ZUS żądał zwrotu 60 900 zł nienależnych świadczeń, SN nie przyjął skargi kasacyjnej

Wyrokiem z dnia 27 kwietnia 2023 r., IV U 1666/22, Sąd Okręgowy w

Rzeszowie oddalił odwołanie B.K. od decyzji z dnia 8 listopada 2022 r. Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Lublinie, stwierdzającej pobranie przez

wnioskodawcę nienależnego świadczenia za okres od 28 grudnia 2016 r. do 31

marca 2019 r. w łącznej kwocie 60 900,97 zł oraz zobowiązującej go do zwrotu

III USK 312/24

2

świadczeń za okres od 1 maja 2017 r. do 31 marca 2019 r. w kwocie należności

głównej 51 790,97 zł wraz z odsetkami w kwocie 19 787,09 zł.

Sąd Apelacyjny w Rzeszowie wyrokiem z dnia 14 maja 2024 r., III AUa

539/23 oddalił apelację wnioskodawcy (pkt I.) oraz zasądził od niego na rzecz

organu rentowego kwotę 4.050 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego

w postępowaniu apelacyjnym wraz z odsetkami, w wysokości odsetek ustawowych

za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia

uprawomocnienia się przedmiotowego orzeczenia do dnia zapłaty (pkt II.).

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił naruszenie: rozporządzenia

Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w

sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, w szczególności art. 1

lit. c), lit. r), lit. s), lit. u), art. 11; 2. 103a w zw. z art. 138 ust. 1 w zw. z ust. 2 pkt 1 i

pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych; 3. art. 138 ust. 2 pkt 1 i pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zw. z art.

84 ust. 2 pkt 1 i pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych; 4. art. 138 ust.

4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych; 5. art. 84 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych w zw. z art. 481 § 1 k. c.; 6. art. 84 ust. 1 zd. 2 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych; 7. art. 22 § 1 k. p.; 8. art. 3271 § 1 pkt 1 k. p. c.

Przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący uzasadnił oczywistą

zasadnością skargi kasacyjnej, podnosząc że Sąd Apelacyjny oparł rozstrzygnięcie

na wykładni przepisu oczywiście sprzecznej z jednolitą i ugruntowaną jego

wykładnią przyjmowaną w orzecznictwie i nauce prawa. W ocenie skarżącego Sąd

drugiej instancji dokonał błędnej wykładni przepisów prawa materialnego poprzez

przyjęcie pozostawania w stosunku pracy przez ubezpieczonego u

dotychczasowego pracodawcy.

Mając na uwadze powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy w trybie art. 39816 k. p. c. poprzez

zmianę zaskarżonego wyroku pierwszej instancji i poprzedzającej go decyzji

organu rentowego z dnia 8 listopada 2022 r. poprzez stwierdzenie, że

III USK 312/24

3

wnioskodawca nie jest zobowiązany do zwrotu kwoty 71.578,06 zł, w tym odsetek

w kwocie 19.787,09 zł oraz ponowne orzeczenie o kosztach procesu; zasądzenie

od organu rentowego na rzecz ubezpieczonego kosztów postępowania

kasacyjnego według norm przepisanych, ewentualnie uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej

instancji, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o wydanie

postanowienia o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, ewentualnie

- w przypadku przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania przez Sąd Najwyższy – o

oddalenie skargi kasacyjnej oraz w obu przypadkach o zasądzenie na rzecz

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Lublinie kosztów postępowania

kasacyjnego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Stosownie do art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę

kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne

(pkt 1), istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi

nieważność postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4).

W pierwszej kolejności należy przypomnieć należy, że Sąd Najwyższy, jako

sąd kasacyjny, nie jest sądem powszechnym zwykłej, trzeciej instancji, zaś skarga

kasacyjna (podobnie jak uprzednio kasacja) nie jest środkiem zaskarżenia

przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji kończącego

postępowanie w sprawie, a to z uwagi na przeważający w charakterze skargi

kasacyjnej element interesu publicznego. Zgodnie z takim modelem skargi

kasacyjnej, jej rozpoznanie następuje tylko z przyczyn kwalifikowanych,

wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c. W konsekwencji tego w art. 3984 § 2 k.p.c.

wśród istotnych wymagań skargi kasacyjnej ustawodawca wymienił obowiązek

złożenia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienie. Wymóg

III USK 312/24

4

ten wiąże się z tzw. przedsądem, polegającym m.in. na możliwości odmowy przez

Sąd Najwyższy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.), a

jego spełnienie powinno przybrać postać wyodrębnionego wywodu prawnego, w

którym skarżący wykaże, jakie występujące w sprawie okoliczności pozwalają na

uwzględnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania i jednocześnie

uzasadnieniu, dlaczego odpowiadają one ustawowemu katalogowi przesłanek.

Ustawodawca nieprzypadkowo, konstruując wymagania skargi kasacyjnej,

wyodrębnił w oddzielnych przepisach art. 3984 k.p.c. obowiązek przytoczenia

podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia (§ 1) i obowiązek przedstawienia wniosku

o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienia (§ 2). Chodzi zatem o dwa

odrębne, kreatywne elementy skargi kasacyjnej, które spełniają określone cele i

podlegają ocenie Sądu Najwyższego, na różnych etapach postępowania

kasacyjnego. Wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienie

podlegają analizie na etapie przedsądu, natomiast przytoczone podstawy

kasacyjne i ich uzasadnienie oceniane są dopiero po przyjęciu skargi do

rozpoznania, w trakcie jej merytorycznego rozpoznawania. Oba te elementy muszą

być więc przez skarżącego wyodrębnione, oddzielnie przedstawione i uzasadnione,

a dla spełnienia wymogu z art. 3984 § 2 k.p.c. nie wystarczy odwołanie się do

podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia, bo choć dla obu tych przesłanek

argumenty mogą być podobne, to Sąd Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko

wskazane w skardze okoliczności uzasadniające przyjęcie jej do rozpoznania, nie

analizuje zaś podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia. Skarga kasacyjna powinna

być tak zredagowana i skonstruowana, aby Sąd Najwyższy nie musiał poszukiwać

w uzasadnieniu jej podstaw pozostałych elementów konstrukcyjnych skargi ani tym

bardziej się ich domyślać. Skarga kasacyjna jest wszak szczególnym środkiem

zaskarżenia, realizującym przede wszystkim interes publiczny, polegający na

usuwaniu rozbieżności w orzecznictwie sądów powszechnych oraz na

wspomaganiu rozwoju prawa, zatem uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi do

rozpoznania powinno koncentrować się na wykazaniu, iż takie okoliczności w

sprawie zachodzą (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 31 stycznia 2008 r., II

UK 246/07, LEX nr 449007, z dnia 10 marca 2008 r., III UK 4/08, LEX nr 459291, z

III USK 312/24

5

dnia 9 czerwca 2008 r., II UK 38/08, LEX nr 494134 i z dnia 19 czerwca 2008 r., II

UZ 18/08, LEX nr 496392).

Przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c wynika zwykle z oczywistego,

widocznego prima facie naruszenia przepisów prawa polegającego na sprzeczności

wykładni lub stosowania prawa z jego brzmieniem lub powszechnie przyjętymi

regułami interpretacji. Nie chodzi zatem o takie naruszenie prawa, które może

stanowić podstawę skargi w rozumieniu art. 3984 k.p.c., lecz o naruszenie

kwalifikowane (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 26 lutego 2008 r., II UK

317/07, LEX nr 453107; z dnia 25 lutego 2008 r., I UK 339/07, LEX nr 453109; z

dnia 26 lutego 2001 r., I PKN 15/01, OSNAPiUS 2002 Nr 20, poz. 494; z dnia 17

października 2001 r., I PKN 157/01, OSNP 2003 Nr 18, poz. 437; z dnia 8 marca

2002 r., I PKN 341/01, OSNP 2004 Nr 6, poz. 100; wyrok Sądu Najwyższego z dnia

22 stycznia 2008 r., I UK 218/07, LEX nr 375616). Powołując się na oczywistą

zasadność skargi kasacyjnej, należy w motywach wniosku zawrzeć wywód prawny

wyjaśniający, w czym wyraża się owa oczywistość i przedstawić argumenty na

poparcie tego twierdzenia (postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 26 kwietnia

2006 r., II CZ 28/06, LEX nr 198531; z dnia 10 sierpnia 2006 r., V CSK 204/06, LEX

nr 421035; z dnia 9 stycznia 2008 r., III PK 70/07, LEX nr 448289; z dnia 11

stycznia 2008 r., I UK 283/07, LEX nr 448205; z dnia 3 kwietnia 2008 r., II PK

352/07, LEX nr 465859 i z dnia 5 września 2008 r., I CZ 64/08, LEX nr 512050).

Ponadto przez oczywistą zasadność skargi kasacyjnej rozumie się sytuację,

w której zaskarżone orzeczenie sądu drugiej instancji w sposób ewidentny narusza

konkretne przepisy prawa. Zatem we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania, jak i w jego uzasadnieniu, niezbędne jest powołanie konkretnych

przepisów prawa, z którymi wyrok sądu drugiej instancji jest w oczywisty sposób

sprzeczny (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 2012 r., I UK

414/12, LEX nr 1675171). Należy przy tym podkreślić, iż nie spełnia tych wymagań

odwołanie się do podstaw kasacyjnych i opatrzenie zawartego tam zarzutu

dodatkowo określeniem "rażącego", "ewidentnego", "kwalifikowanego" lub

"oczywistego", jeżeli nie zostanie wykazane, w czym przejawia się oczywistość

wydania wadliwego orzeczenia (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 5

lutego 2014 r., III PK 86/13, LEX nr 1644571; z dnia 20 sierpnia 2014 r., II CSK

III USK 312/24

6

77/14, LEX nr 1511117; z dnia 11 kwietnia 2018 r., III UK 98/17, LEX nr 2497587).

O tym, że skarga jest oczywiście uzasadniona nie może decydować argumentacja

zawarta w uzasadnieniu jej podstaw (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

2 kwietnia 2008 r., II PK 347/07, LEX nr 465860). Nie jest zatem dopuszczalne

przenoszenie argumentacji służącej wykazaniu przyczyny kasacyjnej do

uzasadnienia podstaw kasacyjnych ani odwoływanie się do tego uzasadnienia,

podstawy skargi bowiem są badane dopiero przy rozpoznawaniu skargi, po jej

przyjęciu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2018 r., III CSK

337/17, LEX nr 2483656 czy z dnia 11 kwietnia 2018 r., II UK 277/17, LEX nr

2490632).

Uzasadniając wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania strona

skarżąca nie wskazała żadnego przepisu, który w jej ocenie miałby powodować

przyjęcie skargi do merytorycznego rozpoznania, wobec czego wniosek ten nie

może zostać przyjęty do merytorycznego rozpoznania. Jak wskazano wyżej, to

skarżący ma przekonać Sąd Najwyższy o istnieniu przesłanki uzasadniającej

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania. Zatem Sąd Najwyższy nie może w tym

zakresie zastępować strony i doszukiwać się w uzasadnieniu podstaw kasacyjnych

argumentów (w tym przepisów) za tym przemawiających.

Ponadto należy stwierdzić, że podnoszone przez skarżącego argumenty

zmierzają w istocie do podważenia suwerennej i niepoddającej się kontroli

kasacyjnej sędziowskiej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, co na

tym etapie postępowania nie jest możliwe ze względu na to, że na mocy art. 3983 §

3 k.p.c. oraz art. 39813 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy związany jest ustaleniami

faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia.

Strona skarżąca nie zdołała zatem wykazać, że zachodzi potrzeba

rozpoznania przez Sąd Najwyższy wniesionej przez nią skargi kasacyjnej, wobec

czego z mocy art. 3989 § 2 k.p.c. orzeczono jak w sentencji. O kosztach

postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto zgodnie z art. 98 § 1 i § 11 k.p.c.

[I.T.]

III USK 312/24

7

[a.ł]