Obrońca chciał wyłączyć trzech sędziów SN za tryb ich powołania. Dwóch nie wyłączono

Prokurator Rejonowy w Mielcu wniósł do Sądu Najwyższego skargę od

wyroku Sądu Okręgowego w Tarnobrzegu z dnia 13 marca 2024 r., sygn. akt II Ka

140/23, uchylającego wyrok Sądu Rejonowego w Mielcu z dnia 8 lutego 2023 r.,

sygn. akt II K 412/22 i przekazującego sprawę temu Sądowi do ponownego

rozpoznania. Sprawa ta została zarejestrowana pod sygnaturą III KS 41/24.

III KS 41/24

2

Obrońca oskarżonego K. K. (adw. M.B.) złożył - „na podstawie art. 42 § 1

KPK w zw. z art. 41 § 1 KPK w zw. z art. 45 Konstytucji RP w zw. z art. 6

Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolnościach,

art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 19 ust. 1 Traktatu o

Unii Europejskiej” - wniosek o wyłączenie sędziów Sądu Najwyższego: Anny

Dziergawki, Małgorzaty Bednarek i Ryszarda Witkowskiego od udziału w sprawie o

sygn. akt III KS 41/24. W uzasadnieniu stanowiska obrońca, odwołując się

orzecznictwa (w tym uchwały składu połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-

1/20), wskazał m.in. na uzasadnione wątpliwości co do bezstronności ww. Sędziów

SN w aspekcie instytucjonalnym, wynikające z trybu powołania do pełnienia urzędu

sędziego Sądu Najwyższego, tj. na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa

ukształtowanej przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o

Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych ustaw (Dz.U. z 2018 r. poz. 3),

tudzież wcześniejszym powołaniem SSN Małgorzaty Bednarek i SSN Ryszarda

Witkowskiego do Izby Dyscyplinarnej SN. Zdaniem wnioskodawcy, skoro

zaskarżony wyrok został uchylony z powodu zaistnienia bezwzględnej przyczyny

odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 1 k.p.k., w postaci rozstrzygnięcia sprawy przez

Sędziego, którego sprawa dotyczyła bezpośrednio, to ww. Sędziowie SN również

orzekaliby we własnej sprawie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wniosek obrońcy oskarżonego o wyłączenie SSN Anny Dziergawki i SSN

Małgorzaty Bednarek nie zasługiwał na uwzględnienie, natomiast żądanie

wyłączenia SSN Ryszarda Witkowskiego należało pozostawić bez rozpoznania.

Na wstępie przypomnieć należy, że zgodnie z treścią art. 41 § 1 k.p.k. sędzia

ulega wyłączeniu, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać

uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Treść

powołanego przepisu, dla stwierdzenia podstawy wyłączenia sędziego, wymaga

istnienia określonej kategorii okoliczności, które, jeżeli zestawić je z przedmiotem

rozstrzygnięcia w określonej sprawie, prowadzi do wniosku o uzasadnionej

wątpliwości co do bezstronności sędziego, mającego ją rozstrzygnąć. Oznacza to,

że pomiędzy podnoszonymi okolicznościami, które powinny mieć charakter

III KS 41/24

3

rzeczywisty i obiektywny, a rozstrzygnięciem konkretnej sprawy musi zachodzić

związek, pozwalający na wyprowadzenie wniosku o istnieniu uzasadnionej

wątpliwości co do braku bezstronności w rozstrzygnięciu tej sprawy, a więc o

potencjalnie możliwym rozstrzygnięciu na korzyść jednej ze stron, bez

uzasadnionych podstaw. Uzasadniona wątpliwość co do bezstronności, w

rozumieniu art. 41 § 1 k.p.k., zachodzi zatem zawsze in concreto, a nie in abstracto.

Nie może więc stanowić jedynie subiektywnego przekonania określonej osoby, lecz

winna być konkretna, realna, obiektywna i poddająca się zewnętrznej weryfikacji

(zob. postanowienie SN z 11 stycznia 2012 r., III KK 214/11, OSNKW 2012, z. 4,

poz. 4).

W świetle powyższych uwarunkowań, sama treść wniosku i wskazane w nim

kwestie ustrojowe (normatywne), związane z trybem powoływania sędziego nie

pozwalają na konstatację, że w odniesieniu do SSN Anny Dziergawki i SSN

Małgorzaty Bednarek zachodzą racjonalne podstawy, określone w art. 41 § 1 k.p.k.,

nakazujące wyłączenie ww. od udziału in concerto w przedmiotowej sprawie o sygn.

akt III KS 41/24. Wątpliwości co do bezstronności sędziego nie można bowiem

przyjmować a priori, czyli bez rzeczowego wykazania takiej okoliczności w realiach

danej sprawy. Nie jest taką okolicznością sytuacja publicznoprawna, wynikająca z

objęcia stanowiska sędziego Sądu Najwyższego na wniosek KRS w składzie

określonym przepisami przywołanej wyżej ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. Przede

wszystkim wskazać należy, iż Konstytucja RP przyznaje wyłącznie Prezydentowi

RP kompetencję do powoływania sędziów. Fundament tej ustrojowej pozycji

Prezydenta RP wynika z art. 179 Konstytucji RP, zgodnie z którym sędziowie są

powoływani przez Prezydenta RP na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa na czas

nieoznaczony. Normy dekodowane z art.180 Konstytucji RP dopełniają treść art.

179 Konstytucji RP w zakresie gwarancji nieusuwalności sędziego, którymi sędzia

zostaje objęty z chwilą powołania. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 5 czerwca

2012 r. (K 18/09), podkreślił, iż art. 179 Konstytucji RP jest „(…) normą kompletną,

jeśli chodzi o określenie kompetencji Prezydenta w zakresie powoływania sędziów,

gdyż zostały w nim uregulowane wszystkie niezbędne elementy procedury

nominacyjnej.” Charakter powołania, przez wzgląd na art. 144 ust. 3 pkt 17

Konstytucji RP stanowi prezydencką prerogatywę, która pozostaje w sferze jego

III KS 41/24

4

wyłącznej gestii i odpowiedzialności. Konieczne jest także zaznaczenie, że

procedura zaskarżenia postanowienia Prezydenta RP o powołaniu do pełnienia

urzędu sędziego nie została w ogóle przewidziana (w ustawie zasadniczej), wobec

czego nie podlega ono żadnej formie kontroli lub weryfikacji, zaś przyjęcie

odmiennego założenia godziłoby w charakter prezydenckiej prerogatywy (zob. P.

Bialic, Charakter prawny postanowienia Prezydenta RP o powołaniu do pełnienia

urzędu sędziego, Kwartalnik KSSiP 2[54]/2024, s. 67-90). Tym samym, żaden sąd

(a tym bardziej żaden inny organ władzy publicznej) nie dysponuje, w świetle norm

konstytucyjnych, kompetencją do weryfikacji pozycji ustrojowej sędziego, czy

szerzej - jakiejkolwiek w nią ingerencji, poza trybem szczególnym, który wynika z

samej Konstytucji (art. 180 Konstytucji RP). Jedną ze składowych zasad

demokratycznego państwa prawnego jest zasada zaufania obywatela do państwa

wyrażająca się również w możliwości oczekiwania przez obywatela, aby organy

państwa prawidłowo stosowały obowiązujące przepisy prawa, skoro zgodnie z art.

7 Konstytucji RP, organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach

prawa. W świetle przywołanej zasady praworządności (legalizmu) organy władzy

publicznej nie mogą przypisywać sobie kompetencji, które nie zostały im przyznane

w aktach prawnych odpowiedniej rangi (zob. postanowienia NSA: z 9 października

2012 r., I OSK 1874/12; z 7 grudnia 2017 r., I OSK 857/17).

Zauważyć wypada, że istotna wadliwość postępowań nominacyjnych w

polskim wymiarze sprawiedliwości - naruszających standardy konstytucyjne - na

przestrzeni ostatnich lat nie jest żadnym novum. Trybunał Konstytucyjny już

wcześniej kilkakrotnie kwestionował odpowiednie przepisy normujące

postępowanie przed Krajową Radą Sądownictwa w przedmiocie przedstawienia

kandydatów do pełnienia urzędu sędziego. Dotyczyło to np.: braku możliwości

odwołania się od uchwał Krajowej Rady Sądownictwa (zob. wyrok TK z 27 maja

2008 r., SK 57/06, OTK ZU 2008, nr 4/A, poz. 63); ustalenia reguł postępowania

przed Krajową Radą Sądownictwa w drodze rozporządzenia (zob. wyrok TK z 19

listopada 2009 r., K 62/07, OTK ZU 2009, nr 10/A, poz. 149); zasady bezwzględnej

jawności głosowań w Krajowej Radzie Sądownictwa (zob. wyrok TK z 16 kwietnia

2008 r., K 40/07, OTK ZU 2008, nr 3, poz. 44); czy też kryteriów oceny kandydatów

na sędziów (zob. wyrok TK z 29 listopada 2007 r., SK 43/06, OTK ZU 2007, nr 10/A,

III KS 41/24

5

poz. 130). Co więcej, jak wynika z ugruntowanego stanowiska Trybunału

Konstytucyjnego, nawet stwierdzenie niekonstytucyjności badanych unormowań,

nie uzasadnia kwestionowania legalności aktów powołania sędziów wydanych z

zastosowaniem owych niekonstytucyjnych przepisów. Stwierdzenie bowiem

niekonstytucyjności określonych przepisów, powinno zawsze prowadzić do

zapewnienia lepszej realizacji norm konstytucyjnych, natomiast w żadnym wypadku

nie może implikować skutków, które powodują poważniejsze naruszenie norm

konstytucyjnych niż samo naruszenie Konstytucji RP poprzez uchwalenie badanych

przepisów. Co istotne, przedstawione wyżej orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego,

wskazujące wprost na wadliwość procedury nominacyjnej przed Krajową Radą

Sądownictwa, nie skutkowały nigdy podważaniem skuteczności powołań

sędziowskich. Ponadto, Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 25 marca 2019 r. (K

12/18) przesądził, że wybór sędziów - członków Krajowej Rady Sądownictwa przez

władzę ustawodawczą jest zgodny z ustawą zasadniczą. Skoro w świetle art.190

ust. 1 Konstytucji orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego są ostateczne i mają moc

powszechnie obowiązującą, to należy stanąć na stanowisku, że sędziowie powołani

przez Prezydenta RP na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, ukształtowanej

ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa

oraz niektórych innych ustaw, posiadają w pełni ten sam status co sędziowie

powołani przed rokiem 2018 i przysługuje im taka sama władza sądownicza. Brak

jest też - co do zasady - racjonalnych podstaw do kwestionowania ich niezawisłości

i bezstronności, a tym bardziej ważności i skuteczności powołania. W orzecznictwie

wskazuje się, że badanie ważności lub skuteczności aktu ustrojowego Prezydenta

RP powołania sędziego oraz wynikającego z niego stosunku ustrojowego

łączącego sędziego z Rzeczpospolitą Polską przez Prezydenta RP - odrębnego od

stosunku służbowego - nie jest dopuszczalne w jakimkolwiek postępowaniu przed

sądem lub innym organem państwowym. Nie jest w szczególności dopuszczalne

ustalenie istnienia albo nieistnienia tego stosunku na drodze sądowej (zob.

postanowienie SN z 5 listopada 2009 r., I CSK 16/09). Z kolei celem kontroli i

stosowania kryteriów określonych w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 19 listopada 2019 r., wydanym w połączonych sprawach C-585/18,

C-624/18 i C-625/18 jest zapewnienie rozpoznania sprawy przez sąd spełniający

III KS 41/24

6

kryteria niezależności i bezstronności, a nie następcza kontrola aktu powołania

sędziego. Kontrola ta ma charakter wstępny i następuje na etapie uchwał KRS o

rekomendowaniu sędziego, wyłącznie w sytuacji ich zaskarżenia do Sądu

Najwyższego. Inaczej, wobec niedopuszczalności kontroli sądowej aktów

ustrojowych Prezydenta RP, prowadziłoby to do naruszenia prerogatywy

Prezydenta RP do powoływania sędziów. Nie sposób także pominąć, że z

przywołanego wyżej wyroku TSUE wynika, że do naruszenia standardu

niezawisłości i bezstronności może dojść jedynie wówczas, jeśli w konkretnej

sprawie i konkretnych okolicznościach zachodzi zespół szczególnych okoliczności,

związanych nie tylko z procesem powołania, ale i powstałych po powołaniu na

stanowisku sędziego. Zauważyć przy tym należy, że TSUE w wyroku z dnia 9 lipca

2020 r. (C-272/19, VQ przeciwko Land Hessen, pkt 54) wskazał, że sam fakt, że

władze wykonawcze lub ustawodawcze uczestniczą w procesie mianowania

sędziego nie może prowadzić do powstania zależności sędziego od tych władz, ani

do wzbudzenia wątpliwości co do jego bezstronności, jeżeli po mianowaniu

zainteresowany nie podlega żadnej presji i nie otrzymuje instrukcji w ramach

wykonywania swoich obowiązków (zob. postanowienie SN z 10 sierpnia 2023 r., V

KK 162/22).

We wniosku obrońca zawarł szereg odniesień aprobujących treść uchwały

składu połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20. Sąd Najwyższy w tym

składzie nie podziela tego stanowiska. W tej kwestii odwołać się należy do

wiążącego charakteru wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 kwietnia 2020 r.

(U 2/20), stwierdzającego, że uchwała składu połączonych Izb: Cywilnej, Karnej

oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r.,

BSA I-4110-1/20, jest niezgodna z: a) art. 179, art. 144 ust. 3 pkt 17, art. 183 ust. 1,

art. 45 ust. 1, art. 8 ust. 1, art. 7 i art. 2 Konstytucji RP, b) art. 2 i art. 4 ust. 3

Traktatu o Unii Europejskiej, c) art. 6 ust. 1 EKPCz. Mając na uwadze treść

powyższego wyroku TK podkreślić należy, iż Konstytucja jest najwyższym prawem

Rzeczypospolitej Polskiej (art. 8 ust. 1 Konstytucji RP), zaś w świetle art. 190 ust. 1

Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie

obowiązującą i są ostateczne. Wobec tego żaden sąd nie jest uprawniony do

III KS 41/24

7

prowadzenia postępowania zmierzającego do wzruszenia orzeczenia Trybunału

Konstytucyjnego, jak też samodzielnego podważania obowiązywania wyroku tego

Trybunału. W konsekwencji należy uznać, że Sąd Najwyższy orzekający w

niniejszej sprawie, w świetle treści art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, nie był formalnie

związany uchwałą składu połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-

1/20, skoro przestała być ona elementem porządku prawnego (została uznana

przez TK jako niezgodna z Konstytucją RP), natomiast przedstawiona w niej

argumentacja może być rzecz jasna wykorzystywana w praktyce orzeczniczej, w

granicach normalnych sposobów wykładni prawa (zob. postanowienia SN: z 3

listopada 2021 r., IV KO 86/21; z 28 lutego 2023 r., III KK 23/23; z 7 grudnia 2023 r.,

I KK 162/23). Nadanie przez Konstytucję RP mocy powszechnie obowiązującej

orzeczeniom Trybunału Konstytucyjnego oznacza, iż jest nimi związany także Sąd

Najwyższy. Odnosi się to również do uchwały z 23 stycznia 2020 r. (BSA I-4110-

1/20). W świetle ostatecznych i mających moc powszechnie obowiązującą

orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego (art. 190 ust. 1 Konstytucji RP), brak jest

zatem normatywnych podstaw do podważania konstytucyjnego umocowania KRS

ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r.

oraz jej uprawnień do wykonywania zadań z zakresu wymiaru sprawiedliwości, a

także kwestionowania ważności i skuteczności powołań sędziowskich dokonanych

przez Prezydenta RP w ramach przysługującej mu wyłącznej i nie podlegającej

weryfikacji prerogatywy, na podstawie rekomendacji udzielonej przez ten organ

(zob. postanowienie TK z 3 czerwca 2008, Kpt 1/08; wyroki TK: z 25 czerwca 2012

r., K 18/09; z 11 września 2017 r., K 10/17).

Nie ulega także wątpliwości, że sędziowie są niezawiśli i nieusuwalni (art.

178 i 180 Konstytucji RP), dlatego też wyłączenie sędziego od rozpoznania sprawy

nie może być dowolne. Zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4

marca 2020 r., P 22/19, OTK-A 2020/31 - art. 41 § 1 k.p.k. w zw. z art. 42 § 1 k.p.k.

w zakresie w jakim dopuszcza rozpoznanie wniosku o wyłączenie sędziego z

powodu wadliwości powołania sędziego przez Prezydenta Rzeczypospolitej

Polskiej na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, w skład której wchodzą

sędziowie wybrani na podstawie art. 9a ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej

III KS 41/24

8

Radzie Sądownictwa, jest niezgodny z art. 179 w zw. z art. 144 ust. 3 pkt 17

Konstytucji RP (por. wyrok TK z dnia 25 listopada 2025 r., P 7/23). Zatem wniosek

złożony w trybie art. 41 § 1 k.p.k., który został oparty jedynie na okolicznościach

towarzyszących powołaniu na stanowisko sędziego, jest niedopuszczalny z mocy

ustawy. Mając na względzie powyższe, wątpliwość co do bezstronności sędziego

określona w art. 41 § 1 k.p.k., musi zatem wynikać z pewnych okoliczności

faktycznych, nie zaś jedynie z regulacji prawnych konstytuujących ustrój

sądownictwa. Instytucja określona w art. 41 § 1 k.p.k. nie stanowi bowiem

narzędzia kontroli procesu powołania na stanowisko sędziego. W świetle aktualnie

obowiązujących unormowań nie ma możliwości kwestionowania prawidłowości

powołania sędziego przez Prezydenta RP, albowiem rozstrzyga ono w sposób

definitywny kto jest sędzią. Tak powołany sędzia jest prawidłowo umocowany do

wykonywania czynności orzeczniczych. Natomiast kwestie ustrojowe (normatywne),

związane z trybem powoływania sędziów (a mówiąc precyzyjniej: określone

unormowania ustawowe regulujące ustrój wymiaru sprawiedliwości w zakresie

szeroko rozumianego trybu i zasad powoływania sędziów), nie mogą stanowić

podstawy wniosku o wyłączenie sędziego. Wnioski, składane w oparciu o podstawę

z art. 41 § 1 k.p.k., mogą zatem dotyczyć określonych kwestii faktycznych, nie zaś

prawno-ustrojowych. Słowem, w regulacji z art. 41 § 1 k.p.k. chodzi o okoliczności

natury faktycznej, względnie zdarzenia procesowe, które mogłyby uzasadniać

wątpliwości co do obiektywnego rozstrzygnięcia konkretnej sprawy przez

konkretnego sędziego. Do okoliczności tych nie należą natomiast rozwiązania

legislacyjne dotyczące ustroju sądownictwa (postanowienia SN: z 21 czerwca 2023

r., IV KK 460/19; z 22 listopada 2023 r., II KK 7/23; z 24 stycznia 2025 r., III KS

87/22; z 26 lutego 2025 r., III KZ 1/25).

Jeżeli zatem wnioskodawca poprzestałby jedynie na argumentacji

odnoszącej się do trybu powołania SSN Anny Dziergawki i SSN Małgorzaty

Bednarek, to konsekwencją zaprezentowanej wykładni byłaby konieczność uznania

takiego wniosku za niedopuszczalny z mocy ustawy, co zaś implikowałoby

następstwo w postaci pozostawienia go bez rozpoznania. Skoro jednak obrońca

wskazał także m.in. na orzekanie SSN Małgorzaty Bednarek w Izbie Dyscyplinarnej,

III KS 41/24

9

tudzież podkreślił, iż ww. Sędziowie SN orzekaliby „we własnej sprawie”, to

przywołane okoliczności uzasadniały merytoryczne rozpoznanie wniosku.

Brak jest jednak racjonalnych przesłanek wskazujących, że okoliczności

związane z uprzednim powołaniem SSN Małgorzaty Bednarek do Izby

Dyscyplinarnej SN, wykonywaniem tam czynności orzeczniczych, tudzież

późniejszym przeniesieniem do Izby Karnej wywołują uzasadnione wątpliwości co

do bezstronności in concreto w sprawie o sygn. akt III KS 41/24. Tego rodzaju

okoliczność, w kontekście treści art. 41 § 1 k.p.k. in fine („w danej sprawie”),

należałoby zatem wykazać konkretnymi, nawiązującymi do realiów tej właśnie

sprawy, argumentami. Przepis art. 41 § 1 k.p.k. stanowi bowiem jasno, że „sędzia

ulega wyłączeniu, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać

uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie”. Takich

argumentów przedstawiony wniosek jednak nie zawiera. Należy podkreślić, że SSN

Małgorzata Bednarek została powołana na urząd sędziego Sądu Najwyższego, tak

jak inni sędziowie tego Sądu, gdyż ani Konstytucja RP, ani ustawa o Sądzie

Najwyższym nie przewiduje powołania do poszczególnych Izb Sądu Najwyższego.

Przeniesienie sędziego SN do innej Izby niż ta, w której pierwotnie orzekał, nie

może zatem naruszać regulacji konstytucyjnych, gdyż nic ono nie zmieniło w

zakresie faktu powołania na urząd sędziego Sądu Najwyższego, skoro powołanie to

nastąpiło wcześniej. W tej kwestii konieczne jest również przypomnienie, iż

regulacja z art. 10 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie

Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2022 r., poz. 1259), przewiduje

taką możliwość przeniesienia. Ustawa ta należy do obowiązującego porządku

prawnego i nie ma podstaw do jej kwestionowania, jak również do podważania

wynikających z niej kompetencji Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego.

Zauważyć należy, że poza wskazaniem na przepis art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k.

tudzież zasadę nemo iudex in causa sua, obrońca nie zaprezentował w swoim

stanowisku innych argumentów przekonujących o realnej konieczności wyłączenia

SSN Anny Dziergawki i SSN Małgorzaty Bednarelk od udziału w tej in concreto

sprawie o sygn. III KS 41/24. Ma to istotne znaczenie, gdyż akta ww. sprawy nie

pozwoliły ujawnić tego rodzaju okoliczności z urzędu, natomiast zawarte w art. 40 §

1 k.p.k. wyliczenie przyczyn wyłączenia sędziego z mocy samego prawa ma

III KS 41/24

10

charakter zamknięty. Przepis ten nie może zatem podlegać wykładni rozszerzającej,

zaś zawarte w nim przesłanki nie mogą być uzupełniane w drodze wykładni (zob.

postanowienia SN: z 11 grudnia 2002 r., V KK 135/02, OSNKW 2003, z. 3-4, poz.

36; z 27 stycznia 2005 r.; z 13 czerwca 2007 r., V KK 15/07; z 14 stycznia 2009

r., V KK 285/08; z 11 października 2024 r., II KO 110/24; A. R. Światłowski, Glosa

do wyroku SN z 5 lutego 1997 r., V KKN 180/96, OSP 1998/2, s. 40; A.

Murzynowski, Glosa do postanowienia SN z 11 grudnia 2002 r., V KK 135/02, OSP

2004/2, s. 25; K. Dudka [red.], Kodeks postępowania karnego. Komentarz,

Warszawa 2023, s. 126; D. Świecki [red.], Kodeks postępowania karnego.

Komentarz. Tom I., Warszawa 2024, s. 236; S. Steinborn [w:] J. Grajewski, P.

Rogoziński, S. Steinborn, Kodeks postępowania karnego. Komentarz LEX/el. 2016,

art. 40, teza 7; T. Grzegorczyk [red.], Kodeks postępowania karnego. Tom I.

Komentarz, Warszawa 2014, s. 218).

Od dawna w literaturze i orzecznictwie wskazuje się, że przesłanka z art. 40

§ 1 pkt 1 k.p.k., dotyczy takiej sprawy, której przedmiotem jest rozstrzygnięcie o

prawach i obowiązkach, także w sferze cywilnoprawnej, sędziego wyznaczonego

do składu sądu, ale ma to miejsce wówczas, gdy sędzia uczestniczy w procesie

karnym w charakterze strony (zarówno biernej, jak i czynnej) albo quasi strony.

Tylko w tych bowiem przypadkach ma on ex definitione interes prawny w

korzystnym dla siebie rozstrzygnięciu w przedmiocie procesu. Chodzi tu o sprawę,

która ma wprost związek z osobą sędziego i którą sędzia jest osobiście

zainteresowany. Związek sędziego ze sprawą, zgodnie z treścią ww. unormowania

(art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k.), musi mieć charakter bezpośredni. Oznacza to, że

pomiędzy sprawą określonego sędziego, a jego osobą, nie ma ogniw pośrednich.

Wskazuje się, że konieczne jest także ustalenie, czy rozstrzygnięcie w danej

sprawie karnej wywiera bezpośredni wpływ na sferę uprawnień lub obowiązków

prawnych sędziego, tudzież czy rozstrzygnięcie przedmiotu procesu, a szczególnie

winy oskarżonego wywiera bezpośredni wpływ na sferę uprawnień i interesów

sędziego np. w kategoriach ekonomicznych na odniesienie korzyści majątkowej

albo poniesienie straty (zob. E. Skrętowicz, Iudex inhabilis i Iudex suspectus w

polskim procesie karnym, Lublin 1994, s. 21-23; E. Skrętowicz, Wyłączenie

sędziego na podstawie art. 37 k.p.k., NP. 1968/7-8, s. 1176 i n.; S. Śliwiński, Polski

III KS 41/24

11

proces karny przed sądem powszechnym. Zasady ogólne, Warszawa 1961, s. 156;

K. Papke-Olszauskas, Wyłączenie uczestników procesu karnego, Gdańsk 2007, s.

108–114; M. Jankowski, Instytucja wyłączenia sędziego w polskim procesie karnym,

NP. 1986/9, s. 68-70; M. Jankowski, Wyłączenie sędziego w polskiej procedurze

karnej, Warszawa 1986, s. 7 i n.; J. Zagrodnik [red.], Kodeks postępowania karnego.

Komentarz, warszawa 2024 , s. 209; D. Świecki [red.], Kodeks postępowania

karnego. Tom I. Komentarz aktualizowany, Komentarz do art. 40 k.p.k. teza 7,

LEX/el 2025 r.; J. Kosonoga [w:] R. A. Stefański, S. Zabłocki [red.], Kodeks

postępowania karnego. Tom I. Komentarz do art. 1-166, Warszawa 2017, s. 550; K.

Dudka [red.], Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2023, s. 127;

T. Grzegorczyk [red.], Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz,

Warszawa 2014, s. 218; postanowienia SN: z 10 stycznia 2002 r., IV KZ 83/01: z 5

października 2022 r., V KK 329/22; z 28 czerwca 2024 r., I ZO 95/24; z 30 stycznia

2025 r., I ZO 114/24; z 22 maja 2025 r., V KS 16/25; wyrok SA w Gdańsku z 15

grudnia 2016 r., II AKa 361/16; wyrok SA w Szczecinie z 22 listopada 2017 r., II

AKa 34/17).

Nie ulega wątpliwości, że problematyka wyłączenia sędziego pozostaje w

ścisłym związku przede wszystkim z dwiema zasadami procesu karnego -

ogólnoustrojową zasada niezawisłości sędziowskiej i związaną z postępowaniem

dowodowym zasadą obiektywizmu. Potrzeba zachowania obiektywizmu jest

przecież tak samo istotna w postępowaniu rozpoznawczym (głównym,

odwoławczym), jak i w postępowaniu kasacyjnym, wykonawczym, czy też o

wznowienie postępowania. Rzecz jednak w tym, że wyliczenie zawarte w art. 40 § 1

k.p.k. (a zatem i sytuacji z art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k., objętej łacińską sentencją

prawniczą nemo iudex in causa sua), ma charakter zamknięty, co wyklucza

możliwość wyłączenia sędziego z mocy prawa z innych - niż w tym przepisie

wskazane - powodów. Wymienione w tym unormowaniu przesłanki nie mogą być

zatem uzupełniane w drodze wykładni, nie można stosować tu interpretacji

rozszerzającej lub analogii. Art. 40 k.p.k. jako przepis ustanawiający wyjątki od tej

ogólnej zasady, że każdy sędzia właściwego sądu jest uprawniony do rozpoznania

sprawy, podlega bowiem wykładni ścisłej (zob. R. A. Stefański, S. Zabłocki [red.],

Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz, WKP 2017; postanowienia SN:

III KS 41/24

12

z 14 stycznia 2009 r., V KK 285/08; z 13 czerwca 2007 r., V KK 15/07; z 27 stycznia

2005 r., IV KK 385/04; z 11 grudnia 2002 r., V KK 135/02, OSNKW 2003, z. 3-4,

poz. 36).

W świetle zaprezentowanych powyżej uwarunkowań, w realiach niniejszej

sprawy (sygn. akt III KS 41/24), z racjonalnych względów nie mogłoby dojść do

złamania zasady nemo iudex in causa sua, skoro SSN Anna Dziergawkę i SSN

Małgorzata Bednarek, nie będą wszakże orzekały „we własnej sprawie”, ponieważ

przedmiot postępowania skargowego nie stanowi „ich sprawy", a udział w wydaniu

orzeczenia w żaden sposób nie będzie miał wpływu na sferę ich własnych

uprawnień lub obowiązków prawnych (zob. postanowienia SN: z 30 listopada 2023

r., I ZO 75/23; z 4 września 2024 r., I ZO 144/24; z 2 października 2024 r., V KK

282/24; z 15 maja 2025 r., II KO 66/24; z 5 grudnia 2025 r., III KK 482/24; z 17

grudnia 2025 r., II KO 146/24). Nie sposób również racjonalnie przyjąć, że sprawa

III KS 41/24 ma wprost bezpośredni związek z ww. Sędziami, skoro SSN Anna

Dziergawka i SSN Małgorzata Bednarek nie uczestniczą przecież w tej sprawie w

charakterze strony (albo quasi-strony) i nie mają ex definitione interesu prawnego w

korzystnym dla siebie rozstrzygnięciu w przedmiocie postępowania. Natomiast

odmienne (szerokie) rozumienie omawianej przesłanki mogłoby doprowadzić do

odsunięcia od orzekania znacznej liczby sędziów (w skrajnych wypadkach

wszystkich), a tym samym do wpływania na skład sądu.

Wskazać ponadto należy, że incydentalne rozstrzygnięcia, które przywołano

we wniosku, miały znaczenie jedynie w tych konkretnych sprawach jednostkowych

(o wyłączenie sędziego), w których zapadły, jednakże nie mogą one skutkować

niejako automatycznym wyłączeniem sędziego we wszystkich innych sprawach (w

tym przedmiotowej), jeżeli brak ku temu racjonalnych powodów.

Wbrew odmiennym sugestiom obrońcy, żadne z dotychczasowych orzeczeń

ETPC, tudzież TSUE nie podważyło statusu sędziów powołanych na wniosek KRS

po 2017 r. i nie stwierdziło nieistnienia powołań sędziowskich (po 2017 r.), czy też

wydanych przez tych sędziów orzeczeń. Zatem sam fakt powołania sędziego na

wniosek KRS (ukształtowanej przepisami cyt. wyżej ustawy), nie powoduje, że

każdy wyrok wydany z udziałem takiego sędziego automatycznie narusza prawo do

sądu ustanowionego ustawą, a zatem narusza prawo europejskie, czy też

III KS 41/24

13

Europejską Konwencję Praw Człowieka. Żaden z Trybunałów nie stwierdził także,

iż tak ukształtowana KRS to organ nieistniejący. Zresztą takiego judykatu nie

przywołał także i autor wniosku. Warto również odnotować, że zakres związania

konkretnym orzeczeniem ETPC określa sama Konwencja w art. 46 ust. 1, przy

czym orzeczenia te nie mają mocy powszechnie obowiązującej, obejmują jedynie

strony postępowania tj. stronę skarżącą i państwo-stronę. Także w opinii wydanej

przez Komisję Wenecką we współpracy z Dyrekcją Generalną Praw Człowieka i

Rządów Prawa (DGI) na temat sędziów (CDL-AD(2024/029) z 14 października

2024 r. podkreślono, że wyroki ETPC nie mają bezpośredniego skutku w systemie

prawnym państw członkowskich, są wiążące na mocy art. 46 Konwencji i muszą

być wdrożone przez pozwane Państwo (pkt 24 Opinii). Poza tym w tej samej opinii

Komisja Wenecka wyraziła jednoznaczne stanowisko, że ani wyroki ETPC i TSUE,

ani orzeczenia sądów polskich nie unieważniły ex tunc uchwał KRS dotyczących

powołań sędziowskich (pkt 28 Opinii). Zresztą tożsame konstatacje, poparte

zresztą gruntowną analizą dotychczasowego orzecznictwa europejskiego,

prezentowane były już wielokrotnie zarówno w orzecznictwie (np. postanowienie

SN z 18 września 2025 r., I ZO 88/25), jak i dyskursie publicznym (vide opinia

prawna Rzecznika Praw Obywatelskich z dnia 30 października 2025 r.

[VII.510.8.2025.JRO]; opinia Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka z dnia 25

listopada 2025 r. [310/2025/MPL], i in.).

Nie sposób wreszcie pominąć, że konstytucyjna zasada prawa do sądu (art.

45 ust. 1 Konstytucji RP) realizowana jest przez prawo, ale i obowiązek zarazem,

rozpoznania sprawy przez właściwy sąd, określony przepisami prawa (por.

postanowienia SN: z 10 maja 2000 r., II KO 90/00, OSNKW 2000, z. 5-6, poz. 48; z

12 marca 2008 r., II KO 7/08, OSNKW 2008, poz. 599, z 5 grudnia 2012 r., III KO

102/12; z 10 maja 2018 r., III KO 43/18; z 8 lipca 2010 r., IV KO 69/10, OSNwSK

2010/1/1424). Zauważyć należy, że jednostka nie posiada jednak prawa wyboru

sądu, który orzekałby w jej sprawie, gdyż właściwość sądu określa ustawa. Termin

„ustanowiony ustawą" wskazany w art. 6 ust. 1 EKPC dotyczy nie tylko podstawy

prawnej istnienia sądu, ale również jego składu w każdej sprawie i ma na celu

zapewnienie, aby organizacja wymiaru sprawiedliwości w demokratycznym

społeczeństwie nie była uzależniona od czyjejkolwiek uznaniowości, lecz podlegała

III KS 41/24

14

przepisom prawa stanowionego przez parlament (zob. wyroki ETPC: z dnia 4

marca 2003 r., Posochow p-ko Rosji, skarga nr 63486/00; z dnia 25 października

2011 r., Richert p-ko Polsce, skarga nr 54809/07). Zasada ta, dotyczy również

każdego podmiotu mogącego zainicjować postępowanie w przedmiocie wyłączenia

sędziego.

Jedynie na marginesie przypomnieć należy, że w art. 29 § 5 ustawy z dnia 8

grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym, został ustanowiony instrument procesowy,

który ma umożliwić ocenę indywidualnych okoliczności dotyczących powołania

konkretnego sędziego Sądu Najwyższego oraz jego zachowania po powołaniu,

przy czym również ta ocena powinna nastąpić w kontekście realiów konkretnej

sprawy („jeżeli w okolicznościach danej sprawy może to doprowadzić do

naruszenia standardu niezawisłości lub bezstronności, mającego wpływ na wynik

sprawy z uwzględnieniem okoliczności dotyczących uprawnionego oraz charakteru

sprawy”). Ten instrument procesowy funkcjonuje w polskim porządku prawnym od

dnia 15 lipca 2022 r. i wszystkie strony są informowane o uprawnieniu do

skorzystania z niego.

Reasumując, przedmiotowa inicjatywa obrońcy została zasadniczo oparta na

krytyce ustrojowych rozwiązań normatywnych, przyjętych przez ustawodawcę, w

zakresie trybu powoływania sędziów. Wykładnia art. 41 k.p.k. nie może być jednak

dowolnie szeroka i nie może prowadzić do wyłączenia sędziego w każdej sytuacji i

w każdej sprawie (Iudex suspectus), albowiem tego nie przewiduje nawet

wyłączenie na podstawie art. 40 k.p.k. (z mocy prawa Iudex inhabilis). Nie

wystarczy zatem jedynie odwołanie się do ustrojowych rozwiązań normatywnych

(instytucjonalnych), przyjętcyh przez ustawodawcę, w zakresie trybu powołania na

urząd sędziego, natomiast konieczne jest wykazanie in concreto, że sędzia nie

gwarantuje chociażby minimalnego standardu bezstronności w danej sprawie.

Zatem brak racjonalnego uargumentowania jakie to konkretne zaszłości i

okoliczności faktyczne, związane z przedmiotową sprawą K. K. (sygn. akt III KS

41/24), miałyby rzutować na brak bezstronności SSN Anny Dziergawki i SSN

Małgorzaty Bednarek i określony stosunek do stron lub sprawy, implikował

konstatację, iż wniosek obrońcy - w tej części - nie zasługiwał na uwzględnienie.

III KS 41/24

15

Natomiast wniosek obrońcy o wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego

Ryszarda Witkowskiego nie mógł być aktualnie przedmiotem merytorycznego

rozpoznania, skoro wcześniejszym postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 24

marca 2025 r., III KS 41/24 (KRI 675), SSN Ryszard Witkowski został już

wyłączony od udziału w niniejszej sprawie o sygn. III KS 41/24 (k. 114-115 akt SN).

W świetle przywołanych okoliczności wniosek - w tym zakresie - należało

pozostawić bez rozpoznania.

Kierując się powyższymi względami Sąd Najwyższy, orzekł jak na wstępie.

[J.J.]

[a.ł]

Stanisław Stankiewicz