Zasiłki w ciąży i zawyżona podstawa składek męża. SN uchylił wyrok o zwrot 103 tys. zł

Sąd Rejonowy w Radomiu, wyrokiem z dnia 17 maja 2023 r., umorzył

postępowanie w zakresie punktu 1 i 2 decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

III USKP 109/24

2

Oddziału w Radomiu z dnia 25 października 2019 r. o zasiłek chorobowy, zasiłek

opiekuńczy, zasiłek macierzyński; w pozostałym zakresie odwołanie oddalił oraz

zasądził od A. K. na rzecz organu rentowego kwotę 180 zł tytułem zwrotu kosztów

procesu.

W sprawie ustalono, że ubezpieczona od dnia 11 maja 2010 r. do dnia 29

czerwca 2013 r. prowadziła działalność gospodarczą. Następnie od dnia 1 września

2014 r. do 31 października 2014 r. była zatrudniona na podstawie umowy o pracę na

czas określony. Jednocześnie w dniu 1 września 2014 r. podjęła współpracę przy

prowadzeniu działalności gospodarczej męża. W okresie od dnia 1 września 2014 r.

do 31 października 2014 r. została zgłoszona do ubezpieczenia zdrowotnego jako

osoba wykonująca współpracę przy prowadzanej przez męża działalności

gospodarczej, zaś od dnia 1 listopada 2014 r. została zgłoszona z tytułu

wykonywania współpracy do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych i

ubezpieczenia zdrowotnego z zadeklarowaną podstawą wymiaru składek na

ubezpieczenia społeczne w wysokości 9.000 zł, zaś za grudzień 2014 r. w wysokości

4.354,84 zł (zmniejszoną proporcjonalnie do ilości dni wykonywania współpracy przy

działalności gospodarczej). W dniu 1 listopada 2014 r. ubezpieczona była w trzecim

miesiącu ciąży.

W listopadzie 2014 r. mąż ubezpieczonej z tytułu prowadzonej działalności

uzyskał przychód w kwocie 8.210 zł; w grudniu 2014 r. w wysokości 4.431 zł. Koszty

uzyskania przychodu za listopad i grudzień 2014 wyniosły 10.046,05 zł.

Płatnik składek złożył wniosek o wypłatę zasiłku chorobowego od 16 grudnia

2014 r. do 14 stycznia 2015 r. Na skutek złożenia tego wniosku organ przeprowadził

kontrolę, w toku której potwierdzono zasadność zgłoszenia ubezpieczonej do

ubezpieczenia społecznego z tytułu wykonywania współpracy przy prowadzonej

przez męża pozarolniczej działalności gospodarczej (pismo z dnia 12 lutego 2015 r.).

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w Radomiu, decyzją z dnia

28 sierpnia 2019 r., określił podstawę wymiaru składek ubezpieczonej na

obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe z tytułu

wykonywania współpracy przy prowadzanej przez jej męża pozarolniczej działalności

gospodarczej za listopad 2014 r. w kwocie 2.247,60 zł oraz za grudzień 2014 r. w

kwocie 1.087,55 zł.

III USKP 109/24

3

Sąd Okręgowy w Radomiu, wyrokiem z dnia 14 lutego 2022 r. oddalił

odwołanie odwołujących się, a Sąd Apelacyjny w Lublinie, wyrokiem z dnia

20 września 2022 r., oddalił ich apelację.

Rozpoznając niniejszą sprawę, Sąd Rejonowy uznał, że jej rozstrzygnięcie, w

kontekście obowiązku zwrotu świadczeń, zależało od ustalenia stanu świadomości

wnioskodawczyni i jej męża w momencie deklarowania wysokości składki za okres,

który decydował o wysokości przyznanych jej świadczeń. W ocenie tego Sądu,

zgłoszenie do ubezpieczeń społecznych oraz dobrowolnego ubezpieczenia

chorobowego wnioskodawczyni było ze strony jej męża intencjonalne, a

zadeklarowanie, oderwanej od wpływów z działalności podstawy wymiaru składek,

irracjonalne. Deklarowanie tak wysokiej składki negowało ekonomiczny cel

prowadzenia działalności gospodarczej w postaci zysku. Sąd ten zgodził się z oceną

przedstawioną przez Sąd Okręgowy w Radomiu w uzasadnieniu wyroku z dnia

14 lutego 2022 r., że wysoka podstawa wymiaru składek za listopad 2014 r. i

grudzień 2014 r., zadeklarowana została jedynie w celu uzyskania wysokich

świadczeń z ubezpieczenia społecznego w związku z ciążą. Takie działanie wprost

ocenić należało jako świadome wprowadzanie w błąd organu wypłacającego

świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia (art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz. U.

z 2025 r. poz. 350, dalej jako ustawa systemowa). Zadeklarowanie wysokiej

podstawy wymiaru składek uczynione zostało w pełni świadomie, w celu czerpania

nieuzasadnionych korzyści z systemu ubezpieczeń społecznych.

Sąd Okręgowy w Radomiu, wyrokiem z dnia 19 października 2023 r., oddalił

apelację wnioskodawczyni.

Sąd Okręgowy podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd pierwszej

instancji. Sąd podkreślił, że osiągnięte przez płatnika dochody były niższe niż

deklarowana podstawa wymiaru składek, a jeszcze niższe były dochody osiągane

przez ubezpieczoną w ramach tej działalności. Zdecydowanie ze zgłoszenia

wnioskodawczyni do ubezpieczeń wynikał zamiar uzyskania wysokich świadczeń z

ubezpieczeń, oderwanych od realnych dochodów uzyskiwanych z samej

działalności. W sytuacji, gdy przy niskim przychodzie bądź stracie, następuje

zgłoszenie wysokiej podstawy składek należy dopatrzeć się celu wyłącznie

III USKP 109/24

4

skierowanego na uzyskiwanie wysokich świadczeń z ubezpieczenia społecznego. W

ocenie Sądu odwoławczego, działanie takie należy interpretować jako świadome

wprowadzanie w błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę pobierającą

świadczenia.

Dalej Sąd podkreślił, że nie ma decydującego znaczenia w sprawie

okoliczność prowadzenia przez ZUS postępowania wyjaśniającego na początku

2015 r. Celem bowiem tego postępowania było jedynie ustalenie podlegania

wnioskodawczyni ubezpieczeniom społecznym z tytułu podjęcia współpracy przy

prowadzeniu działalności gospodarczej męża.

Prawidłowa wykładnia art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej wskazuje, że

świadomość osoby pobierającej świadczenie co do jego nienależności, należy

odnosić do momentu wypłaty tego świadczenia, a nie z perspektywy okoliczności,

które wystąpiły po zakończeniu jego wypłacania przez organ rentowy.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Odwoławczy uznał, że działanie

wnioskodawczyni było świadome, intencjonalne i prowadziło do nieuzasadnionego

zawyżenia podstawy wymiaru składek.

Skargę kasacyjną wywiódł pełnomocnik odwołującej się, zaskarżając wyrok

Sądu Okręgowego w całości.

W podstawach prawnych skargi, wskazano na naruszenie przepisów prawa

materialnego, a mianowicie (-) art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej, przez

dokonanie błędnej wykładni tego przepisu, polegającej na przyjęciu, że za „świadome

wprowadzenie w błąd”, o którym mowa w tym przepisie może być uznana sama

okoliczność zadeklarowania podstawy wymiaru, która została następnie przez organ

zakwestionowana w sytuacji, w której zgodnie z ówczesną praktyką i orzecznictwem

(uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2010 r., II UZP

1/10), ubezpieczający uprawniony był do dowolnego określenia podstawy wymiaru,

a zatem prawidłowa wykładnia tego przepisu powinna prowadzić do wniosku, że

samo zadeklarowanie podstawy wymiaru (która została następnie zakwestionowana

przez ZUS), jest niewystarczające do stwierdzenia, że doszło do świadomego

wprowadzenia organu w błąd; (-) art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej, polegającej

na niewłaściwym zastosowaniu wskazanego przepisu, przez przyjęcie, że

świadczenia wypłacone skarżącej w kwocie 103.171,76 zł tytułem zasiłków,

III USKP 109/24

5

stanowiły kwoty nienależnie pobranych świadczeń w rozumieniu tego przepisu jako

świadczenia przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w

błąd organu wypłacającego świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia, w

sytuacji, gdy skarżąca, w związku z uzyskaniem prawa do zasiłku w wypłaconej

kwocie, w żaden sposób nie wprowadziła organu wypłacającego świadczenia w błąd,

a wszystkie przekazywane przez nią do organu informacje były kompletne, rzetelne

i prawdziwe, a co więcej organ pozyskał wszelkie niezbędne informacje w toku

postępowania wyjaśniającego; (-) art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej, przez

dokonanie błędnej wykładni tego przepisu, zasadzającej się na przyjęciu, że

decydujące znaczenie - przy ocenie nienależności świadczenia - ma świadomość

nienależności świadczenia z momentu zgłaszania podstawy wymiaru, podczas gdy

prawidłowa wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że świadomość

nienależności świadczenia powinna wystąpić w momencie wypłaty świadczenia

przez organ, co miało zasadnicze znaczenie w niniejszej sprawie, gdyż skarżąca w

momencie otrzymania świadczeń nie miała - ze względu na przeprowadzone przez

ZUS postępowanie wyjaśniające - świadomości, że otrzymane przez nią świadczenia

są nienależne; (-) art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej, polegającej na

niewłaściwym zastosowaniu tego przepisu i przyjęcie, że świadczenia wypłacone

skarżącej w kwocie 103.171,76 zł tytułem zasiłków stanowiły kwoty nienależnie

pobranych świadczeń w rozumieniu tego przepisu, jako świadczenia przyznane lub

wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd organu wypłacającego

świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia, w sytuacji, gdy zadeklarowana

przez skarżącą podstawa wymiaru jedynie nieznacznie odbiegała znacznie od

przychodów uzyskiwanych z działalności gospodarczej.

Mając powyższe na uwadze, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy przez uwzględnienie w całości

apelacji pozwanej (skarżącej), a tym samym zmianę pkt II wyroku Sądu pierwszej

instancji przez uwzględnienie odwołania wnioskodawczyni i zmianę decyzji organu

rentowego ze względu na brak nienależnego charakteru pobranych świadczeń;

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Radomiu.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o oddalenie skargi

III USKP 109/24

6

kasacyjnej i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu

kasacyjnym według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się zasadna, co skutkuje uwzględnieniem wniosku

o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazaniem sprawy do ponownego

rozpoznania.

W przedmiotowej sprawie, wobec braku oparcia skargi kasacyjnej na

podstawie naruszenia przepisów postępowania, zakres kognicji Sądu Najwyższego

wytyczyły zarzuty podniesione w ramach kasacyjnej podstawy naruszenia prawa

materialnego. Jednocześnie wskazane podstawy oznaczają, że Sąd Najwyższy z

mocy art. 39813 § 2 k.p.c. jest związany poczynionymi w toku procesu ustaleniami

faktycznymi.

Ciąża stanowi przedmiot ochrony prawnej niezależnie od ewentualnego

ryzyka ekonomicznego wywołanego tym stanem. Zgodnie z art. 18 Konstytucji RP,

macierzyństwo znajduje się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. Użyte

pojęcie „macierzyństwo” obejmuje również okres ciąży. Trwa więc zarówno przed,

jak i po urodzeniu dziecka (zob. P. Tuleja, [w:] P. Czarny: Konstytucja

Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, Warszawa 2023, s. 86). Z perspektywy

pracowniczej ciąża nie wyklucza aktywności zawodowej. Wszelka ocena możliwości

świadczenia pracy przez kobietę ciężarną wymaga stosownej wiedzy medycznej.

Treść przepisów prawa pracy jednoznacznie dowodzi możliwości zatrudnienia

kobiety w ciąży.

W doktrynie wskazuje się, że pomijając występowanie rzeczywistych,

obiektywnych i proporcjonalnych powodów różnicowania, ciąża nie może stanowić

kryterium decydującego o niezatrudnieniu pracownicy (art. 183b § 1 k.p.). W okresie

ciąży pracodawca nie może prowadzić przygotowań do wypowiedzenia lub

rozwiązania bez wypowiedzenia stosunku pracy z tą pracownicą; wypowiedzieć ani

rozwiązać stosunku pracy, chyba że zachodzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie

umowy bez wypowiedzenia z ich winy i reprezentująca pracownicę zakładowa

organizacja związkowa wyraziła zgodę na rozwiązanie umowy (art. 177 § 1 k.p.).

III USKP 109/24

7

Tak rozbudowana regulacja prawna dotycząca pracy kobiety w ciąży posiada swoje

silne uzasadnienie nie tylko w wyżej powołanym art. 18 Konstytucji RP, lecz również

w normach międzynarodowych, w tym w szczególności w przyjętej w 2000 roku

Konwencji Nr 183 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczącej rewizji Konwencji

dotyczącej ochrony macierzyństwa z 1952 r., w której preambule wyrażono, że

potrzeba zapewnienia ochrony podczas ciąży stanowi wspólny obowiązek rządu i

społeczeństwa (zob. T. Bakalarz: Kwestionowanie przez organ rentowy

pracowniczego tytułu do ubezpieczenia społecznego, ocenianego z perspektywy

ciąży ubezpieczonej, PPiA 2024, nr 138, s. 43-56).

W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się,

że organ rentowy może kwestionować zarówno sam tytuł ubezpieczenia

społecznego, jak i ustaloną podstawę wymiaru składek (wyroki Sądu Najwyższego:

z dnia 16 stycznia 2014 r., I UK 235/13, LEX nr 1444493; z dnia 10 lipca 2014 r.,

II UK 454/13, LEX nr 1495840; z dnia 13 stycznia 2016 r., III UK 53/15, LEX nr

1984624; z dnia 13 września 2016 r., I UK 455/15, LEX nr 2122404; z dnia 10 maja

2017 r., I UK 184/16, LEX nr 2305920; z dnia 21 marca 2019 r., II UK 554/17, LEX nr

2638582; postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 29 sierpnia 2018 r., II UK 438/17,

LEX nr 2538834; z dnia 29 maja 2019 r., II UK 214/18, LEX nr 2690937, uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2023 r., III UZP 3/23,

OSNP 2024 Nr 5, poz. 51). Uwypuklić trzeba, że inny jest jednak przedmiot sprawy

o podleganie ubezpieczeniom społecznym, a inny o zwrot nienależnie pobranych

świadczeń. Stąd sama prawomocna decyzja stwierdzająca brak tytułu do podlegania

ubezpieczeniom społecznym nie przesądza a priori, że mamy do czynienia z

nienależnie pobranym świadczeniem, o którym mowa w art. 84 ustawy systemowej

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 września 2025 r., III USKP 59/25, LEX nr

3917084). A zatem jeszcze mniejszą moc w uzasadnieniu takiego twierdzenia będzie

miała jedynie decyzja określająca podstawę wymiaru składek ubezpieczonej na

obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe z tytułu

wykonywania współpracy przy prowadzanej przez jej męża pozarolniczej działalności

gospodarczej w kwocie niższej niż zadeklarowana.

Przedmiotem postępowania w sprawie o zwrot nienależnego świadczenia jest

świadomość skarżącej, co do nieprzysługiwania jej zasiłku chorobowego i

III USKP 109/24

8

macierzyńskiego. Podstawowym warunkiem uznania, że wypłacone świadczenie

podlega zwrotowi w myśl art. 84 ust. 2 ustawy systemowej jest po pierwsze, brak

prawa do świadczenia oraz po drugie, świadomość tego osoby przyjmującej to

świadczenie, która najczęściej wynika z pouczenia dokonanego przez organ rentowy.

Obie te przesłanki wystąpić muszą w trakcie pobierania świadczenia, a nie po

zaprzestaniu jego wypłaty (zob. też J. Jędrasik-Jankowska: Pojęcia i konstrukcje

prawne ubezpieczenia społecznego, Warszawa 2013 r., s. 152). Istotną cechą

nienależnie pobranego świadczenia jest świadomość osoby pobierającej

świadczenie co do nieprzysługiwania jej tego świadczenia w całości lub w części od

początku albo w następstwie mających miejsce później zdarzeń.

Organ rentowy może domagać się zwrotu nienależnie pobranego świadczenia

tylko wówczas, gdy ubezpieczonemu można przypisać złą wolę w jego pobieraniu

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2018 r., II UK 211/17, LEX nr

2530685 i cytowane tam orzeczenia). Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto

przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się nie należy, co dotyczy zarówno

osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać

świadczeń (art. 84 ust. 2 pkt 1 ustawy systemowej), jak też tej osoby, która uzyskała

świadczenia na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów albo w innych

przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd organu rentowego (art. 84 ust. 2 pkt

2 tej ustawy; zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 6 lutego 2024 r., I USKP 102/23,

LEX nr 3666666; z dnia 2 grudnia 2009 r., I UK 174/09, LEX nr 585709 czy

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 2023 r., III USK 120/22, LEX nr

3554547). W prawie ubezpieczeń społecznych „świadczenie nienależnie pobrane”,

to nie tylko "świadczenie nienależne" (obiektywnie, np. wypłacane bez podstawy

prawnej), ale także „nienależnie pobrane", a więc pobrane przez osobę, której można

przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone

działania (zaniechania) (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2020 r.,

I UK 98/19, LEX nr 3067436). Świadomość nienależności świadczenia może mieć

źródło w pouczeniu udzielonym przez organ rentowy co do okoliczności

powodujących konieczność zwrotu świadczenia bądź też może wynikać z

zawinionego działania osoby, która spowodowała wypłatę świadczenia (zob. wyroki

Trybunału Ubezpieczeń Społecznych: z dnia 11 stycznia 1966 r., III TR 1492/65, OSP

III USKP 109/24

9

1966 Nr 10, poz. 247; z dnia 27 maja 1966 r., I TR 49/66, niepublikowany; z dnia

13 października 1966 r., I TR 693/66, niepublikowany; wyroki Sądu Najwyższego:

z dnia 16 lutego 1987 r., II URN 16/87, Praca i Zabezpieczenie Społeczne 1988 nr 6;

z dnia 24 listopada 2004 r., I UK 3/04, OSNP 2005 Nr 8, poz. 116, jak też R. Babińska:

Wzruszalność prawomocnych decyzji rentowych, Warszawa 2007, s. 207;

B. Gudowska: Zwrot nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych,

część 1, Praca i Zabezpieczenie Społeczne 2011 nr 7, s. 18; M. Bartnicki (w:)

K. Antonów, M. Bartnicki, B. Suchacki: Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, Warszawa 2009, s. 582).

W orzecznictwie zwraca się uwagę, że prawo ubezpieczeń społecznych nie

wykształciło własnej definicji winy (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia

2019 r., I UK 416/17, OSNP 2019 Nr 7, poz. 90). Przyjmuje się, że świadomym

wprowadzeniem w błąd jest umyślne działanie świadczeniobiorcy, które ma postać

zamiaru bezpośredniego lub zamiaru ewentualnego. W rozumieniu art. 84 ust. 2 pkt 2

ustawy systemowej błąd stanowi następstwo świadomego działania pobierającego

świadczenie, determinowanego wolą wywołania przekonania po stronie organu, że

zostały spełnione warunki nabycia prawa do świadczenia lub świadczenia w

określonej wysokości. Ów błąd wiąże się zawsze z pierwotną wadliwością

rozstrzygnięć organu rentowego lub odwoławczego, z etapem ustalania prawa do

świadczeń, a jego istotną cechą konstrukcyjną, odróżniającą od innych uchybień, jest

istnienie fałszywego wyobrażenia organu o stanie uprawnień ubezpieczonego,

wywołanego na skutek świadomego zachowania osoby pobierającej świadczenie

(zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 29 lipca 1998 r., II UKN 147/98, OSNAPiUS

1999 Nr 14, poz. 471; z dnia 8 stycznia 1999 r., II UKN 406/98, OSNAPiUS 2000 Nr

5, poz. 196; z dnia 14 kwietnia 2000 r., II UKN 500/99, OSNAPiUS 2002 Nr 20, poz.

623; z dnia 5 kwietnia 2001 r., II UKN 309/00, OSNP 2003 Nr 2, poz. 44; z dnia 20

maja 2004 r., II UK 385/03, OSNP 2005 Nr 2, poz. 25; z dnia 16 grudnia 2008 r., I

UK 154/08, OSNP 2010 nr 11-12, poz. 148; z dnia 27 stycznia 2011 r., II UK 194/00,

LEX nr 786392; z dnia 9 marca 2012 r., I UK 335/11, LEX nr 1212052; z dnia 9 lutego

2017 r., II UK 699/15, LEX nr 2255424). Podsumowując, na tle art. 84 ust. 1 i 2 ustawy

systemowej zarzut pobrania nienależnego świadczenia z ubezpieczenia

społecznego może być podniesiony tylko wobec osoby, która otrzymała świadczenie

III USKP 109/24

10

bezpodstawnie, i to tylko wówczas, gdy osoba ta w chwili jego wypłaty (a nie po

zaprzestaniu jego wypłacania przez organ rentowy) miała świadomość, że

świadczenie jej się nie należy. Co więcej, istotne jest, że sam tylko brak prawa do

świadczenia nie jest samoistną przesłanką uzasadniającą obowiązek zwrotu

świadczenia na podstawie art. 84 ust. 2 ustawy systemowej (zob. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 19 lutego 2021 r., I USK 79/21, LEX nr 3122782 czy z dnia 6

września 2017 r., I UK 376/16, LEX nr 2389591).

Uzupełniająco, można przywołać wyrok Europejskiego Trybunału Praw

Człowieka z dnia 4 lutego 2021 roku, 54711/15, w sprawie Jurčić vs. Chorwacja, w

którym Trybunał uznał, że decyzja odmawiająca prawa do świadczeń z zakresu

zabezpieczenia społecznego i uznająca zatrudnienie za fikcyjne ze względu na stan

ciąży mogła zapaść jedynie w stosunku do kobiet. Bezsprzecznie więc stanowi

przypadek odmiennego traktowania ze względu na płeć (art. 14 Konwencji o ochronie

praw człowieka i podstawowych wolności). Stan ciąży nie może być oszustwem, a

finansowe zobowiązania państwa względem ciężarnej kobiety jako takie nie mogą

stanowić wystarczającej podstawy uzasadniającej odmienne traktowanie ze względu

na płeć. Innymi słowy zarzut intencjonalności działań kobiety ciężarnej, poszukującej

możliwości objęcia ubezpieczeniem chorobowym, należałoby uznać tak długo za

nieuzasadniony, jak długo możliwe będzie ustalenie, że posiada ona tytuł podlegania

ubezpieczeniom w rozumieniu art. 8 ust. 1 ustawy systemowej.

W orzecznictwie jednolicie przyjmuje się, że warunkiem zwrotu świadczeń

nienależnie pobranych jest nie tylko brak prawa do świadczenia, lecz także

świadomość świadczeniobiorcy, że pobierał świadczenie nienależnie. Jeżeli w

trakcie pobierania świadczenia jest ono „należne", a okoliczności wyłączające prawo

do niego i w konsekwencji również wiedza o tym świadczeniobiorcy wystąpiły post

factum, nie ma podstaw do uznania, że należności wypłacone podlegają zwrotowi na

podstawie art. 84 ust. 1 ustawy systemowej (zob. postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 14 listopada 2023 r., I USK 98/23, LEX nr 3625173 czy wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 2 października 2018 r., I UK 248/17, OSNP 2019 Nr 4, poz. 53

oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 sierpnia 2024 r., I USKP 122/23, OSNP

2025, nr 1, poz. 11).

W rozpoznawanej sprawie istotne z perspektywy oceny powyższych

III USKP 109/24

11

wytycznych, jest zarówno to, że skarżąca posiadała wiążący tytuł podlegania

ubezpieczeniom społecznym jak i fakt, że organ rentowy, zarówno w czasie kontroli

w 2015 r. jak i później tego tytułu nie kwestionował. Zatem ubezpieczona w chwili

wypłaty świadczenia (a nie po zaprzestaniu jego wypłacania przez organ rentowy)

nie mogła mieć świadomości, że świadczenie jej się nie należy.

Ponadto, podczas pierwszej kontroli przeprowadzonej od dnia 16 grudnia

2014 r. do 14 stycznia 2014 r. organ rentowy potwierdził zasadność zgłoszenia

skarżącej do ubezpieczenia społecznego z tytułu wykonywania współpracy przy

prowadzonej przez jej męża pozarolniczej działalności gospodarczej od 1 listopada

2014. Organ nie kwestionował zatem współpracy jako tytułu podlegania przez nią

ubezpieczeniom społecznym i na tej podstawie wypłacał jej zasiłek chorobowy

(macierzyński, opiekuńczy), począwszy od dnia 16 grudnia 2014 r. Ostatnia wypłata

miała zaś miejsce w dniu 25 stycznia 2019 r. Organ rentowy po przeprowadzeniu

kontroli nie miał więc zastrzeżeń co do sposobu i zakresu wykonywanej przez

skarżącą współpracy, przyjmował składki oraz przez długi czas wypłacał jej

świadczenia. W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że jeżeli organ rentowy na

podstawie nieudokumentowanego wniosku lub na podstawie stanu faktycznego

niewyjaśnionego wskutek własnych zaniedbań przyzna ubezpieczonemu

świadczenia, do których prawo nie istnieje, wadliwość ta i jej konsekwencje

materialne nie mogą być uznane za wynik sprzecznej z prawem działalności

ubezpieczonego ani za objaw złej woli z jego strony, nie mogą więc stanowić

podstawy do obciążenia świadczeniobiorcy obowiązkiem zwrotu niesłusznie

wypłaconej sumy (zob. uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 21 maja 1984 r., III UZP

20/84, LEX nr 12836 i z dnia 11 września 2008 r., III UZP 1/08, LEX nr 449967 oraz

wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 26 czerwca 1985 r., II URN 98/85, LEX nr 12908;

z dnia 10 grudnia 1985 r., II URN 207/85, LEX nr 14874; z dnia 20 listopada 2001 r.,

II UKN 617/00, LEX nr 12908 czy postanowienie z dnia 14 listopada 2023 r., I USK

98/23, LEX nr 3625173). W okolicznościach faktycznych rozpoznawanej sprawy

trudno więc zgodzić się z kategorycznym stanowiskiem Sądu Okręgowego, jakoby

wypłacenie skarżącej wskazanych zasiłków nastąpiło w wyniku świadomego

wprowadzenia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w błąd przez skarżącą, ponieważ

„działanie wnioskodawczyni było świadome, intencjonalne i prowadziło do

III USKP 109/24

12

nieuzasadnionego zawyżenia podstawy wymiaru składek”. W tym zakresie,

stanowisko Sądu Okręgowego było kategoryczne, jednoznaczne i podzielające

ustalenia faktyczne oraz ocenę prawną dokonaną przez Sąd Rejonowy. Równie

stanowcza, choć zupełnie niezrozumiała pozostaje opinia wydana przez Sąd drugiej

instancji, że odwołująca się, będąc osobą młodą, prowadzącą działalność

gospodarczą, aktywnie korzystającą z mediów społecznościowych i z pewnością

mająca pełną świadomość dotyczącą przepisów prawnych, była doskonale

zorientowana, co do możliwości ich bezpodstawnego wykorzystania dla uzyskania

nienależnych świadczeń.

Należy również podkreślić, że organ rentowy, w decyzji z dnia 28 sierpnia

2019 r., określił podstawę wymiaru składek ubezpieczonej na obowiązkowe

ubezpieczenia emerytalne, rentowe i wypadkowe z tytułu wykonywania współpracy

przy prowadzanej przez jej męża pozarolniczej działalności gospodarczej za listopad

2014 r. w kwocie 2.247,60 zł oraz za grudzień 2014 r. w kwocie 1.087,55 zł.

Nie można więc tylko na podstawie tej decyzji twierdzić, że w dniu nabycia prawa do

spornego świadczenia, jak i w całym okresie jego pobierania, skarżąca realizowała

prawo do tego świadczenia nielegalnie i w złej wierze, mając świadomość, że jest

ono nienależne. Ustalenie czy świadczenie zostało nienależnie pobrane,

dokonywane jest w odniesieniu do chwili wypłaty tego świadczenia, a nie z

perspektywy okoliczności, które wystąpiły po zakończeniu jego realizacji przez organ

rentowy. To w momencie wypłaty odwołująca się powinna być w złej wierze, to jest

mieć świadomość, że świadczenie nie jest jej należne.

Skonfrontowanie wskazanych reguł z ustaleniami faktycznymi dokonanymi

(podzielonymi) przez Sąd odwoławczy daje podstawy do twierdzenia, że

postulowana przez ten Sąd świadomość nienależności wypłacanych przez organ

rentowy świadczeń nie miała miejsca. To zaś oznacza, że nie pozostawało w

zakresie ustaleń i rozważań Sądu Okręgowego czy skarżącej można przypisać złą

wolę. Okoliczność ta jest niezwykle istotna, gdyż jak wynika z rozważań dokonanych

powyżej, obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze,

wiedząc, że ono mu się nie należy (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 sierpnia

2022 r., III USKP 157/21, LEX nr 3411774). Również w doktrynie podkreśla się, że

zarzut pobrania nienależnego świadczenia z ubezpieczenia społecznego może być

III USKP 109/24

13

podniesiony tylko wobec osoby, która otrzymała świadczenie bezpodstawnie, i to

tylko wówczas, gdy osoba ta miała świadomość, że wypłacone świadczenie jej się

nie należy (por. B. Gudowska: Zwrot nienależnie pobranych świadczeń z

ubezpieczeń społecznych - część 1, PiZS 2011 nr 7, s. 18, część 2, PiZS 2011 nr 8

s. 28). Tym samym trafnie zarzuca skarżąca w podstawach skargi kasacyjnej

naruszenie przez Sąd Okręgowy art. 84 ustawy systemowej.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.

oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku.

AGM

[a.ł]