Sąd Najwyższy uchylił przekazanie sprawy o opiekę do ponownego rozpoznania

Postanowieniem z dnia 5 listopada 2025 r. Sąd Okręgowy w Kielcach, na

skutek apelacji uczestniczki M.G., uchylił postanowienie Sądu Rejonowego w

Kielcach z dnia 27 lutego 2025 r. wydane w sprawie z udziałem J.G. o ustanowienie

opieki dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie i przekazał sprawę Sądowi

Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Okręgowy przyjął, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy. Nie

zbadał kwalifikacji każdego z kandydatów do objęcia opieki, a oparłszy się na

wywiadzie środowiskowym, nie zweryfikował dostatecznie wynikających z niego

informacji. Ustanowienie opiekunem J.G. było więc przedwczesne, ponieważ Sąd

III CZ 29/26

2

Rejonowy dowolnie odrzucił kandydaturę siostry ubezwłasnowolnionego – K.G.. W

ocenie Sądu Okręgowego, wydanie przezeń postanowienia reformatoryjnego

wymagałoby w takiej sytuacji przeprowadzenia postępowania dowodowego w

całości.

Postanowienie Sądu Okręgowego zaskarżył zażaleniem uczestnik J.G.,

zarzucając naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. Zdaniem skarżącego, Sąd Okręgowy

błędnie przyjął, że Sąd Rejonowy zaniechał wyjaśnienia istoty sprawy,

a weryfikacja K.G. jako kandydatki na opiekuna nie była konieczna. Na tej

podstawie uczestnik wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 3941 § 11 k.p.c., dopuszczający zażalenie do Sądu Najwyższego

w razie uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji

i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, ma odpowiednie zastosowanie

w postępowaniu nieprocesowym (art. 13 § 2 k.p.c.). Stosownie do tego, jeżeli sąd

drugiej instancji uchyla postanowienie orzekające co do istoty sprawy wydane przez

sąd pierwszej instancji ze względu na nierozpoznanie istoty sprawy, Sąd

Najwyższy, rozpoznając zażalenie złożone na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c., bada,

czy sąd drugiej instancji prawidłowo zastosował art. 386 § 4 w związku z art. 13 § 2

k.p.c., tj. czy okoliczności sprawy, przy uwzględnieniu merytorycznego stanowiska

sądu drugiej instancji, mieszczą się w kręgu sytuacji odpowiadających

nierozpoznaniu istoty sprawy. Poza zakresem oceny pozostaje natomiast

prawidłowość stanowiska co do meritum wyrażonego przez sąd drugiej instancji

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12,

OSNC 2013, nr 3, poz. 41, z dnia 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12, OSNC 2013, nr

4, poz. 54 i z dnia 17 stycznia 2013 r., III CZ 2/13).

W świetle ugruntowanego orzecznictwa, do nierozpoznania istoty sprawy

dochodzi wtedy, gdy sąd pierwszej instancji nie zbada materialnej podstawy

żądania, wychodząc z błędnego założenia, że istnieje przeszkoda unicestwiająca

roszczenie albo wykluczająca jego skuteczne dochodzenie (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315 i z dnia

III CZ 29/26

3

23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22 oraz postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2013 r., IV CZ 170/12, z dnia 14 lutego

2013 r., II CZ 188/12, z dnia 3 lutego 2017 r., II CZ 146/17 i z dnia 13 października

2017 r., I CZ 90/17). Przesłanka ta – w przeciwieństwie do określonej w art. 386 § 4

in fine k.p.c. – nie dotyczy zatem sytuacji, w których błąd sądu pierwszej instancji

lokuje się w sferze faktów i dowodów, lecz polega na nieprawidłowym założeniu

o istnieniu okoliczności stojącej na przeszkodzie ocenie istoty sprawy. Przeszkoda

ta może mieć źródło nie tylko w prawie materialnym, jak, przykładowo, w razie

przedawnienia roszczenia, lecz również w prawie procesowym, co ma miejsce

w razie nieprawidłowego przyjęcia istnienia prejudykatu lub nieprawidłowej oceny

granic jego mocy wiążącej (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego

2017 r., III CZ 63/16).

Z materiału sprawy wynikało, że Sąd Rejonowy przeprowadził postępowanie

dowodowe w zakresie uznanym przezeń za wystarczający i – działając z urzędu –

ustanowił opiekunem dla ubezwłasnowolnionego całkowicie E.G. ojca J.G.. To, że

w ocenie Sądu Okręgowego stanowisko to należało uznać za przedwczesne,

ponieważ Sąd Rejonowy nie zweryfikował wywiadu środowiskowego w świetle

informacji przedkładanych przez uczestniczkę postępowania, a w konsekwencji nie

rozważył alternatywnej i przedstawionej przez uczestniczkę kandydatury do objęcia

funkcji opiekuna E.G., nie jest tożsame z nierozpoznaniem istoty sprawy.

Odmienne stanowisko zapoznawałoby procesową rolę sądu drugiej instancji w

aktualnym modelu apelacji, który jest ukierunkowany na rozpoznanie sprawy przy

założeniu, że sąd drugiej instancji dysponuje kompetencjami rozpoznawczymi w

zakresie gromadzenia dowodów i dokonywania ustaleń faktycznych

odpowiadającymi w zasadzie kompetencjom sądu pierwszej instancji, a funkcja

kontrolna postępowania apelacyjnego stanowi refleks ponownego rozpoznania

sprawy. Stosownie do tego, jak wielokrotnie wskazywano w judykaturze (por. m.in.

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 2024 r., II UZ 24/24 i z dnia 31

stycznia 2025 r., III CZ 278/24), prowadzenie postępowania dowodowego w drugiej

instancji, nawet w szerokim zakresie, i dokonanie na jego podstawie samodzielnych

ustaleń, nie prowadzi do naruszenia konstytucyjnego prawa do zaskarżenia

orzeczeń wydanych w pierwszej instancji (art. 78 Konstytucji), jak również

III CZ 29/26

4

dwuinstancyjnego modelu postępowania sądowego, statuowanego w art. 176 ust.

1 Konstytucji (por. np. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 marca 2003 r.,

SK 8/02, OTK-A 2003, nr 3, poz. 20 i postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z

dnia 9 listopada 2010 r., Ts 49/10, OTK-B 2011, nr 1, poz. 90 i z dnia 6

października 2015 r., Ts 52/14, OTK-B 2015, nr 5, poz. 446).

Jedynym odstępstwem od wskazanych reguł jest sytuacja, w której zachodzi

konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości, przy czym za

takim, rygorystycznym, podejściem – utrwalonym w orzecznictwie Sądu

Najwyższego (por. np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada

2014 r., I CZ 75/14, z dnia 20 lutego 2015 r., V CZ 112/14, z dnia 15 kwietnia

2015 r., IV CZ 6/15, z dnia 13 października 2016 r., II UZ 40/16, z dnia 19 grudnia

2019 r., IV CZ 87/19 i z dnia 6 czerwca 2023 r., II UZ 4/23) – przemawia założenie,

że zapewnienie efektywności postępowania apelacyjnego wymaga ograniczenia do

koniecznego minimum przypadków powrotu sprawy do pierwszej instancji.

Założenie to doznaje wzmocnienia w okolicznościach sprawy, zważywszy na

potrzebę niezwłocznego ustanowienia opieki dla osoby ubezwłasnowolnionej

całkowicie.

Z ogólniejszej perspektywy koresponduje ono ponadto z wykładnią

historyczną, nakazującą respektować konsekwencje zmiany art. 386 § 4 k.p.c.,

która polegała na wyraźnej eliminacji dopuszczalności wydania wyroku

kasatoryjnego w razie potrzeby przeprowadzenia postępowania dowodowego

w znacznej części (art. 1 pkt 19 ustawy z dnia 24 maja 2000 r. o zmianie ustawy –

Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze

zastawów, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy

o komornikach sądowych i egzekucji, Dz. U. nr 48, poz. 554).

Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie wynikało, iżby taka sytuacja

miała miejsce. Przeciwnie poczynione przez Sąd Okręgowy rozważania świadczyły

o tym, że Sąd ten nie uważał dowodów przeprowadzonych w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym za całkowicie zbędne lub bezprzedmiotowe, a oczekiwał

jedynie ich pełniejszej oceny, z uwzględnieniem materiału przedstawionego przez

uczestniczkę, a także uzupełnienia zgromadzonych dowodów.

III CZ 29/26

5

Sąd Najwyższy dostrzegł także ten aspekt sprawy, w jakim Sąd Okręgowy

wskazał w uzasadnieniu na konieczność wezwania do udziału w sprawie K.G. jako

kandydata na opiekuna. W tym względzie należało jednak podnieść, że wezwanie

zainteresowanego do wzięcia udziału w sprawie może nastąpić także

w postępowaniu przed sądem drugiej instancji (art. 510 § 1 in fine k.p.c.), a sytuacja

taka – zważywszy na możliwy różny charakter interesu uzasadniającego wzięcie

udziału w sprawie – nie implikuje per se w każdym przypadku obowiązku wydania

orzeczenia kasatoryjnego. Niemniej jednak, Sąd Okręgowy powinien baczyć, aby –

przy uwzględnieniu okoliczności sprawy, w tym ewentualnej uprzedniej wiedzy

osoby wzywanej do udziału w sprawie o toczącym się postępowaniu i przesłanki

gravamen – nie doszło do pozbawienia wezwanego uczestnika prawa do

zaskarżenia orzeczenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 maja

2002 r., III CKN 948/00, OSNC 2003, nr 5, poz. 68).

W konkluzji, zarzut naruszenia art. 386 § 4 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

należało uznać za trafny. W zakresie, w jakim w motywach zażalenia zarzucano,

wbrew stanowisku Sądu Okręgowego, brak procesowej potrzeby bliższej weryfikacji

kandydatury K.G. do pełnienia funkcji opiekuna, wywody te należało uznać za

bezprzedmiotowe, jako pozostające poza kognicją Sądu Najwyższego

w postępowaniu zażaleniowym, toczącym się na podstawie art. 3941 § 11

w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 w związku z art. 3941 § 3 i art.

13 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

Paweł Grzegorczyk

(K.G.)

[a.ł]

III CZ 29/26

6