Wyrok o ubezpieczenia pracownika wysłanego do Niemiec uchylony z powodu składu sądu

Decyzją z dnia 9 marca 2021 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w

III USKP 150/24

2

Jaśle powołując się na art. 83 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 11 ust. 3 lit. a rozporządzenia

Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w

sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego stwierdził, że

ubezpieczony P.P. nie podlega ustawodawstwu polskiemu w okresie od 9 sierpnia

2017 r. do 1 czerwca 2018 r. ze względu na podleganie ustawodawstwu

niemieckiemu, wycofując jednocześnie zaświadczenie A1 potwierdzające, że w tym

okresie zastosowanie znajdowało ustawodawstwo polskie. Organ rentowy stwierdził

również w zaskarżonej decyzji, że zarówno w przypadku spółki F. Sp. z o.o. Sp. K,

jak i spółki E. sp. z o.o. nie zostały spełnione warunki do zastosowania art. 12 ust. 1

rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29

kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego

Wyrokiem z dnia 21 listopada 2023 r. Sąd Okręgowy w Krośnie oddalił

odwołanie wnioskodawcy. Organ rentowy w piśmie procesowym z dnia 22 listopada

2021 r. poinformował Sąd, że wobec pisma organu rentowego z dnia 9 marca 2021

r., w którym organ rentowy informował niemiecką instytucję zabezpieczenia

społecznego o wycofaniu uprzednio wydanego dla ubezpieczonego formularza A1 -

instytucja niemiecka pismem z dnia 29 października 2021 r. poinformowała, że w jej

ocenie mającym zastosowanie do sytuacji ubezpieczonego właściwym

ustawodawstwem jest ustawodawstwo niemieckie zgodnie z art. 11 ust. 3 lit. a

rozporządzenia 883/2004, czyli prawo miejsca pracy, w tym wypadku Niemcy,

ponieważ ubezpieczony nie ma zwykłego zatrudnienia w dwóch lub więcej

państwach członkowskich. Sąd Okręgowy wskazał, że z dyspozycji art. 11 ust. 3 lit.

a cyt. wyżej rozporządzenia, wynika generalna reguła w myśl której, w przypadku

pracowników najemnych zasadą jest podleganie systemowi zabezpieczenia

społecznego tylko jednego kraju, w którym jest świadczona praca. Zgodził się ze

stanowiskiem organu rentowego wyrażonym w zaskarżonej decyzji, że P.P. nie

spełnia warunków podlegania ustawodawstwu polskiemu na podstawie art. 13 ust. 1

oraz art. 12 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady nr 883/2004 z

dnia 29 kwietnia 2004 r. W ocenie Sądu Okręgowego nie było jakichkolwiek podstaw

by przyjąć, że ubezpieczony P.P. był osobą, która „normalnie wykonuje pracę

najemną w dwóch lub w kilku Państwach Członkowskich", a zatem brak było podstaw

III USKP 150/24

3

do zastosowania art. 13 ust. 1 omawianego rozporządzenia. Przeprowadzone

postępowanie wykazało, że pod kątem możliwości zastosowania art. 12 ust. 1

rozporządzenia 883/2004, dla celów określenia mającego zastosowanie

ustawodawstwa polskiego, warunki delegowania ubezpieczonego również nie

zostały spełnione po stronie pracodawcy jako płatnika składek. Spółki F. Sp. z o.o.

Sp. K., jak i E. sp. z o.o. świadczyły jedynie usługi na rzecz dwóch kontrahentów

niemieckich w zakresie budowy i montażu przemysłowych instalacji elektrycznych w

rożnych państwach UE. Nie wykazały żadnej działalności gospodarczej na terytorium

Polski zarówno w latach 2015 – 2017, jak i w okresie późniejszym. Obie spółki

pomimo żądania przez organ rentowy nie udokumentowały również kontraktów na

realizację usług na terytorium Polski w latach 2018- 2019. Z zeznań wielu

ubezpieczonych złożonych w postępowaniach przed organem rentowym wynika, że

zasadniczo zatrudnieni u wnioskodawcy pracowali wyłącznie w Niemczech, w Polsce

zaś wykonywali jedynie prace przygotowawcze do wyjazdu do pracy za granicą.

Jednocześnie Sąd Okręgowy wskazał, że wspólnicy spółki E. nie wykazali żeby

prowadzili jakąkolwiek znaczącą dochodowo działalność gospodarczą, tzn. aby

wykonywali prace na obiektach na terenie Polski w zakresie swojej specjalności, w

takim rozmiarze i charakterze, jak pracownicy przez nich zatrudniani wykonywali

przede wszystkim na terenie Niemiec.

Wyrokiem z dnia 7 marca 2024 r. Sąd Apelacyjny w Rzeszowie oddalił

apelację wnioskodawcy E. sp. z o.o. będącej następcą prawnym F. sp. z o.o. sp. k.

w S. Sąd drugiej instancji odniósł się do protokołu kontroli ZUS z dnia 20 marca

2018 r., podzielając stanowisko Sądu pierwszej instancji co do tego, że faktycznym

celem zatrudnienia pracowników przez spółki było świadczenie przez nich pracy za

granicą. W związku z powyższym Sąd uznał również, że spółki tak dostosowywały

dokumentację dotycząca harmonogramów pracy oraz miejsca jej wykonywania, by

wynikało z nich, że praca jest wykonywana w więcej niż jednym kraju UE, co z kolei

dawałoby podstawy do zastosowania art. 13 ust. 1 lit. b Rozporządzenia nr 883/2004.

Równocześnie Sąd Apelacyjny stanął na stanowisku, że w przypadku spółek nie

zachodziła możliwość zastosowania art. 12 ust. 1. dotyczącego delegowania

pracowników, ponieważ spółki nie wykazały stosownymi dokumentami wykonywania

pracy w Polsce w latach 2015-2019 r., a obroty osiągane przez firmę delegującą były

III USKP 150/24

4

albo zerowe albo kształtowały się na poziomie kilku procent. Dodatkowo

wnioskodawca nie przedstawił dowodów na to, by produkował materiały niezbędne

do wykonywania usług w zakresie budowy i montażu przemysłowych instalacji

elektrycznych. W toku postępowania organ rentowy słusznie podnosił, że w wyniku

przeprowadzonej kontroli, a zwłaszcza w oparciu o wiedzę uzyskaną od

ubezpieczonego oraz od innych pracowników, ustalił, że zatrudnieni u wnioskodawcy

swoją pracę wykonywali tylko i wyłącznie za granicą, zaś w przypadku

ubezpieczonego P.P. wyłącznie w Niemczech. Na koniec w ślad za stanowiskiem

pozwanego organu rentowego wyrażonym w odpowiedzi na apelację Sąd Apelacyjny

zauważył, że stawiając w apelacji zarzut naruszenia powołanego wyżej art. 12 ust.

1, a jednocześnie art. 13 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady

(UW) nr 883/2004, skarżący płatnik sam sobie zaprzecza, ponieważ są to normy

prawne, które się wzajemnie wykluczają z uwagi na odmienny zakres ich

zastosowania. Sąd Apelacyjny - po przeprowadzeniu uzupełniającej oceny dowodów

zgromadzonych w sprawie - uznał, że nie zachodzą przesłanki pozwalające na

przyjęcie, że ubezpieczony P.P. wykonywał pracę w dwóch krajach członkowskich

Unii Europejskiej na zasadach wynikających z art. 13 rozporządzenia

podstawowego. Równocześnie podzielił stanowisko organu rentowego wyrażone w

decyzji uzupełniającej o braku podstaw do uznania zainteresowanego za pracownika

czasowo delegowanego w rozumieniu art. 12 ust. 1 rozporządzenia podstawowego

w zw. z art. 14 rozporządzenia wykonawczego przede wszystkim z tego względu, że

przepisy art. 12 ust. 1 nie znajdują zastosowania w sytuacji, gdy przedsiębiorstwo,

do którego pracownika został oddelegowany, pozostawia go do dyspozycji innego

przedsiębiorstwa w państwie członkowskim, w którym się znajduje. Ponadto poza

istnieniem więzi pracowniczej dla przyjęcia delegowania konieczne jest to, by

przedsiębiorstwo delegujące prowadziło działalność gospodarczą na terenie

państwa, z którego pracownik zostaje delegowany. W przypadku wnioskodawcy

prowadzenie takiej istotnej i znaczącej działalności gospodarczej nie zostało

wykazane. Z tych wszystkich względów na podstawie art. 385 k.p.c. Sąd orzekł o

oddaleniu apelacji płatnika jako bezzasadnej.

Skargę kasacyjną E. sp. z o.o. z siedzibą w S. oparła na:

- naruszeniu prawa materialnego, to jest art. 12 ust. 1 rozporządzenia

III USKP 150/24

5

Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w

sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz art. 14 ust. 1

rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16

września 2009 r. dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w

sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, przez bezpodstawne

niezastosowanie tych przepisów i nieustalenie podlegania przez ubezpieczonego

P.P. ustawodawstwu polskiemu, pomimo że jak wynika z dowodu z dokumentu w

postaci umów zlecenia zawartych z poprzednikiem prawnym wnioskodawcy oraz ze

spółką powiązaną z wnioskodawcą ubezpieczony był zatrudniony na podstawie

umów zlecenia zawieranych w Polsce, dla tych umów właściwe było prawo polskie,

umowy zlecenia zostały zawarte w języku polskim i wynagrodzenie za pracę było

wypłacane na rachunek bankowy ubezpieczonego w Polsce, a co za tym idzie

zgodnie z umowami zlecenia ubezpieczony miał wykonywać znaczną część pracy w

Polsce. W momencie zawarcia umowy zlecenia P.P. podlegał więc ustawodawstwu

polskiemu, a następnie został oddelegowany do pracy za granicą. Oznacza to, że

ubezpieczony bezpośrednio przed rozpoczęciem zatrudnienia podlegał już

ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym siedzibę ma jego pracodawca

(zleceniodawca), czyli ustawodawstwu polskiemu, a dopiero później został

oddelegowany przez wnioskodawcę do pracy za granicą, przy czym czas takiej pracy

nie przekraczał terminu 24 miesięcy.

Z ostrożności w razie stwierdzenia, że ubezpieczony P.P. nie był

pracownikiem delegowanym w rozumieniu art. 12 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004,

skarżąca oparła skargę kasacyjną na dalszych podstawach:

- art. 13 ust. 1 lit. b) (ii) rozporządzenia nr 883/2004, przez jego bezpodstawne

niezastosowanie i nieustalenie podlegania przez ubezpieczonego ustawodawstwu

polskiemu, pomimo że ustalony w niniejszej sprawie stan faktyczny w pełni

przemawia za zastosowaniem tego przepisu, gdyż w okresie objętym zaskarżoną

decyzją Organu rentowego nr 136/2021 z dnia 9 marca 2021 r. ubezpieczony

normalnie wykonywał pracę w co najmniej dwóch państwach członkowskich, mając

miejsce zamieszkania w Polsce, a ponadto siedziba obydwu pracodawców

(zleceniodawców) ubezpieczonego znajduje się wyłącznie w Polsce;

- art. 14 ust. 5 rozporządzenia nr 987/2009, przez jego bezpodstawne

III USKP 150/24

6

niezastosowanie i nieustalenie podlegania przez ubezpieczonego ustawodawstwu

polskiemu, pomimo że przepis ten powinien zostać zastosowany w ustalonym w

niniejszej sprawie stanie faktycznym, gdyż w okresie objętym zaskarżoną decyzją

organu rentowego nr 136/2021 z dnia 9 marca 2021 r. ubezpieczony na zmianę

wykonywał kilka odrębnych prac w co najmniej dwóch państwach członkowskich dla

tych samych pracodawców (zleceniodawców), przy czym siedziba obydwu

pracodawców (zleceniodawców) ubezpieczonego znajduje się wyłącznie w Polsce;

- art. 14 ust. 8 rozporządzenia nr 987/2009, przez jego bezpodstawne

niezastosowanie i nieustalenie podlegania przez ubezpieczonego ubezpieczeniom

społecznym w Polsce, pomimo że przy uwzględnieniu wskazanego w tym przepisie

kryterium orientacyjnego w postaci wynagrodzenia stwierdzić należy, iż

ubezpieczony otrzymywał całość wynagrodzenia od polskiego pracodawcy

(zleceniodawcy). Ubezpieczony nigdy nie otrzymał wynagrodzenia za pracę

świadczoną na rzecz Wnioskodawcy i spółki powiązanej z Wnioskodawcą od

jakiegokolwiek innego podmiotu. Całość wynagrodzenia ubezpieczonego była

wypłacana przez polskiego pracodawcę (zleceniodawcę), na rachunek bankowy w

Polsce, a zatem według kryterium orientacyjnego wynagrodzenia ubezpieczony

wykonywał znaczną część pracy w Polsce;

- art. 11 ust. 3 lit. a) rozporządzenia nr 883/2004, przez jego niewłaściwe

zastosowanie i przyjęcie, że ubezpieczony w okresie wskazanym w zaskarżonej

decyzji ZUS nie podlegał ustawodawstwu polskiemu, podczas gdy zgodnie z

ustalonym w niniejszej sprawie stanem faktycznym w okresie objętym zaskarżoną

decyzją organu rentowego nr 136/2021 z dnia 9 marca 2021 r. ubezpieczony na

zmianę wykonywał kilka odrębnych prac w co najmniej dwóch państwach

członkowskich dla tych samych pracodawców (zleceniodawców), przy czym siedziba

obydwu pracodawców (zleceniodawców) ubezpieczonego znajduje się wyłącznie w

Polsce, co sprawia, że zamiast art. 11 ust. 3 lit. a) rozporządzenia nr 883/2004

powinien zostać zastosowany art. 13 ust. 1 lit. b) (ii) rozporządzenia nr 883/2004;

- art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 2022 r. poz. 1009 z późn. zm.),

przez jego bezpodstawne niezastosowanie, pomimo wykonywania pracy przez

ubezpieczonego na podstawie umowy zlecenia zawartej z wnioskodawcą, którego

III USKP 150/24

7

siedziba znajduje się w Polsce, a w związku z tym ww. ubezpieczony podlega

obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym jako zleceniobiorca zatrudniony przez

wnioskodawcę na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty

sprawy, przez zmianę zaskarżonej decyzji organu rentowego i ustalenie, że w okresie

wskazanym w tej decyzji ubezpieczony podlegał ustawodawstwu polskiemu i

podlegał ubezpieczeniom społecznym w Polsce, jak również nakazanie organowi

rentowemu wydania dla ubezpieczonego zaświadczenia A1 potwierdzającego, że w

okresie wskazanym w tej decyzji znajdowało zastosowanie ustawodawstwo polskie.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zaskarżony wyrok podlega uchyleniu niezależnie od ewentualnej oceny

trafności zarzutów sformułowanych w samej skardze kasacyjnej. Sąd Najwyższy

przypomina bowiem, że zgodnie z art. 39813 § 1 k.p.c. skarga kasacyjna jest

rozpoznawana w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw, jednak w

granicach zaskarżenia z urzędu Sąd bierze pod rozwagę nieważność postępowania.

Oznacza to, że nieważność postępowania badana jest przez Sąd Najwyższy z

urzędu bez względu na to, czy skarżący sformułował odpowiedni zarzut w tym

zakresie, a jeśli go sformułował, to niezależnie od tego, czy został on należycie i

przekonująco jurydycznie uzasadniony (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

10 maja 2010 r., III CKN 416/98, OSNC 2000 nr 12, poz. 220 oraz postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 6 sierpnia 2020 r., III CSK 12/18, OSNC 2021 nr 5, poz.

36).

Sąd Najwyższy rozpoznając niniejszą sprawę potwierdza trafność i aktualność

linii orzeczniczej Sądu Najwyższego ukształtowanej wyrokami: z dnia 19 marca 2024

r., III USKP 116/23 (LEX nr 3694949); z dnia 27 marca 2024 r., III USKP 41/23 (LEX

nr 3716005); z dnia 18 czerwca 2024 r., III USKP 103/23 (LEX nr 3727704); z dnia

26 listopada 2024 r., III USKP 86/24 (LEX nr 3790614), nie dostrzegając

konieczności ponownego przytaczania pełnej argumentacji przedstawionej w

przywołanych rozstrzygnięciach.

III USKP 150/24

8

Należy jedynie przypomnieć, że według tezy 2. uchwały pełnego składu Sądu

Najwyższego - połączonych Izb Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20 (LEX nr 3046694), sprzeczność

składu sądu z przepisami prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. zachodzi także

wtedy, gdy w składzie sądu bierze udział osoba powołana na urząd sędziego w

sądzie powszechnym na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w

trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o

Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, jeżeli wadliwość

procesu powoływania prowadzi, w konkretnych okolicznościach, do naruszenia

standardu niezawisłości i bezstronności w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz

art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności.

Wyrok w Sądzie drugiej instancji został wydany przez sędziego powołanego

na urząd sędziego Sądu Apelacyjnego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa

ukształtowanej w trybie i składzie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia

2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych

ustaw (Dz.U. z 2018 r., poz. 3). Sprawa została rozpoznana jednoosobowo przez

X.Y.. Taki skład sądu powszechnego był sprzeczny z przepisami prawa w rozumieniu

art. 379 pkt 4 k.p.c. Sąd Najwyższy, w sprawie III USKP 116/23, na podstawie

dokumentacji konkursowej przekazanej przez Krajową Radę Sądownictwa opisał

okoliczności przedstawienia Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej przez Krajową

Radę Sądownictwa wniosku o powołanie do pełnienia urzędu na stanowisku

sędziego sądu apelacyjnego w Sądzie Apelacyjnym w Rzeszowie X.Y.

X.Y. uzyskała rekomendację Krajowej Rady Sądownictwa do objęcia

stanowiska sędziego w Sądzie Apelacyjnym w Rzeszowie, mimo że nie uzyskała

poparcia środowiska sędziowskiego. Ten brak poparcia skwitowany został ogólnym

stwierdzeniem, że poparcie Kolegium Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie i

Zgromadzenia Przedstawicieli Sędziów Apelacji Rzeszowskiej nie odzwierciedla

poziomu kwalifikacji omawianej kandydatki. Rada całkowicie zlekceważyła

stanowisko organów samorządu sędziowskiego, przeciwstawiając mu posiadane

przez kandydatkę kwalifikacje związane z jej dorobkiem naukowym i dydaktycznym,

który nie potwierdza przygotowania do orzekania w procedurze cywilnej w sprawach

III USKP 150/24

9

z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych w najwyższej instancji

sądownictwa powszechnego (wskazuje na to dorobek naukowy i dydaktyczny

przedstawiony w dokumentacji konkursowej ukierunkowany na inne dziedziny prawa

niż prawo pracy i ubezpieczeń społecznych czy procedura cywilna). Gdy tę

konstatację zestawi się z opisaną opinią prawną, to nasuwa się wniosek, że

decydujący wpływ na taką, a nie inną ocenę kandydatki przez Radę miał udział

kandydatki w legitymizowaniu Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie i

składzie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o

Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw. Inaczej rzecz ujmując,

rekomendacja Krajowej Rady Sądownictwa dla sędzi X.Y. stanowiła gratyfikację za

jej zaangażowanie w niekonstytucyjne działania organów władzy ustawodawczej i

wykonawczej wobec sądów, prowadzące do utraty przez Krajową Radę

Sądownictwa przymiotu niezależności.

W tych okolicznościach – szczegółowo przywołanych i omówionych w

podanych judykatach – w ocenie Sądu Najwyższego doszło do sprzeczności składu

Sądu drugiej instancji w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c., gdyż w składzie Sądu brała

udział (jednoosobowo) X.Y. powołana na urząd sędziego w Sądzie Apelacyjnym w

Rzeszowie na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie

określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej

Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, a wadliwość procesu

powoływania na stanowisko sędziego prowadzi w tym przypadku do naruszenia

standardu niezawisłości i bezstronności w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz

art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1

k.p.c. orzekł jak w sentencji.

[a.ł]

[A.P.]

III USKP 150/24

10