ZUS nie odzyska 245 tys. zł zasiłków od wnioskodawczyni. SN odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

Wyrokiem z dnia 20 czerwca 2023r., IV U 336/18 Sąd Rejonowy w

Rzeszowie w pkt I zmienił zaskarżoną przez M.S. decyzję z dnia 11 czerwca 2018r.

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Jaśle w ten sposób, że stwierdził iż

wnioskodawczyni nie jest zobowiązana do zwrotu zakwalifikowanych jako

nienależnie pobrane świadczeń tj. zasiłku chorobowego z funduszu chorobowego

III USK 294/24

2

oraz zasiłku macierzyńskiego w łącznej kwocie 245.182 zł. W pkt II wyroku

orzeczono kosztach postępowania.

Wyrokiem z dnia 24 kwietnia 2024 r., IV Ua 35/23 Sąd Okręgowy w

Rzeszowie w pkt I. oddalił apelację organu rentowego; w pkt II. zasądził od Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Jaśle na rzecz wnioskodawczyni M.S. kwotę

120 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu

apelacyjnym.

W skardze kasacyjnej organ rentowy zarzucił naruszenie art. 365 k.p.c. oraz

art. 84 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2023 r., poz. 1230) w zw. z art. 66 ustawy z dnia

25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w

razie choroby i macierzyństwa (tekst jedn.: Dz.U. z 2023 r. poz. 2780).

Przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący uzasadnił

występowaniem przesłanki określonej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. ponieważ istnieje

potrzeba wykładni przepisu art. 84 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2023 r., poz.

1230), wywołującego rozbieżności w orzecznictwie sądów. Skarżący wskazał, że w

orzecznictwie sądów powszechnych ujawniły się rozbieżności w zakresie wykładni

przepisu 84 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej, w zakresie oceny przesłanki

żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia na skutek wprowadzenia w

błąd organu rentowego, gdy w ramach innego wcześniej zakończonego

postępowania sądowego (w przedmiocie podlegania ubezpieczeniom społecznym,

obniżenia zadeklarowanej podstawy wymiaru składek) przesądzone zostało, iż

działania płatnika składek/ubezpieczonego miały charakter fikcyjny.

Wskazując na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

Sądu Okręgowego w Rzeszowie i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozstrzygnięcia, lub uchylenie wyżej wymienionego w wyroku i w tym zakresie

rozstrzygnięcie sprawy co do istoty przez zmianę wyroku Sądu Rejonowego w

Rzeszowie z 20 czerwca 2023 r., IV U 336/18 i oddalenie odwołania

wnioskodawczyni od decyzji ZUS Oddział w Jaśle z dnia 11 czerwca 2018 r.;

III USK 294/24

3

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania oraz zasądzenie kosztów zastępstwa

procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną wnioskodawczyni wniosła o odmowę

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wobec faktu niespełnienia przesłanek

określonych w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., ewentualnie o oddalenie skargi kasacyjnej

oraz w obu przypadkach o zasądzenie od organu rentowego na rzecz odwołującej

kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna wywiedziona w niniejszej sprawie nie kwalifikuje się do

przyjęcia celem jej merytorycznego rozpoznania.

Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1),

istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność

postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4).

Przypomnieć należy, że skarga kasacyjna nie jest (kolejnym) środkiem

zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji

kończącego postępowanie w sprawie, z uwagi na przeważający w jej charakterze

element interesu publicznego. Służy ona kontroli prawidłowości stosowania prawa,

nie będąc instrumentem weryfikacji trafności ustaleń faktycznych stanowiących

podstawę zaskarżonego orzeczenia. Podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być

zatem zarzuty dotyczące ustalenie faktów lub oceny dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.),

a Sąd Najwyższy związany jest ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę

zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c., postanowienia Sądu Najwyższego:

z 6 marca 2018 r., II UK 194/17, LEX nr 2488675; 27 kwietnia 2022 r., I USK

413/21, LEX nr 3431707; J. Paszkowski (w:) T. Szanciło (red.), Kodeks

III USK 294/24

4

postępowania cywilnego. Komentarz. Komentarz. Art. 1-45816. Tom I. Warszawa

2023, komentarz do art. 39813).

Wywiedziona w niniejszej sprawie skarga kasacyjna zawiera wniosek o

przyjęcie jej do rozpoznania uzasadniony w ten sposób, że w sprawie istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Należy w tym miejscu przypomnieć, że odwołanie się do przesłanki

przedsądu, jaką jest potrzeba wykładni przepisów prawnych, budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, wymaga

wykazania, że określony przepis prawa, mimo iż budzi poważne wątpliwości, nie

doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane

przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (zob. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, LEX nr 424365 ; z 28 marca

2007 r., II CSK 84/07, LEX nr 315351 i z 9 września 2022 r., I CSK 1494/22, LEX nr

3417522). Stronę skarżącą obciąża obowiązek przedstawienia odrębnej i

pogłębionej argumentacji prawnej, wskazującej na zaistnienie powołanej

okoliczności uzasadniającej przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania,

zawierającej szczegółowy opis tego, na czym polegają poważne wątpliwości

interpretacyjne (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 8 lipca 2009 r., I CSK

111/09, LEX nr 570112 i z 29 września 2022 r., I CSK 3496/22, LEX nr 3427326).

Powołanie się na przyczynę kasacyjną przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 2

k.p.c. wymaga wykazania przez stronę skarżącą, że chodzi o wykładnię przepisów

prawa, których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione w

dotychczasowym orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich dotychczasowej

wykładni, podania, w drodze stosownego jurydycznego wywodu, na czym owe

wątpliwości polegają, a także że mają one poważny oraz rzeczywisty charakter i ich

rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest istotne z punktu widzenia

wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji skargi kasacyjnej.

Powyższemu strona skarżąca nie podołała.

III USK 294/24

5

Sąd Najwyższy zajmował się już wielokrotnie powoływanym przez

skarżącego zagadnieniem i stanowisko prezentowane w orzecznictwie uznać

należy za ugruntowane. W prawie ubezpieczeń społecznych "świadczenie

nienależnie pobrane", to nie tylko "świadczenie nienależne" (obiektywnie, np.

wypłacane bez podstawy prawnej), ale także "nienależnie pobrane", a więc

pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu

świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Świadomość

nienależności świadczenia może mieć źródło w pouczeniu udzielonym przez organ

rentowy, co do okoliczności powodujących konieczność zwrotu świadczenia, bądź

też może wynikać z zawinionego działania osoby, która spowodowała wypłatę

świadczeń. Przyjmuje się, że świadomym wprowadzeniem w błąd jest umyślne

działanie świadczeniobiorcy, które ma postać zamiaru bezpośredniego lub zamiaru

ewentualnego. W rozumieniu art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, błąd stanowi następstwo świadomego działania pobierającego

świadczenie, determinowanego wolą wywołania przekonania po stronie organu, że

zostały spełnione warunki nabycia prawa do świadczenia lub świadczenia o

określonej wysokości. Błąd ten wiąże się zawsze z pierwotną wadliwością

rozstrzygnięć organu rentowego lub odwoławczego, z etapem ustalania prawa do

świadczeń, a jego istotną cechą konstrukcyjną, odróżniającą od innych uchybień,

jest istnienie fałszywego wyobrażenia organu o stanie uprawnień ubezpieczonego,

wywołanego na skutek świadomego zachowania osoby pobierającej świadczenie.

Nadto, jeżeli w trakcie pobierania świadczenia jest ono "należne", a okoliczności

wyłączające prawo do niego, w konsekwencji również wiedza o tym

świadczeniobiorcy, wystąpiły post factum, nie ma podstaw do uznania, że

należności wypłacone podlegają zwrotowi - na podstawie art. 84 ust. 1 ustawy

systemowej. Ocena, czy świadczenie zostało nienależnie pobrane, powinna zostać

więc dokonana w odniesieniu do chwili wypłaty tego świadczenia, a nie z

perspektywy okoliczności, które wystąpiły po zakończeniu jego wypłacania przez

organ rentowy. Organ rentowy może domagać się zwrotu nienależnie pobranego

świadczenia jedynie wówczas, gdy ubezpieczonemu można przypisać złą wolę.

Obowiązek zwrotu z art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej obciąża tylko osobę,

która uzyskała świadczenia na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów,

III USK 294/24

6

albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji

ubezpieczeniowej. Świadomość nienależności świadczenia w takim przypadku ma

wynikać z zawinionego działania osoby, która spowodowała wypłatę świadczeń.

Przyjmuje się, że świadomym wprowadzeniem w błąd jest umyślne działanie

świadczeniobiorcy, które ma postać zamiaru bezpośredniego lub zamiaru

ewentualnego. Wzorzec normatywny zawarty w we wskazanym przepisie wymaga

świadomego wprowadzenia w błąd, a więc zorientowany został na przeżycia

psychiczne ubezpieczonego polegające, po pierwsze, na świadomości, że

pobierane świadczenia są nienależne, a po drugie, że podjęte działania zmierzają

do wprowadzenia w błąd organu rentowego. Bez kumulatywnego ziszczenia się

tych dwóch przesłanek nie można twierdzić, że doszło do wypełnienia dyspozycji

ustawy systemowej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2019 r., I UK

416/17, OSNP 2019 Nr 7, poz. 90).

Z ustaleń Sądu drugiej instancji wynika, że wnioskodawczyni w sposób

usprawiedliwiony mogła pozostawać w przekonaniu, iż świadczenia jej wypłacane

są zgodne z obowiązującymi przepisami, oraz że zachowuje do nich prawo w

spornych okresach. Sąd Okręgowy podkreślił, że nie sposób wnioskodawczyni

zarzucić posiadania świadomości, że podjęta przez nią aktywność zawodowa nie

wypełnia warunków prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej

stanowiącej tytuł do ubezpieczeń społecznych, o którym mowa w art. 6 ust. 1 pkt 5

ustawy systemowej.

Stanowisko organu zawarte w rozpoznawanej skardze nie tylko nie

uzasadnia przyjęcia skargi do rozpoznania, ale wymaga jednoznacznej krytyki. Sąd

Najwyższy przypomina bowiem, że konstrukcja prawna świadczenia nienależnie

pobranego różni się od podobnej nieco konstrukcji bezpodstawnego wzbogacenia

między innymi dlatego, aby osoba uprzednio rzeczywiście świadcząca pracę,

mogła w okresie pozostawania w uzasadnionym błędzie co do przysługujących jej

uprawnień, nie obawiać się, że w każdej chwili będzie musiała zwrócić pobierane

świadczenie z systemu zabezpieczenia społecznego (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z 14 maja 2025 r., III USK 123/24, LEX nr 3863806).

III USK 294/24

7

Z powyższych przyczyn Sąd Najwyższy, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.,

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, a o kosztach postępowania

orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i § 11 k.p.c.

[I.T.]

[a.ł]