SN odmówił przyjęcia skargi ZUS w sprawie zwrotu 220 tys. zł zasiłków

Sąd Okręgowy w Rzeszowie wyrokiem z 27 marca 2024 r. oddalił apelację

pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. od wyroku Sądu

Rejonowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie z 31

października 2023 r., który umorzył postępowanie w przedmiocie odwołania M. J.

od decyzji pozwanego z 3 lipca 2019 r. i zmienił decyzję pozwanego z 16 lipca

2019 r. w części, w ten sposób, iż stwierdził, że wnioskodawczyni M. J. nie jest

III USK 265/24

2

zobowiązana do zwrotu zakwalifikowanych jako nienależnie pobrane świadczeń, tj.

zasiłku chorobowego za okresy: - od 18 maja do 29 grudnia 2016 r., - od 5 do 8

lutego 2018 r., - od 16 do 23 kwietnia 2018 r., - od 18 do 26 maja 2018 r., - od 4 do

8 czerwca 2018 r., - od 18 do 30 czerwca 2018 r., - od 2 do 16 lipca 2018 r., - od 26

lipca do 2 sierpnia 2018 r., - od 20 do 31 sierpnia 2018 r., - od 10 do 20 września

2018 r., - od 24 do 31 października 2018 r., zasiłku opiekuńczego za okresy: - od 8

do 14 stycznia 2018 r., - od 9 do 18 lutego 2018 r., - od 20 do 27 lutego 2018 r., -

od 1 do 8 marca 2018 r.,

- od 26 marca do 6 kwietnia 2018 r., - od 24 kwietnia do 1 maja 2018 r., - od 7 do

13 maja 2018 r., zasiłku macierzyńskiego za okresy: - od 1 listopada 2015 r., do 15

maja 2016 r., - od 30 grudnia 2016 r., do 28 grudnia 2017 r., w łącznej kwocie

220 817,76 zł brutto wraz z odsetkami, a w pozostałym zakresie umorzył

postępowanie w przedmiocie odwołania od zaskarżonej decyzji z 16 lipca 2019 r.

Sąd Okręgowy podzielił zapatrywanie Sądu Rejonowego, że negatywny

wynik sprawy o podleganie ubezpieczeniom społecznym pozbawia ubezpieczonego

prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Nie oznacza jednak, że

świadczenia, które mu wypłacono z tego ubezpieczenia powinny zostać zwrócone

jako nienależnie pobrane. Są one świadczeniami nienależnie wypłaconymi, ale nie

oznacza to, iż zostały nienależnie pobrane.

Analizie i badaniu podlegały przesłanki uznania świadczeń wypłaconych M.

J. za pobrane przez nią nienależnie, a więc określone zakresem art. 84 ust. 2 pkt 2

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Ta jedynie kwestia była przedmiotem

oceny i rozważań.

Obowiązek zwrotu świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w

złej wierze, wiedząc, że mu się nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została

pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też

osoby, która uzyskała świadczenia na podstawie nieprawdziwych zeznań lub

dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd

instytucji ubezpieczeniowej. Wypłacenie świadczenia w sposób, na który nie miała

wpływu wina świadczeniobiorcy, nie uzasadnia powstania po stronie osoby

ubezpieczonej obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Nie można

pominąć, że złożenie nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo

III USK 265/24

3

inne przypadki świadomego wprowadzenia w błąd, także zorientowane są na

przeżycia psychiczne wnioskodawcy. Ten model pobrania nienależnego

świadczenia nie występuje bez świadomości obejmującej, po pierwsze, brak

uprawnień do należności, a po drugie, że podjęte działania zmierzają do

wprowadzenia w błąd (por. wyrok Sądu Najwyższego z 30 stycznia 2019 r., 1 UK

416/17, OSNP 2019 Nr 7, poz. 90, postanowienie Sądu Najwyższego z 20 maja

2020 r. II UK 69/19, LEX nr 3223694). Świadomość nienależności pobieranego

świadczenia - wiedza w tym zakresie wnioskodawczyni, jest fundamentem jej

ewentualnej odpowiedzialności. Dodać należy, że „świadome wprowadzenie w błąd

organu rentowego” z art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej, nakierowane jest na

świadomość świadczeniobiorcy, że pobiera nieprzysługujące mu świadczenie,

przyznane na skutek świadomego wywołania wobec organu rentowego fałszywego

wyobrażenia o przysługujących mu uprawnieniach. Inaczej rzecz ujmując, chodzi o

świadomość, że podjęta aktywność zawodowa nie wypełnia warunków

prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej stanowiącej tytuł do

ubezpieczeń społecznych, o którym mowa w art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy systemowej,

natomiast służy jedynie uwiarygodnieniu się przed organem rentowym na wypadek

zgłaszanych wątpliwości (por. postanowienie SN z 23 lutego 2023 r., III USK

184/22, LEX nr 3554543).

Sąd Rejonowy uznał, że M. J. nie można przypisać świadomego

wprowadzenia w błąd organu rentowego. Ocenę taką podziela Sąd Okręgowy. Nie

można przypisać wnioskodawczyni owej świadomości nienależności świadczeń i

przyjęcie ich w złej wierze, kiedy wiedziała lub przypuszczała, że się jej one nie

należą. W 2014 r. zarejestrowała pozarolniczą działalność gospodarczą i do czasu

kontroli ZUS w 2019 r., podczas której zakwestionowano jej status jako osoby

ubezpieczonej z tytułu prowadzenia tej działalności, pozostawała w przekonaniu, że

nie ma w tym zakresie żadnych uchybień z jej strony. Wypłata świadczeń przez

ZUS w 2015 r., 2016 r. i 2018 r. dodatkowo mogła wzmacniać przekonanie

wnioskodawczyni, iż nie zachodzą żadne nieprawidłowości z tym związane. W tym

miejscu zasadnym jest przywołanie poglądu Sądu Najwyższego wyrażonego w

uzasadnieniu wyroku z 5 grudnia 2018 r. III UK 193/17, LEX nr 2587104, w sytuacji,

gdy najpierw organ rentowy wypłacał ubezpieczonej w długim okresie świadczenia

III USK 265/24

4

ze spornego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym, a dopiero wskutek

spóźnionych ocen zanegował podleganie jej pracowniczym ubezpieczeniom

społecznym. Tego typu „odwrócona” kolejność polegająca na uprzednim "uznaniu"

spornego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym osoby, której pozwany

organ rentowy wypłacił wysokie świadczenia (...) nie stanowi uzasadnionej

podstawy do intencyjnego ani potencjalnej drogi zakwestionowania wypłaconych

świadczeń jako świadczeń nienależnych w rozumieniu art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych, skoro świadczenia z tytułu spornych

ubezpieczeń zostały wypłacone w okolicznościach, których utrwalona judykatura

nie traktuje jako „świadome wprowadzenie w błąd organu wypłacającego

świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia”. Stanowisko takie odnosi się

również do kwestii zanegowania przez ZUS tytułu do ubezpieczeń społecznych czy

chorobowego w postaci prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano na

podstawę przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., z uwagi na istnienie potrzeby

wykładni przepisów art. 84 ust. 1 i ust. 2 pkt. 2 ustawy z 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z art. 66 ustawy 25 czerwca 1999r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa, budzących poważne wątpliwości i wywołujących rozbieżności w

orzecznictwie sądów, czego przykładem są poniższe orzeczenia:

1. wyrok Sądu Okręgowego w Suwałkach z 19.02.2019 r., sygn. akt III Ua

20/18,

2. wyrok Sądu Okręgowego w Toruniu z 8.06.2018 r., sygn. akt IV Ua 20/18,

3. wyrok Sądu Rejonowego w Krośnie z 5.04.2019 r., sygn. akt IV U 99/18,

4. wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z 3.12.2013 r., sygn. akt III AUa

785/07,

5. wyrok Sądu Rejonowego w Słupsku z 2.02.2016 r., sygn. akt V U 204/14,

6. wyrok Sądu Okręgowego w Częstochowie, sygn. akt IV Ua 46/20.

W sprawie zakończonej wyrokiem Sądu Rejonowego w Krośnie z 5.04.2019

r., sygn. akt IV U 99/18, wyrokiem Sądu Okręgowego w Suwałkach z 19.02.2019 r.,

sygn. akt III Ua 20/18, wyrokiem Sądu Rejonowego w Słupsku z 2 lutego 2016 r., V

U 204/14 oraz wyrokiem Sądu Okręgowego w Częstochowie, sygn. akt IV Ua 46/20

III USK 265/24

5

stan faktyczny ww. spraw obejmuje problematykę zwrotu nienależnie pobranego

świadczenia, w kontekście uprzedniego przesądzenia o braku podlegania

ubezpieczeniom wobec pozorowanego tytułu z działalności gospodarczej. Z punktu

widzenia problematyki wykładni art. 84 ust. 1 i ust. 2 pkt. 2 ustawy systemowej

istotne znaczenia ma również sprawa zakończona wyrokiem Sądu Rejonowego w

Krośnie z 5.04.2019 r., sygn. akt IV U 99/18, w której odwołująca była jedną z wielu

osób ze sobą powiązanych wśród których występowało nagromadzenie wątpliwych

stosunków prawnych, a wpisujące się w pewien schemat postępowania. związany z

kreowaniem stosunków ubezpieczeniowych, w celu pobierania świadczeń z

ubezpieczenia społecznego.

To natomiast w sposób dobitny unaocznia, że wadliwa interpretacja normy

art. 84 ustawy systemowej polegająca na obarczaniu organu rentowego ryzykiem w

sytuacji, gdy strona nie podaje organowi rentowemu pełnej informacji o swoim

rzeczywistym statusie, a jest wyłącznie zainteresowana utrzymywaniem fałszywie

wytworzonego tytułu do ubezpieczeń, w funkcji pozyskania oczywiście

nienależnych świadczeń - finalnie będzie prowadzić, do uwalniania takich osób od

odpowiedzialności, w sytuacji gdy ich zły zamiar fałszywego kreowania tytułu jest

dostatecznie widoczny i co istotne został dostrzeżony stanowiąc podstawę

krytycznej oceny tytułu w odrębnym postępowaniu sądowym. Wykazywanie

fałszywego, pozorowanego, nieistniejącego tytułu do ubezpieczeń społecznych,

podporządkowane jest - w tego typu sprawach - realizacji jedynego, naczelnego i

ewidentnego zamiaru - uzyskania nienależnych świadczeń. Usprawiedliwieniem

zaś, dla złego zamiaru choćby w stopniu ewentualnym nie może być, błędne i

bezpodstawne przeświadczenie, że organ rentowy nie spostrzeże tego, iż w błąd

został wprowadzony i nie podejmie działań zmierzających do ochrony funduszu

chorobowego”.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną wnioskodawczyni wniosła o odrzucenie

skargi kasacyjnej na podstawie art. 3986 § 2 k.p.c. albo nieprzyjęcie do

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

III USK 265/24

6

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie przedstawia

zasadnej podstawy przedsądu i dlatego nie został uwzględniony.

Negatywna ocena wniosku wynika z przyczyn metodycznych i

merytorycznych.

Przede wszystkim dlatego, że przedmiotem zainteresowania zgłoszonej we

wniosku podstawy przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. nie jest ocena trafności czy

zgodności z prawem powołanych w uzasadnieniu wniosku orzeczeń Sądów

powszechnych.

Sąd Najwyższy dokonuje kontroli orzeczeń sądów powszechnych w

indywidulanej sprawie po przejęciu skargi kasacyjnej do rozpoznania, w granicach

zaskarżenia i zarzutów podstaw kasacyjnych. Aktualna może być wówczas

podstawa przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., która jako jedyna ma na uwadze

indywidualny interes strony w przyjęciu jej skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Natomiast przedmiotem zainteresowania zgłoszonej we wniosku podstawy

przedsądu jest sam przepis prawa ze względu na kwalifikowaną potrzebę jego

wykładni, wynikającą z poważnych wątpliwości lub rozbieżności w orzecznictwie. W

tym znaczeniu wskazana we wniosku podstawa przedsądu ma charakter

uniwersalny, a nie indywidualny.

Przepisy powołane we wniosku – art. 84 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy

systemowej oraz art. 66 ustawy zasiłkowej – nie są nowe w systemie ubezpieczeń

społecznych. Mają swoje orzecznictwo i opracowania w piśmiennictwie.

Zgłoszony problem stosowania tych przepisów, łączony z poszczególnymi

wyrokami Sądów powszechnych, które wnioskodawca uznaje za rozbieżne, nie jest

wystarczający do przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Zasadniczo z tej

przyczyny, że rozbieżność nie występuje w orzeczeniach Sądu Najwyższego. W

przeciwnym razie Sąd Najwyższy nawet z urzędu podjąłby uchwałę w składzie

powiększonym dla ujednolicenia orzecznictwa. Nie ma takiej konieczności, gdyż

zasadą ustrojową jest to, iż wymiar sprawiedliwości wykonują w pierwszej

kolejności Sądy powszechne. Sąd Najwyższy nie jest kolejną powszechną instancją

i kontroluje orzeczenia tylko w granicach określnych w ustawie (art. 39813 § 1 k.p.c.,

art. 3983 § 1 k.p.c.).

III USK 265/24

7

Rzecz w tym, że objęty skargą kasacyjną wyrok mógłby być kontrolowany ze

względu na podstawę przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., a nie ze względu na

podstawę przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. Innymi słowy, co do zasady w

sprawie nie ma istotnego problemu wykładni ani rozbieżności w orzecznictwie, co

nie wyklucza przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania w indywidualnej sprawie

na podstawie art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. Do tej podstawy przedsądu wniosek nie

odwołuje się.

Należy zauważyć, że skarżący w skardze kasacyjnej powinien zawrzeć taką

argumentację, która przekona Sąd Najwyższy do przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania, która może wpłynąć na zmianę jego wcześniejszego orzecznictwa w

odniesieniu do konkretnego przepisu ze względu na kwalifikowaną potrzebę jego

wykładni wynikającą z poważnych wątpliwości co do jego wykładni, powodujących

rozbieżność orzecznictwa.

W skardze kasacyjnej podkreśla się wadliwe zastosowanie art. 84 ust. 2 pkt

2 ustawy systemowej. Trzeba jednak przypomnieć, że Sąd Najwyższy zajmował się

już podnoszonymi na tym tle wątpliwościami. Wyrokiem Sądu Najwyższego z 6

listopada 2024 r., III USKP 56/24 przyjęto, że w sprawie o zwrot nienależnie

pobranego świadczenia sąd orzekający nie jest zwolniony z obowiązku poczynienia

samodzielnie ustaleń, gdyż nie wiążą go w pełni ustalenia i ocena dowodów w

sprawie dotyczącej podlegania ubezpieczeniom społecznym i dobrowolnemu

ubezpieczeniu chorobowemu (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 sierpnia

2024 r., I USKP 122/23, LEX nr 3748654; z dnia 1 kwietnia 2011 r., II PK 248/10,

LEX nr 898418 i powołane tam orzeczenia). Wyrażone w wyroku stwierdzającym

niepodleganie ubezpieczeniom społecznym poglądy sądu na sferę motywacyjną

osoby zgłaszającej się do ubezpieczeń społecznych nie mają automatycznie mocy

wiążącej w sprawie o zwrot nienależnie pobranego świadczenia, gdzie istotne

znaczenie ma ocena okoliczności faktycznych pod kątem tego, czy istniały

przesłanki z art. 84 ust. 2 ustawy systemowej (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 23 lutego 2023 r., III USK 184/22, LEX nr 3554543 czy z dnia

12 września 2023 r., III USK 320/22, LEX nr 3606482). W każdym bowiem

przypadku, w którym przyjmuje się, że świadczenie zostało nienależnie pobrane w

rozumieniu art. 84 ust. 2 ustawy systemowej i w związku z tym podlega zwrotowi na

III USK 265/24

8

podstawie art. 84 ust. 1 tej ustawy, taka konkluzja musi zostać poprzedzona

dokonaniem wyczerpujących ustaleń faktycznych, dotyczących stanu świadomości

osoby pobierającej świadczenie (por. wyrok Sądu Najwyższego z 28 kwietnia 2022

r., II USKP 156/21, LEX nr 3434029).

Do zastosowania art. 84 ust. 1-2 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych nie wystarczy stwierdzenie, że świadczenie zostało wypłacone bez

podstawy prawnej. Sytuacje są różne i każdorazowo wymagają indywidulanej

oceny, jako że nie jest to dług z bezpodstawnego wzbogacenia prawa cywilnego,

lecz szczególna instytucja systemu ubezpieczeń społecznych zwrotu świadczenia,

wypłaconego i nienależnie pobranego. Znaczenie ma więc świadomość, rozeznanie

i wiedza ubezpieczonego, jak też organu rentowego. Zasadniczo jednak, dopiero

zła wola po stronie osoby otrzymującej świadczenie może uzasadniać żądanie

zwrotu, tj. sytuacja, gdy wie, że świadczenia się jej nie należą, a mimo to je pobiera

lub nie zwraca na żądanie organu. O dobrej wierze osoby pobierającej świadczenie

może świadczyć zachowanie organu rentowego i wypłacanie świadczenia, bez

kwestionowania tytułu i przez długi okres. Jak wskazano w orzecznictwie podkreśla

się, iż znacznie ma stan świadomości w momencie otrzymania świadczenia.

Kierując się tymi motywami orzeczono o nieprzyjęciu skargi kasacyjnej do

rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.)

O kosztach orzeczono na podstawie art. 98 § 1, § 11 i § 3 k.p.c., art. 99

k.p.c. w zw. z art. 39821 k.p.c. oraz § 9 ust. 2 i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia z 22

października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

[a.ł]