Sąd Najwyższy utrzymał nieważność postępowania o zasiedzenie służebności gruntowej

Postanowieniem z 28 stycznia 2019 r. Sąd Rejonowy w Kamieniu

Pomorskim w sprawie z wniosku Y. sp. z o.o. w S., A. sp. z o.o. w S., T. G., J. D., T.

III CZ 86/25

2

D. i W. S. przy udziale […], Skarbu Państwa – […], M. G., P. G., R. S., Z. S., K. T.,

M. S., J. S., M. G.1, I. P., D. P., K. G., R. N., I. S., K. S., T. S., M. M., M. M.1, M.

S.1, P. S., J. G., S. N., P. W., L. W., K. F., M. R., E. R., J. K., J. K.1, D. N., W. N.,

M. L., J. D.1 i E. D. o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej oddalił

wniosek w całości (pkt I) oraz orzekł o kosztach postępowania (pkt II i III).

Sąd Okręgowy w Szczecinie postanowieniem z 16 sierpnia 2024 r., na

skutek apelacji wnioskodawców i apelacji uczestnika P. G., uchylił postanowienie

Sądu Rejonowego, zniósł czynności Sądu podjęte na rozprawie […] i przekazał

sprawę Sądowi Rejonowemu w Kamieniu Pomorskim do ponownego rozpoznania,

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej. W

ocenie Sądu odwoławczego przed Sądem I instancji wystąpiła nieważność

postępowania, ponieważ uczestnik L. W. został pozbawiony możności obrony

swych praw w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. wobec wadliwości w doręczeniu mu

korespondencji sądowej zawierającej odpis wniosku o stwierdzenie zasiedzenia

służebności gruntowej z zobowiązaniem uczestnika do ustosunkowania się do jego

treści w terminie dwutygodniowym oraz zawiadomienia o terminach rozprawy, w

szczególności wezwania celem jego przesłuchania, a ponadto wobec

nieodroczenia terminu rozprawy przeprowadzonej w sprawie.

Uczestniczka postępowania M. L., zaskarżając powyższe postanowienie w

całości wniosła o jego uchylenie i przekazanie sprawy do rozpoznania Sądowi II

instancji oraz zasądzenie od wnioskodawców na rzecz uczestniczki postępowania

kosztów postępowania wywołanego wniesieniem niniejszego zażalenia, w tym

kosztów zastępstwa adwokackiego, według norm przepisanych. Zaskarżonemu

postanowieniu zarzuciła naruszenie art. 386 § 2 k.p.c. przez jego niewłaściwe

zastosowanie i uchylenie postanowienia Sądu I instancji oraz zniesienie

postępowania w zakresie czynności Sądu podjętych na rozprawie […], w sytuacji,

gdy Sąd II instancji powinien uzupełnić postępowanie przed tym Sądem.

W odpowiedzi na zażalenie wnioskodawcy wnieśli o uwzględnienie wniosku

zażalenia o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do

rozpoznania Sądu II instancji. Zdaniem wnioskodawców uwagi zawarte w zażaleniu

w przedmiocie uchybień Sądu II instancji są słuszne.

III CZ 86/25

3

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługiwało na uwzględnienie.

W postępowaniu apelacyjnym sąd drugiej instancji, kontynuując

postępowanie przed sądem pierwszej instancji, rozpoznaje sprawę na nowo

w sposób – w zasadzie – nieograniczony (art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c.).

W konsekwencji, w razie uwzględnienia apelacji – z reguły – zmienia zaskarżony

wyrok i orzeka co do istoty sprawy (art. 386 § 1 k.p.c.). Uchylenie zaskarżonego

wyroku połączone z przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania sądowi

pierwszej instancji jest możliwe jedynie w przypadkach określonych w art.

386 § 2 i 4 k.p.c. Kontroli prawidłowości takiego orzeczenia służy zażalenie

przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. Przy rozpoznawaniu tego zażalenia ocenie

Sądu Najwyższego może zostać poddana wyłącznie trafność zakwalifikowania

wskazanych wyżej przypadków jako przesłanek uzasadniających wydanie

orzeczenia kasatoryjnego, zaś poza zakresem badania pozostają kwestie

prawidłowości czynności procesowych poprzedzających wydanie zaskarżonego

rozstrzygnięcia oraz trafności wykładni zastosowanego prawa materialnego (m.in.

postanowienia SN: z 25 kwietnia 2014 r., II CZ 117/13, z 26 marca 2014 r., V CZ

15/14 i z 7 marca 2014 r., IV CZ 131/13).

Sąd Okręgowy jako przyczynę wydania wyroku kasatoryjnego wskazał

nieważność postępowania z uwagi na to, że uczestnik L. W. został pozbawiony

możności obrony swych praw w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. wobec wadliwości

w doręczeniu mu korespondencji sądowej, zawierającej odpis wniosku

o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej z zobowiązaniem uczestnika do

ustosunkowania się do jego treści w terminie dwutygodniowym oraz zawiadomienia

o terminach rozprawy, w szczególności wezwania celem jego przesłuchania,

a ponadto wobec nieodroczenia terminu rozprawy przeprowadzonej w sprawie.

Z akt niniejszej sprawy wynika, że adres zamieszkania uczestnika L. W. nie

jest znany. Korespondencja sądowa do L. W. została skierowana na adres podany

przez wnioskodawców we wniosku, […] pod którym nie mogła być skutecznie

doręczona. […]

III CZ 86/25

4

W ocenie Sądu II instancji nie można uznać, że doszło do skutecznego

doręczenia korespondencji sądowej uczestnikowi L. W., jak przyjął to Sąd I

instancji. Dlatego też Sąd Okręgowy uznał za niedopuszczalne, ponieważ

skutkujące pozbawieniem uczestnika L. W. możności obrony swych praw, wydanie

orzeczenia w sprawie przez Sąd Rejonowy przed umożliwieniem uczestnikowi

ustosunkowania się do wniosku.

Zdaniem Sądu odwoławczego, nie powinno budzić wątpliwości, że

informacja o nieskuteczności doręczenia korespondencji uczestnikowi L. W.

powinna skutkować odroczeniem terminu rozprawy […], na którym to Sąd I instancji

wydał orzeczenie w sprawie. Sąd Okręgowy stwierdził, że ta okoliczność jak i

wskazywane wadliwości w doręczeniu korespondencji sądowej, w konsekwencji

czego postanowienie w sprawie zapadło bez umożliwienia uczestnikowi

ustosunkowania się do twierdzeń zawartych we wniosku o stwierdzenie

zasiedzenia służebności gruntowej, świadczą o pozbawieniu uczestnika L. W.

możności obrony swych praw. Uczestnik został bowiem pozbawiony możliwość

merytorycznego ustosunkowania się do twierdzeń zawartych we wniosku.

Mając na uwadze okoliczności niniejszej sprawy, należy podzielić ocenę

Sądu Okręgowego co do wystąpienia nieważności postępowania przed Sądem

I instancji z powodu pozbawienia uczestnika L. W. możności działania na skutek

naruszenia przepisów prawa procesowego, dotyczących przesłanek ustanowienia

kuratora dla nieznanego z miejsca pobytu. Sąd II instancji szczegółowo uzasadnił

przy tym swoje stanowisko, wskazując na zaniechania Sądu Rejonowego w

podjęciu określonych czynności, które były możliwe do zrealizowania, a mimo tego

nie zostały wykonane.

Ze względu na znaczenie prawidłowości ustanowienia kuratora procesowego

dla ważności postępowania, ustanowienie kuratora może nastąpić, gdy zostały

wyczerpane powszechnie dostępne technicznie środki, na podstawie których

podjęte czynności poszukiwawcze nie przyniosły pozytywnych rezultatów. Chodzi

więc o takie czynności poszukiwawcze, na które wskazują znane stronie

wnioskującej o ustanowienie kuratora oraz sądowi okoliczności dotyczące osoby,

dla której ma zostać ustanowiony kurator (np. wyrok Sądu Najwyższego

III CZ 86/25

5

z 18 czerwca 2024 r., II CSKP 414/23 oraz postanowienia SN: z 10 lipca 2020 r.,

III CZ 16/20 i z 29 października 2025 r., III CZ 214/25).

Ustanowienie kuratora z naruszeniem art. 144 k.p.c. stanowi szczególny

przypadek pozbawienia strony możności działania i tym samym możliwości obrony

swoich praw, co powoduje nieważność postępowania (postanowienie Sądu

Najwyższego z 29 października 2025 r., III CZ 214/25 wraz z cyt. tam

orzecznictwem SN).

Dlatego też wbrew zarzutowi skarżącej, Sąd Okręgowy prawidłowo uznał, że

w postępowaniu przed Sądem I instancji doszło do nieważności postępowania, co

czyniło zasadnym uchylenie postanowienia Sądu Rejonowego, zniesienie

czynności tego Sądu podjętych na rozprawie […] i przekazanie sprawę Sądowi

Rejonowemu w Kamieniu Pomorskim do ponownego rozpoznania.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 w zw. z art.

3941 § 3 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.

Marcin Trzebiatowski

(M.K.)

[a.ł]