Zarząd dróg zgłosił potrącenie za kolejnego wykonawcę. SN oddalił zażalenie inżyniera

Wyrokiem z 24 listopada 2023 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie zasądził od

pozwanego Województwa […] Zarządu Dróg Wojewódzkich w O. na rzecz powoda

R.S. kwotę 218 964 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 11 czerwca

2021 r. i orzekł o kosztach procesu.

III CZ 241/25

2

U podstaw rozstrzygnięcia legło stwierdzenie, że powództwo o zapłatę kwoty

218 694 zł tytułem zwrotu wpłaconego zabezpieczenia należytego wykonania

umowy z 31 grudnia 2018 r., w związku ze skutecznym odstąpieniem przez

pozwanego od umowy oświadczeniem z 19 maja 2021 r. zasługiwało na

uwzględnienie w całości.

Sąd Okręgowy stanął na stanowisku, że skorzystanie przez pozwanego

z umownego prawa odstąpienia od umowy (§ 11) spowodowało, że umowę uważa

się za niezawartą, a to co strony świadczyły podlega zwrotowi w stanie

niezmienionym (art. 395 § 2 k.c.). Analiza treści oświadczenia pozwanego

o odstąpieniu od umowy nie pozwala natomiast podzielić jego stanowiska, że

odstąpienie było częściowe i dotyczyło jedynie niewykonanej części umowy.

W konsekwencji dochodzona pozwem kwota zabezpieczenia należytego wykonania

umowy, której przedmiotem było pełnienie przez powoda funkcji inżyniera kontraktu

na budowie pozwanego (Rozbudowa drogi wojewódzkiej nr […] na odcinku […]),

powinna zostać zwrócona, gdyż odpadła umowna podstawa jej zatrzymania

opisana w umowie.

Sąd Okręgowy nie uwzględnił podniesionego przez pozwanego zarzutu

potrącenia tytułem wynagrodzenia zapłaconego kolejnemu wykonawcy, z którym

pozwany zawarł umowę po odstąpieniu od umowy z powodem. Jego zdaniem

pozwany po skonsumowaniu prawa do odstąpienia od umowy stracił prawo do

powierzenia dalszej realizacji umowy innemu podmiotowi na koszt i ryzyko powoda.

W konsekwencji Sąd pierwszej instancji uznał, że oświadczenie pozwanego

o potrąceniu było nieskuteczne, gdyż wierzytelność zgłoszona do potrącenia nie

istniała.

Wyrokiem z 26 sierpnia 2026 r. Sąd Apelacyjny w Białymstoku - orzekając

na skutek apelacji pozwanego - uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego.

U podstaw wydania orzeczenia kasatoryjnego legło stwierdzenie, że Sąd

pierwszej instancji dokonując błędnej wykładni § 11 ust. 2 umowy i tylko na tej

podstawie przyjmując nieistnienie wierzytelności przedstawionej do potrącenia,

a także wadliwie oceniając skutek odstąpienia od umowy, nie rozpoznał istoty

III CZ 241/25

3

sprawy nie odnosząc się do podniesionego przez pozwanego zarzutu potrącenia,

a pobieżne i skrótowe uzasadnienie uniemożliwiało odtworzenie pełnych motywów

rozstrzygnięcia.

Sąd Apelacyjny uznał, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo ocenił, iż

pozwany skutecznie odstąpił od umowy. Błędnie jednak przyjął, że odstąpienie

wywołało skutek wsteczny z art. 395 § 2 k.c. Analizując zgromadzony w sprawie

materiał dowodowy Sąd Apelacyjny doszedł do przekonania, że oświadczenie to

wywarło skutek od 19 maja 2021 r. i dotyczyło jedynie niewykonanej części

zobowiązania.

Jego zdaniem Sąd Okręgowy pominął także, że w umowie strony

zmodyfikowały ustawowe zasady rozliczeń po odstąpieniu od umowy.

W § 8 umowy przewidziały bowiem nie tylko kary umowne, m.in. z tytułu

odstąpienia od umowy, ale także odszkodowanie uzupełniające w razie szkody

przewyższającej wysokość kar. Z kolei w § 11 ust. 2 postanowiły, że niezależnie od

prawa odstąpienia w razie zaistnienia przyczyn odstąpienia z § 11 ust. 1 umowy

może on: 1) doprowadzić usługi do końca we własnych zakresie albo 2) zawrzeć

w tym celu odrębną umowę z osobą trzecią. W obu przypadkach czynności te miały

być wykonane na koszt i niebezpieczeństwo powoda, z którego winy doszło do

odstąpienia od umowy. W taki właśnie sposób należy rozumieć § 11 ust. 2 umowy,

przy czym bezsprzecznie oba w/w wydatki na dokończenie umowy mieszczą się

w pojęciu szkody wywołanej nienależytym wykonaniem zobowiązania przez

powoda uzasadniającym odstąpienie od umowy. Traktowanie uprawnień z § 11 ust.

2 umowy jako alternatywy rozłącznej wobec uprawnienia do odstąpienia od umowy

z § 11 ust. 1 jest w ocenie Sądu Apelacyjnego sprzeczne z treścią umowy

i zasadami logiki. To przede wszystkim w razie odstąpienia od umowy powstaje

bowiem problem jej dalszego wykonywania i kosztów z tym związanych.

W ocenie Sądu Apelacyjnego w sprawie nie wykazano natomiast

nieważności postępowania z uwagi na sprzeczny z ustawą skład Sądu

orzekającego w pierwszej instancji.

Sąd Apelacyjny wskazał, że ponownie rozpoznając sprawę Sąd Okręgowy,

w oparciu o wszechstronną analizę materiału dowodowego powinien dokonać nie

tylko oceny skutków częściowego odstąpienia od umowy dla obowiązku zwrotu

III CZ 241/25

4

wniesionego przez powoda zabezpieczenia, ale także poczynić ustalenia co do

wysokości szkody pozwanego między innymi w kontekście zarzutów powoda co do

szerszego od jego obowiązków umownych zakresu umowy zamawiającego

z innym podmiotem na dokończenie zadań powoda, a także relacji szkody do kary

umownej. Wtedy dopiero możliwe będzie prawidłowe ustosunkowanie się do

zgłaszanego przez zamawiającego (pozwanego) zarzutu potrącenia.

Wyrok ten zaskarżył zażaleniem powód, wnosząc o jego uchylenie

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie art. 386 § 4 k.p.c., poprzez jego

błędne zastosowanie i przyjęcie, że Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty

sprawy, podczas gdy zbadał podstawę materialną żądania (§ 11 umowy w zw.

z art. 395 k.c.), odniósł się do tego, co było przedmiotem postępowania, czyli

odstąpienia od umowy przez powoda 11 maja 2021 r., jego podstaw i skutków,

a także rozpoznał merytoryczne zarzuty stron, w tym zarzut niewymagalności

roszczenia i zarzut potrącenia podniesione przez pozwanego, co wynika

z uzasadnienia zaskarżonego wyroku i świadczy o rozpoznaniu sprawy co do istoty,

a nadto poprzez zaniechanie rozpoznania przez Sąd drugiej instancji zgłoszonego

ewentualnie zarzutu potrącenia w sytuacji, gdy materiał dowodowy zgromadzony

w sprawie pozwalał na ocenę jego skuteczności.

Pozwany w odpowiedzi na zażalenie wniósł o jego oddalenie i zasądzenie

kosztów postępowania zażaleniowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności przypomnienia wymaga, że zażalenie na orzeczenie

Sądu drugiej instancji uchylające wyrok Sądu pierwszej instancji i przekazujące

sprawę do ponownego rozpoznania nie jest środkiem prawnym służącym badaniu

materialnoprawnej podstawy zaskarżonego orzeczenia, a poza zakresem kontroli

Sądu Najwyższego pozostaje prawidłowość stanowiska prawnego sądu

odwoławczego, co do meritum. Sąd Najwyższy w postępowaniu zażaleniowym

bada jedynie prawidłowość dokonanego przez Sąd drugiej instancji wyboru między

reformatoryjnym a kasatoryjnym sposobem rozstrzygnięcia sprawy (zob. m.in.

III CZ 241/25

5

postanowienia Sądu Najwyższego z 15 lutego 2013 r., I CZ 5/13, OSNC-ZD

2014 r., nr 1, poz. 4 i z 21 maja 2015 r., IV CZ 10/15, niepubl. oraz powołane w nich

orzeczenia).

Przypomnienie to było konieczne skarżący nie w pełni bowiem zasadę tę

respektuje. W uzasadnieniu zażalenia w zakresie stanowiska Sądu Apelacyjnego

dotyczącego zgłoszonego przez pozwanego zarzutu potrącenia skarżący podnosi

bowiem szereg zarzutów merytorycznych dotyczących błędnej oceny

zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, błędnego ustalenia stanu

faktycznego oraz wadliwych ocen prawnych. Kwestie te – z przyczyn wyżej

podniesionych - uchylają się od kontroli Sądu Najwyższego w postępowaniu

zażaleniowym i jako takie nie mogą uzasadniać trafności zażalenia.

Pojęcie nierozpoznania istoty sprawy interpretowane jest jako wadliwość

rozstrzygnięcia, polegająca na wydaniu przez sąd pierwszej instancji orzeczenia,

które nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź na zaniechaniu

zbadania przez ten Sąd materialnej podstawy żądania albo oceny merytorycznych

zarzutów strony przy bezpodstawnym przyjęciu, że istnieje przesłanka

materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (zob.m.in.

postanowienie Sądu Najwyższego z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC

1999 nr 1, poz. 22 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 12 lutego 2002 r., I CKN

486/00, OSP 2003 nr 3, poz. 36 i z 12 listopada 2007 r., I PK 140/07, OSNP 2009,

nr 1-2, poz. 2).

Wykładnia językowa, systemowa i funkcjonalna tego zwrotu pozwala na

przyjęcie, że wszelkie inne wady rozstrzygnięcia, dotyczące naruszeń prawa

materialnego, czy też procesowego (poza nieważnością postępowania

i nieprzeprowadzeniem postępowania dowodowego w całości), nie uzasadniają

uchylenia orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Tego

rodzaju braki w postępowaniu dowodowym i uchybienia prawu materialnemu

popełnione w procesie subsumpcji powinny być w systemie apelacji pełnej

załatwiane bezpośrednio w postępowaniu apelacyjnym.

Argumentacja Sądu Apelacyjnego i jego zalecenia co do dalszego

postępowania - wbrew stanowisku skarżącego - potwierdzają nierozpoznanie istoty

sprawy w przedstawionym rozumieniu tego pojęcia.

III CZ 241/25

6

Do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi bowiem również w sytuacji, gdy

sąd pierwszej instancji nie zbadał zarzutu potrącenia i w sprawie zachodzi potrzeba

poczynienia - w tym zakresie - po raz pierwszy niezbędnych ustaleń faktycznych

i ocen prawnych (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 1 grudnia 2017 r.,

I CZ 116/17, niepubl.; z 8 września 2017 r., II CZ 55/17, niepubl. i z 18 czerwca

2015 r., III CZ 27/15, niepubl.). Przenoszenie w takiej sytuacji procesowej ciężaru

konstruowania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia i dokonania oceny prawnej do

sądu drugiej instancji wypaczałoby sens dwuinstancyjnego postępowania

sądowego zagwarantowanego stronom w art. 176 ust. 1 Konstytucji (zob. m.in.

postanowienia Sądu Najwyższego z 20 lipca 2006 r., V CSK 140/06, niepubl.,

z 5 grudnia 2012r., I CZ 168/12, OSNC 2013, nr 5, poz. 68; z 13 listopada 2014r.,

V CZ 73/14, niepubl.; z 22 maja 2014r., IV CZ 26/14, niepubl.; z 26 marca 2015r.,

V CZ 7/15, niepubl. i z 7 października 2015 r., I CZ 68/15, niepubl.).

Wbrew stanowisku skarżącego Sąd Okręgowy nie zbadał merytorycznie

zarzutu potrącenia przyjął bowiem, że wobec złożenia przez pozwanego

oświadczenia o odstąpieniu od umowy w całości, utracił on prawo do powierzenia

dalszej realizacji umowy na koszt i ryzyko powoda, co oznacza, że wierzytelność

objęta zarzutem potrącenia nie istnieje (k.736-737).

Skoro - w ocenie Sądu Apelacyjnego – pozwany odstąpił od umowy jedynie

w części i zgodnie z § 11 ust. 2 umowy miał uprawnienie do rozliczenia szkody

wywołanej nienależytym wykonaniem zobowiązania przez powoda uzasadniającym

odstąpienie od umowy, czego dotyczy zgłoszony skutecznie zarzut potrącenia,

który wymaga merytorycznego zbadania, to istota sprawy w zakresie tego zarzutu

nie została przez Sąd Okręgowy rozpoznana. Sąd Apelacyjny byłby bowiem

zobligowany dokonać w tym zakresie, po raz pierwszy, wszystkich kluczowych dla

rozstrzygnięcia sprawy ustaleń, czego strony nie mogłyby już kwestionować

w postępowaniu kasacyjnym (art. 3983 § 3 k.p.c. i 39813 § 2 k.p.c.).

Sąd Apelacyjny trafnie zatem przyjął, że Sąd pierwszej instancji dokonując

błędnej wykładni § 11 ust. 2 umowy i tylko na tej podstawie przyjmując nieistnienie

wierzytelności przedstawionej do potrącenia, a także wadliwie oceniając skutek

odstąpienia od umowy nie rozpoznał istoty sprawy.

III CZ 241/25

7

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art.

39814 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.). Orzeczenie o kosztach postępowania

zażaleniowego pozostawił zgodnie z art. 108 § 1 w zw. z art. 398²¹ i art.

394¹ § 3 k.p.c. sądowi, który wyda orzeczenie kończące postępowanie w sprawie.

[A.T.]

[a.ł]

Monika Koba