Wniosek o wpis służebności do księgi wieczystej wraca do sądu rejonowego

W związku z zażaleniem uczestników postępowania M. G. oraz D. G. na

postanowienie Sądu Okręgowego w Bielsku − Białej z 1 października 2024 r.

uchylające postanowienie Sądu Rejonowego w Bielsku − Białej z 15 grudnia 2023 r.

i przekazujące sprawę do ponownego rozpoznania, w którym skarżący zarzucili

naruszenie prawa procesowego, tj.:

- art. 386 § 4 k.p.c. przez niewłaściwą ocenę prawną sprawy i przyjęcie, że Sąd

Rejonowy nie rozpoznał istoty, przez co Sąd Okręgowy uchylił wyrok i przekazał

sprawę do ponownego rozpoznania,

Sąd Najwyższy zważył co następuje.

Zażalenie jest bezzasadne.

III CZ 88/25

2

Zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c., z zastrzeżeniem sytuacji określonych w art. 386

§ 2 i 3 k.p.c., sąd może uchylić zaskarżony apelacją wyrok i przekazać sprawę do

ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji

istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania

dowodowego w całości. Zdaniem Sądu Okręgowego w uzasadnieniu Sądu

pierwszej instancji brak było konkretnych, a za razem fundamentalnych ustaleń

faktycznych dotyczących tego, jakie zdarzenia prawne prowadziły do zastosowania

przepisów o rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych ani czy służebność, która

miałaby być wpisana jest służebnością drogi koniecznej − bo wówczas rękojmia jest

wyłączona. Powyższych ustaleń Sąd Rejonowy nie dokonał, ponieważ uznał, że

stopień skomplikowania tego postępowania, nie pozwala na dokonanie wpisu

w trybie postępowania wieczystoksięgowego, a skarżący winien dochodzić swych

praw w oparciu o art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Takie

zaniechania Sądu pierwszej instancji powodowały, zdaniem Sądu Okręgowego, że

orzeczenie Sądu Rejonowego wymykało się kontroli apelacyjnej.

W sytuacji, w której sąd drugiej instancji uchyla wyrok wydany przez sąd

pierwszej instancji ze względu na nierozpoznanie istoty sprawy, Sąd Najwyższy,

rozpoznając zażalenie złożone na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c., bada, czy sąd

drugiej instancji prawidłowo zastosował art. 386 § 4 k.p.c., tj. czy okoliczności

sprawy, przy uwzględnieniu merytorycznego stanowiska sądu drugiej instancji,

mieszczą się w kręgu sytuacji odpowiadających nierozpoznaniu istoty sprawy. Poza

zakresem oceny pozostaje natomiast prawidłowość stanowiska co do meritum

wyrażonego przez sąd drugiej instancji (por. postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, OSNC 2013, nr 3, poz. 41, z 28 listopada

2012 r., III CZ 77/12, OSNC 2013, nr 4, poz. 54 i z 17 stycznia 2013 r., III CZ 2/13,

postanowienie Sądu Najwyższego z 9 września 2021 r., I CZ 56/21).

W świetle ugruntowanego orzecznictwa, do nierozpoznania istoty sprawy

dochodzi wtedy, gdy sąd pierwszej instancji nie zbada materialnej podstawy

żądania, wychodząc z błędnego założenia, że istnieje przeszkoda unicestwiająca

roszczenie albo wykluczająca jego skuteczne dochodzenie (por. wyroki Sądu

Najwyższego z 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315 i z 23

września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22 oraz postanowienia

III CZ 88/25

3

Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2013 r., IV CZ 170/12, z 14 lutego 2013 r.,

II CZ 188/12, z 3 lutego 2017 r., II CZ 146/17 i z 13 października 2017 r.,

I CZ 90/17).

W niniejszej sprawie Sąd drugiej instancji uchylił zaskarżone orzeczenie

z uwagi na zaistnienie przesłanki z art. 386 § 4 k.p.c., wskazując, że Sąd a quo nie

poczynił elementarnych ustaleń w zakresie zdarzeń prawnych, które ewentualnie

mogły prowadzić do wpisu, odsyłając wnioskodawcę na drogę powództwa

o uzgodnienie księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym twierdząc, że

stopień skomplikowania postępowania w niniejszej sprawie wyłącza możliwość

dokonania wpisu.

Nierozpoznanie istoty sprawy ma miejsce m.in. wówczas, gdy sąd zaniecha

zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów stron

z powodu bezpodstawnego przyjęcia, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub

procesowa unicestwiająca roszczenie (postanowienie SN z 16 listopada 2022 r.,

III CZ 268/22).

W postanowieniach: z 29 czerwca 2004 r. (OSNC 2005, nr 6, poz. 112) i z 18

kwietnia 2007 r., (V CZ 27/07) Sąd Najwyższy - wskazał, że "istotę sprawy"

w postępowaniu wieczystoksięgowym określają przesłanki materialnoprawne

wniosku, taka bowiem postać orzeczeń jest właściwa rozstrzygnięciu o zasadności

żądania wnioskodawcy domagającego się udzielenia ochrony prawnej przez

potwierdzenie jego praw rzeczowych (wpisy w dziale II), ukonstytuowania ich, jeżeli

przepis takiego wpisu wymaga (wpisy w dziale II albo IV) lub wzmocnienia

skuteczności praw osobistych i roszczeń (wpisy w dziale III, wymienione w art. 16

KWU i innych ustawach).

Uchylając wyrok Sądu pierwszej instancji, Sąd ad quem nie naruszył art.

386 § 4 k.p.c., ponieważ oddalenie wniosku z uwagi na stopień skomplikowania

postępowania oraz odesłanie wnioskodawcy na drogę innego postępowania

(o uzgodnienie księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym) bez poczynienia

elementarnych ustaleń, które ewentualnie mogłyby prowadzić do wpisu mieści się

pojęciu „nierozpoznania istoty” sprawy przyjmowanym w orzecznictwie Sądu

Najwyższego. Jednocześnie w zawarte w zażaleniu stwierdzenie, że Sąd drugiej

III CZ 88/25

4

instancji w oparciu o dokumenty znajdujące się w aktach władny był rozpoznać

sprawę co do jej istoty, nie zostało należycie uzasadnione.

Jednocześnie z przyczyn wskazanych powyżej rolą Sądu Najwyższego

rozpoznającego zażalenie wniesione na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. nie jest

badanie trafności koncepcji i poglądów prawnych sądu drugiej instancji, które

zadecydowały o wydaniu orzeczenia kasatoryjnego. Dokonywanie tego rodzaju

ocen, jak wskazano wyżej, wykracza bowiem poza kognicję Sądu Najwyższego

w postępowaniu wywołanym zażaleniem wniesionym na podstawie art.

3941 § 11 pkt 1 k.p.c. (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 13 czerwca 2025 r.,

III CZ 10/25)

Konkludując, Sąd Najwyższy wskazuje, że Sąd odwoławczy był uprawniony

do wydania wyroku kasatoryjnego, w sytuacji, w której Sąd pierwszej instancji

oddalił wniosek o wpis służebności, a Sąd ad quem nie podzielił stanowiska Sądu

a quo co do wystąpienia przesłanki tamującej żądanie.

Z przytoczonych względów, na podstawie art. 3941 § 3 k.p.c. w zw. z art.

39814 k.p.c., Sąd Najwyższy oddalił zażalenie.

M.L.

[a.ł]