędnie uchylił postanowienie o dziale spadku i majątku wspólnego

Postanowieniem z dnia 16 czerwca 2025 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu, na

skutek apelacji uczestnika S.N., uchylił postanowienie Sądu Rejonowego dla

Wrocławia-Krzyków we Wrocławiu z dnia 1 sierpnia 2023 r., wydane w sprawie z

wniosku Z.N. o podział majątku wspólnego i dział spadku, przekazując sprawę

temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Okręgowy wskazał, że zniesienie współwłasności w drodze sprzedaży

egzekucyjnej jest dopuszczalne wtedy, gdy rzecz nie daje się podzielić (art. 212

§ 2 k.c.). Sąd Rejonowy, znosząc tym sposobem współwłasność, nie dokonał

natomiast stosownych ustaleń co do tego, czy możliwy jest fizyczny podział

III CZ 209/25

2

nieruchomości wchodzącej w skład dzielonego majątku. W ocenie Sądu

Okręgowego, doszło tym samym do nierozpoznania istoty sprawy.

Postanowienie Sądu Okręgowego zaskarżył zażaleniem wnioskodawca,

zarzucając naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. przez jego nieprawidłowe zastosowanie

i będące jego wynikiem błędne uchylenie zaskarżonego apelacją postanowienia

oraz przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania,

podczas gdy Sąd Rejonowy rozpoznał sprawę co do jej istoty. Na tej podstawie

wnioskodawca wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 3941 § 11 k.p.c., dopuszczający zażalenie do Sądu Najwyższego

w razie uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji

i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, ma odpowiednie zastosowanie

w postępowaniu nieprocesowym (art. 13 § 2 k.p.c.). Stosownie do tego, jeżeli sąd

drugiej instancji uchyla postanowienie orzekające co do istoty sprawy wydane przez

sąd pierwszej instancji ze względu na nierozpoznanie istoty sprawy, Sąd

Najwyższy, rozpoznając zażalenie złożone na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c., bada,

czy sąd drugiej instancji prawidłowo zastosował art. 386 § 4 w związku z art. 13 § 2

k.p.c., tj. czy okoliczności sprawy, przy uwzględnieniu merytorycznego stanowiska

sądu drugiej instancji, mieszczą się w kręgu sytuacji odpowiadających

nierozpoznaniu istoty sprawy. Poza zakresem oceny pozostaje natomiast

prawidłowość stanowiska co do meritum wyrażonego przez sąd drugiej instancji

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12,

OSNC 2013, nr 3, poz. 41, z dnia 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12, OSNC 2013, nr

4, poz. 54 i z dnia 17 stycznia 2013 r., III CZ 2/13).

W świetle ugruntowanego orzecznictwa, do nierozpoznania istoty sprawy

dochodzi wtedy, gdy sąd pierwszej instancji nie zbada materialnej podstawy

żądania, wychodząc z błędnego założenia, że istnieje przeszkoda unicestwiająca

roszczenie albo wykluczająca jego skuteczne dochodzenie (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315 i z dnia

23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22 oraz postanowienia

III CZ 209/25

3

Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2013 r., IV CZ 170/12, z dnia 14 lutego

2013 r., II CZ 188/12, z dnia 3 lutego 2017 r., II CZ 146/17 i z dnia 13 października

2017 r., I CZ 90/17). Przesłanka ta – w przeciwieństwie do określonej w art. 386 § 4

in fine k.p.c. – nie dotyczy zatem sytuacji, w których błąd sądu pierwszej instancji

lokuje się w sferze faktów i dowodów, lecz polega na nieprawidłowym założeniu

o istnieniu okoliczności stojącej na przeszkodzie ocenie istoty sprawy. Przeszkoda

ta może mieć źródło nie tylko w prawie materialnym, jak, przykładowo, w razie

przedawnienia roszczenia, lecz również w prawie procesowym, co ma miejsce

w razie nieprawidłowego przyjęcia istnienia prejudykatu lub nieprawidłowej oceny

granic jego mocy wiążącej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego

2017 r., III CZ 63/16).

Z materiału sprawy wynikało, że Sąd Rejonowy przeprowadził postępowanie

dowodowe i orzekł w przedmiocie wniosku, uznawszy, po pierwsze, że charakter

wspólnego prawa wyklucza podział fizyczny rzeczy, po drugie, że nie było

przesłanek do przyznania nieruchomości jednemu ze spadkobierców, co sprawiło,

że wskazane sposoby zniesienia współwłasności nie mogły znaleźć zastosowania.

To zaś prowadziło do wniosku, że jedynym możliwym sposobem działu było

zarządzenie sprzedaży nieruchomości stosownie do przepisów kodeksu

postępowania cywilnego (art. 212 § 2 k.c.).

Okoliczność, że w ocenie Sądu Okręgowego charakter wspólnego prawa nie

wyklucza in casu sam przez się podziału fizycznego, a w związku z tym konieczne

jest poczynienie w tej materii dodatkowych ustaleń faktycznych, nie oznacza, że

Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy. W judykaturze wielokrotnie

podkreślano, że konieczność dokonania dodatkowych ustaleń faktycznych, nawet

jeżeli zakres wymaganego uzupełnienia podstawy faktycznej jest znaczny, nie jest

tożsama ze stwierdzeniem, że doszło do nierozpoznania istoty sprawy. Odmienne

stanowisko zapoznawałoby w istocie procesową rolę sądu drugiej instancji

w obecnym modelu apelacji, który jest ukierunkowany na rozpoznanie sprawy,

z wykorzystaniem kompetencji rozpoznawczych odpowiadających w zasadzie

kompetencjom sądu pierwszej instancji i przy założeniu, że funkcja kontrolna sądu

drugiej instancji stanowi refleks ponownego rozpoznania sprawy. Stosownie do

tego, jak również wielokrotnie wskazywano w judykaturze (por. np. tylko

III CZ 209/25

4

w nowszym orzecznictwie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada

2024 r., II UZ 24/24 i z dnia 31 stycznia 2025 r., III CZ 278/24), prowadzenie

postępowania dowodowego w drugiej instancji, nawet w szerokim zakresie,

i dokonanie na jego podstawie samodzielnych ustaleń, nie prowadzi do naruszenia

konstytucyjnego prawa do zaskarżenia orzeczeń wydanych w pierwszej instancji

(art. 78 Konstytucji), jak również dwuinstancyjnego modelu postępowania

sądowego, statuowanego w art. 176 ust. 1 Konstytucji (por. np. wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 11 marca 2003 r., SK 8/02, OTK-A 2003, nr 3, poz. 20

i postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 listopada 2010 r., Ts 49/10,

OTK-B 2011, nr 1, poz. 90 i z dnia 6 października 2015 r., Ts 52/14, OTK-B 2015,

nr 5, poz. 446).

Jedynym odstępstwem od wskazanych reguł jest sytuacja, w której zachodzi

konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, przy czym za

takim, rygorystycznym, podejściem, utrwalonym w orzecznictwie Sądu

Najwyższego (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada

2014 r., I CZ 75/14, z dnia 20 lutego 2015 r., V CZ 112/14, z dnia 15 kwietnia

2015 r., IV CZ 6/15, z dnia 13 października 2016 r., II UZ 40/16, z dnia 19 grudnia

2019 r., IV CZ 87/19 i z dnia 6 czerwca 2023 r., II UZ 4/23), przemawia założenie,

że zapewnienie efektywności postępowania apelacyjnego wymaga ograniczenia do

koniecznego minimum przypadków powrotu sprawy do pierwszej instancji.

Koresponduje ono również z wykładnią historyczną, nakazującą respektować

konsekwencje zmiany art. 386 § 4 k.p.c., która polegała na wyraźnej eliminacji

dopuszczalności wydania wyroku kasatoryjnego w razie potrzeby przeprowadzenia

postępowania dowodowego w znacznej części (art. 1 pkt 19 ustawy z dnia 24 maja

2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o zastawie

rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawy o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych oraz ustawy o komornikach sądowych i egzekucji, Dz. U. nr 48, poz.

554).

W okolicznościach sprawy sytuacja taka nie miała jednak miejsca; nie

powoływał się na nią również Sąd Okręgowy.

W konkluzji, zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. należało uznać za trafny.

III CZ 209/25

5

Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 w związku z art. 3941 § 3 i art.

13 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

(K.G.)

[a.ł]