Oficer kontrwywiadu WSW w służbie na rzecz państwa totalitarnego. SN uchylił część wyroku

Wyrokiem z dnia 12 stycznia 2023 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu zmienił

zaskarżoną decyzję z dnia 12 lipca 2017 r. znak […] i ustalił wysokość emerytury

R.C. od dnia 1 października 2017 r. w wysokości obowiązującej do dnia 30 września

2017 r. wraz z przysługującymi wzrostami i dodatkami (punkt I), zmienił zaskarżoną

decyzję z dnia 12 lipca 2017 r. znak […] i ustalił wysokość renty inwalidzkiej R.C. od

dnia 1 października 2017 r. w wysokości obowiązującej do dnia 30 września 2017 r.

wraz z przysługującymi wzrostami i dodatkami (punkt II) oraz orzekł co do kosztów

(punkt III).

Sąd Okręgowy wskazał, że z informacji Instytutu Pamięci Narodowej z dnia 24

lutego 2017 r. o przebiegu służby wynika, że R.C. w okresie od dnia 1 lipca 1977 r.

do dnia 31 lipca 1990 r. pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa

w art. 13b policyjnej ustawy emerytalnej. W ocenie Sądu Okręgowego bezzasadne i

w gruncie rzeczy bezprawne byłoby stwierdzenie, iż każda osoba pełniąca służbę w

jednej z wymienionych w art. 13b policyjnej ustawy emerytalnej cywilnych i

wojskowych instytucjach i formacjach, działała de facto na rzecz totalitarnego

państwa. Nie sposób przyjąć, iż okolicznościami przesądzającymi o takiej służbie są

wyłącznie ramy czasowe i miejsce pełnienia służby. W ocenie Sądu Okręgowego

byłaby to ocena zbyt restrykcyjna. Zdaniem tego Sądu, działalność wnioskodawcy w

postaci ujawniania w sposób poufny o zamiarach popełnienia przestępstwa przez

żołnierzy, ich skłonności do wykroczeń, czy przestępstw i informowanie o tym

przełożonych służbowych, a także przekazywanie J.S. - oficerowi dochodzeniowo-

śledczemu wiedzy o osobowości sprawcy, mogły mieć znaczenie w toku

postępowania karnego. Ponadto zabezpieczenie wewnętrzne jednostki np.

magazynu, broni, paliw, sprawdzanie jak często żołnierze są wysyłani w teren nie

sposób ocenić jako służbę skonkretyzowaną na rzecz państwa totalitarnego, a raczej

należałoby ją ocenić jako działalność na rzecz państwa jako takiego. Sąd Okręgowy

zauważył, że z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż praca

wnioskodawcy ułatwiała funkcjonowanie instytucji w państwie totalitarnym, jednakże

bardzo daleko idące byłoby utożsamianie wykonywania standardowych czynności

biurowych ze służbą na rzecz systemu totalitarnego. Nie sposób dostrzec w

III USKP 48/25

3

postępowaniu wnioskodawcy szczególnego zaangażowania w działalność

bezpośrednio ukierunkowaną na realizowanie przez państwo totalitarnych zadań o

charakterze represyjnym, w tym choćby jakąkolwiek własną inicjatywę w

rozszerzeniu zakresu swoich działań, czy też wspieraniu systemu totalitarnego. Z

zebranego w sprawie materiału dowodowego wyłania się co najwyżej obraz

pracownika chcącego w jak najlepszy sposób wykonywać powierzone mu zadania,

które, jeżeli w ogóle, to jedynie w sposób bardzo luźny mogą zostać powiązane z

działalnością charakterystyczną dla totalitarnego państwa prawnego. Wnioskodawca

pracując w Wojskach Ochrony Pogranicza nie realizował zadań o charakterze

kontrwywiadowczym, nie podejmował żadnych działań w stosunku do opozycji, nie

brał też udziału w pacyfikacji strajków na […]. Jedynie wykonywał pewne techniczne

czynności związane z działalnością jednostki. Wykonywane przez R.C. zadania

można raczej zakwalifikować jako zwykłe, standardowe działania podejmowane

przez pracownika na rzecz podmiotu go zatrudniającego. W ocenie Sądu

Okręgowego nie sposób przypisać wnioskodawcy, iż miał jakikolwiek udział w

działaniach związanych choćby z naruszeniami praw człowieka przez organy

totalitarnego państwa prawnego i że w jakikolwiek sposób się do nich przyczynił. W

konsekwencji mając na uwadze wszelkie powyższe rozważania, Sąd Okręgowy

uznał, że zaskarżone decyzje z dnia 12.07.2017 r. nr […] oraz KRI […], były

nieprawidłowe. Organ rentowy nie dokonał oceny indywidualnych okoliczności

dotyczących wnioskodawcy, stosując wyłącznie literalne brzmienie przepisu i

wiążący charakter zaświadczenia wydanego przez IPN.

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 10 stycznia 2024 r. zmienił

zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w punkcie I. i przedającą go decyzję Dyrektora

Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji z

12 lipca 2017 r. o ponownym ustaleniu wysokości emerytury w ten sposób, że ustalił

od dnia 1 października 2017 r. wysokość emerytury R.C. przy pominięciu

ograniczenia jej wysokości określonego w art. 15c ust. 3 ustawy z 18 lutego 1994

roku o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa

Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby

Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej,

Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich

III USKP 48/25

4

rodzin (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1280 – dalej jako ustawa zaopatrzeniowa)

oraz oddalił odwołanie w pozostałej części (pkt I); zmienił zaskarżony wyrok w

punkcie II. w ten sposób, że oddalił odwołanie od decyzji z 12 lipca 2017 r. o ustaleniu

wysokości policyjnej renty inwalidzkiej (pkt II); oddalił apelacje organy rentowego w

pozostałej części (pkt IV); oraz rozliczył koszty postępowania (pkt III, V i VI).

Sąd Apelacyjny na wstępie stwierdził, że nietrafny był apelacyjny zarzut

naruszenia art. 252 k.p.c. Informacja o przebiegu służby sporządzona przez Instytut

Pamięci Narodowej jest wiążąca jedynie dla organu rentowego, a nie dla sądu

rozpoznającego sprawę w wyniku wniesionego odwołania. Jednakże w jego ocenie

całokształt materiału dowodowego przemawiał za stwierdzeniem, że wnioskodawca

wykonywał w spornym okresie służbę na rzecz totalitarnego państwa w rozumieniu

art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej. Co się tyczy ustaleń faktycznych Sądu

pierwszej instancji, nie uwzględniają one w pełni zawartości akt osobowych

wnioskodawcy, nadesłanych przez Instytut Pamięci Narodowej. Z tego względu Sąd

ten pobieżnie i ogólnikowo scharakteryzował istotę obowiązków służbowych

wnioskodawcy, co doprowadziło do nieprawidłowego wniosku, że służba ta nie

przedstawiała znamion służby na rzecz totalitarnego państwa. Dlatego też ustalenia

faktyczne Sądu Okręgowego zostały uzupełnione przez Sąd Apelacyjny, przy

uwzględnieniu materiału dowodowego zgromadzonego w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym.

Od strony formalnej bezsporne jest, że jednostka, w której wnioskodawca

pełnił służbę - Wojskowa Służba Wewnętrzna Jednostek Wojskowych MSW, została

wymieniona w art. 13b ust. 1 pkt 5 lit. a) tiret 3 ustawy zaopatrzeniowej.

Wnioskodawca w stopniu podporucznika od 1 lipca 1977 r. zajmował stanowisko

starszego pomocnika szefa wydziału WSW Jednostek Wojskowych MSW w G..

Następnie od 1979 r. w stopniu porucznika objął stanowisko starszego oficera

Wydziału WSW Jednostek Wojskowych MSW w G.. W 1983 r. wnioskodawca został

mianowany na kapitana, a w 1988 r. uzyskał stopień majora. Sąd Apelacyjny nie dał

wiary - w odróżnieniu od Sądu pierwszej instancji - wyjaśnieniom wnioskodawcy w

tym zakresie, w jakim wskazywał on, że nie realizował zadań o charakterze

kontrwywiadowczym i zadań operacyjnych przeciwko ówczesnej opozycji.

Wnioskodawca podkreślał, że zajmował się jedynie ujawnianiem przestępstw

III USKP 48/25

5

kryminalnych popełnianych przez żołnierzy. Z dokumentów zgromadzonych w aktach

IPN, w szczególności z opinii służbowych wystawianych przez przełożonych

wnioskodawcy w spornym okresie, jak również z wniosków o mianowanie

wnioskodawcy na wyższy stopień wojskowy wynika jednak, że od początku służby w

1977 r. wnioskodawca był oficerem kontrwywiadu. Potwierdza to również

otrzymywany przez niego dodatek specjalny przeznaczony dla żołnierzy wywiadu

(wniosek z dnia 14 lipca 1977 r.). Sąd Apelacyjny wskazał ponadto, że sam

wnioskodawca w pracy magisterskiej z 1986 r. wprost przyznał, że jako pracownik

operacyjny został oddelegowany do pomocy kolegom z innych służb, aby dokonać

bliższego rozpoznania kierunków rozwoju zaistniałej sytuacji, w związku z

wydarzeniami sierpniowymi w 1980 r. (praca magisterska wnioskodawcy pt. „(…)”, s.

1). Wnioskodawca podkreślał w pracy, że dzięki pełnieniu służby w Wojskach

Ochrony Pogranicza, która jest w bezpośrednim sąsiedztwie Stoczni j jak i […], stał

się świadkiem dokonujących się w tym czasie przemian. Praca ta podaje liczne,

szczegółowe informacje dotyczące działalności podziemnej komórki NSZZ

„Solidarność” w […] w G., co do których nie na żadnych wątpliwości, że zostały one

pozyskane metodami operacyjnymi. Praca ta jest nacechowana ponadto wrogością

do działań podejmowanych przez NSZZ Solidarność, o czym świadczy chociażby

fragment pracy na kartach 166-167. Sąd Apelacyjny podkreślił, że tego rodzaju

działania narażały w konsekwencji na szykany osoby obserwowane, uwikłane w

ocenie służb w działalność natury politycznej. Było to naruszenie prywatnej sfery

życia obywatela i dążenie do poddania jej kontroli państwa, co charakteryzuje

mechanizm postępowania władzy totalitarnej. Materiał dowodowy gromadzony

między innymi w wyniku działań wnioskodawcy, stawał się podstawą formułowania

przez inne jednostki SB zarzutów prawno-karnych. Negatywne skutki osobiste i

społeczne takich działań pozostają obecne w życiu społecznym nawet po wielu

dziesięcioleciach. Sąd Apelacyjny przyjął, że wnioskodawca wykonywał swoje

obowiązki z zaangażowaniem i w sposób satysfakcjonujący przełożonych, czego

wyrazem były regularne wnioski o jego mianowanie na wyższe stopnie wojskowe.

Nadto wnioskodawca był doceniany za wzorową pracę, o czym świadczą

otrzymywane przez niego medale i odznaki resortowe. Sąd Apelacyjny nie

zaprzeczył, że wnioskodawca mógł realizować również zadania wywiadowcze w

III USKP 48/25

6

stosunku do osób podejrzewanych o przestępstwa kryminalne. Jednak wobec profilu

służby, w której wnioskodawca wykonywał pracę, a także przedstawionego materiału

dowodowego, nie ulega wątpliwości, że głównym jego celem była obserwacja i

inwigilacja osób pozostających w kręgu jego zainteresowań na tle szeroko

rozumianego zaangażowania w „działalność antypaństwową”, rozumianą jako

działalność sprzeczną z ideologią i polityką państwa totalitarnego realnego

socjalizmu. W innym przypadku trudno byłoby zresztą wyjaśnić, dlaczego przy

bieżącym opiniowaniu przywiązywano tak duże znaczenie do jego „światopoglądu

materialistycznego”, podkreślając jednocześnie, że jest on aktywnym członkiem

PZPR. Za nieuprawniony uznał Sąd Apelacyjny symetryzm w ocenie obowiązków

wnioskodawcy pełnionych w spornym okresie 1977-1990 r. oraz po 1990 r. (w

Urzędzie Ochrony Państwa), wyrażający się w stwierdzeniu, że jego służba po 1990

r. nie różniła się w niczym od obowiązków wykonywanych we wcześniejszym okresie.

Służba wnioskodawcy w spornym okresie, który rozpoczął się w 1977 r., była

wykonywana w imię interesów ustrojowych i politycznych państwa totalitarnego

realnego socjalizmu. Uzasadnieniem istnienia służb specjalnych PRL była ochrona

tych właśnie interesów, wykluczająca wszelkie zachowania sprzeczne z założeniami

panującego ustroju, który został Narodowi Polskiemu narzucony siłą. Natomiast

służba pełniona w organach ochrony porządku publicznego III RP pozostaje zgodna

ze standardami państwa demokratycznego. Ponadto działalność służb specjalnych

PRL pozostawała poza jakąkolwiek kontrolą społeczną, m.in. co do przestrzegania

przepisów prawa w toku czynności służbowych, co również stanowi zasadniczą

różnicę w porównaniu do służby w III RP, która jest poddana takiej kontroli. Bez

względu zatem na pewne podobieństwa metod działania funkcjonariuszy (prowadze-

nie obserwacji podejrzanych), nieuprawnione jest stawianie na jednej płaszczyźnie

zadań wykonywanych przez wnioskodawcę w Wojskach Ochrony Pogranicza oraz w

Urzędzie Ochrony Państwa III RP.

W świetle regulacji dotyczącej zasad nabywania emerytury policyjnej Sąd

Apelacyjny wskazał, że wnioskodawca (pomijając ponad 13-letni okres służby na

rzecz totalitarnego państwa), posiada piętnastoletnią wysługę mundurową, w

szczególności po 31 lipca 1990 r. pełniąc służbę w UOP (ponad 10-letni okres

służby). Oznacza to, że podstawowego przywileju emerytalnego polegającego na

III USKP 48/25

7

możliwości przejścia na emeryturę po 15 latach służby ze świadczeniem

wynoszącym co najmniej 40% podstawy jej wymiaru wnioskodawca nie nabył z tytułu

służby na rzecz totalitarnego państwa, lecz z tytułu służby w innych jednostkach, nie

objętych dyspozycją art. 13b ustawy zaopatrzeniowej. Nie znajduje zatem

uzasadnienia zastosowanie redukcji wysokości świadczenia wynikającej z art. 15c

ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej do emerytury wnioskodawcy nabytej z tytułu służby

po 31 lipca 1990 r. Pominięcie w procesie stosowania prawa przepisu art. 15c ust. 3

ustawy zaopatrzeniowej w odniesieniu do okresu służby po 31 lipca 1990 r. jest, w

ocenie Sądu Apelacyjnego, konieczne z uwagi na regulacje zawarte w art. 2, art. 31

ust. 3 i art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Mając powyższe na uwadze, Sąd Apelacyjny

zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego oraz zaskarżoną decyzję organu

rentowego przez określenie wysokości emerytury wnioskodawcy z pominięciem

ograniczenia wysokości emerytury określonego w art. 15c ust. 3 ustawy

zaopatrzeniowej oraz oddalając dalej idące odwołanie, w związku z czym zaskarżona

decyzja organu rentowego pozostaje w mocy w pozostałej części, obejmującej

ustalenie wysokości emerytury wnioskodawcy przy uwzględnieniu art. 15 ust. 1

ustawy zaopatrzeniowej, to jest w wysokości 0% podstawy wymiaru za każdy rok

służby na rzecz totalitarnego państwa, która była pełniona przez wnioskodawcę w

okresie od dnia 1 lipca 1977 r. do dnia 31 lipca 1990 r.

Sąd Apelacyjny oddalił również odwołanie od decyzji o ponownym ustaleniu

policyjnej renty inwalidzkiej wnioskodawcy. Sąd Apelacyjny przyjął, że „w tym

zakresie Sąd I instancji miał na uwadze, z jednej strony, że ryzyko socjalne

zaspakajane przez rentę inwalidzką ma inny charakter niż ryzyko emerytalne i z tego

względu nie jest konieczne zachowanie równie daleko idącej proporcjonalności

między okresami wysługi a wysokością świadczenia rentowego. Ponadto, w razie

uznania niekonstytucyjności mechanizmu obniżenia policyjnej renty inwalidzkiej

określonego w art. 22a ust. 1 i 3 ustawy zaopatrzeniowej, fakt pełnienia przez

wnioskodawcę służby na rzecz totalitarnego państwa nie znalazłby żadnego

odzwierciedlenia w wymiarze renty, który byłby określony według ogólnych reguł art.

22 ustawy zaopatrzeniowej. Z tego względu brak jest, w ocenie Sądu Apelacyjnego,

podstaw do oceny, że zasady ponownego ustalenia renty inwalidzkiej, o których jest

mowa w art. 22a ust. 1 i 3 ustawy zaopatrzeniowej są w sposób oczywisty niezgodne

III USKP 48/25

8

z normami konstytucyjnymi”.

Skargą kasacyjną zaskarżono wyrok Sądu Apelacyjnego w części, to jest co

do pkt I w zakresie w jakim Sąd Apelacyjny oddalił w pozostałej części odwołanie

R.C. od decyzji Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw

Wewnętrznych i Administracji z dnia 12 lipca 2017 r. o ponownym ustaleniu

wysokości emerytury policyjnej oraz w zakresie pkt II, III i V.

Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono:

1. rażące i mające istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku

naruszenie przepisów postępowania, a to art. 382 k.p.c. w zw. z art. 387 § 21 pkt 1

k.p.c., a także art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. polegające na dokonaniu

wadliwej kontroli instancyjnej wyroku Sądu pierwszej instancji i nierozważeniu

całokształtu okoliczności ujawnionych w toku postępowania oraz fragmentarycznej,

jednostronnej i wybiórczej analizie oraz ocenie zgromadzonego materiału

dowodowego, nieodpowiadającej kryteriom wynikającym z treści wskazanych

przepisów postępowania cywilnego, w wyniku której Sąd drugiej instancji nie podzielił

oceny ustaleń faktycznych Sądu pierwszej instancji, wskazując, że wnioskodawca

pełnił służbę na rzecz państwa totalitarnego, w szczególności przez swobodną ocenę

dowodów w postaci zeznań wnioskodawcy, a także dokumentów zgromadzonych w

aktach IPN, podczas gdy prawidłowa ocena tych dowodów nie daje podstaw do

przyjęcia, że podczas służby przed dniem 31 lipca 1990 r., wnioskodawca

podejmował się jakichkolwiek działań, które mogłyby zostać ocenione jako

naruszające prawa i wolności człowieka;

2. rażące i mające istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku

naruszenie prawa materialnego, a to art. 15 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej, przez

jego niezastosowanie, podczas gdy w ustalonym stanie faktycznym nie sposób

stwierdzić, aby R.C. pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa;

3. rażące i mające istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku

naruszenie prawa materialnego, a to art. 22a ust. 1 - 3 ustawy o zaopatrzeniu

emerytalnym funkcjonariuszy, przez jego zastosowanie i błędną wykładnię, co

doprowadziło do rażącego obniżenia wnioskodawcy uprawnienia rentowego

przysługującego mu w związku z III grupą inwalidzką, w sytuacji gdy renta inwalidzka

wnioskodawcy pozostaje w ścisłym związku z jego służbą w Urzędzie Ochrony

III USKP 48/25

9

Państwa; art. 22a ustawy nie znajduje zatem zastosowania, bowiem służba pełniona

przez wnioskodawcę w UOP, nie może być zakwalifikowana jako służba na rzecz

państwa totalitarnego;

4. rażące i mające istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku

naruszenie prawa materialnego, a to art. 20 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 15 ust. 4 ustawy

zaopatrzeniowej, przez jego niezastosowanie, co skutkowało nieuwzględnieniem w

podstawie wymiaru emerytury policyjnej inwalidztwa powstałego w związku ze służbą

wnioskodawcy w UOP po 1990 r.;

5. rażące i mające istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku

naruszenie prawa materialnego, a to art. 13b ustawy zaopatrzeniowej, przez

dokonanie oceny spełnienia przez wnioskodawcę kryterium służby na rzecz państwa

totalitarnego, w oparciu o literalną wykładnię tego przepisu i przyjęcie, że już sam

fakt służby w danej formacji, a nie indywidualne czyny wnioskodawcy, wystarczył do

obniżenia przysługujących R.C. świadczeń.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu, ewentualnie o zmianę

wyroku przez ustalenie wysokości emerytury policyjnej R.C. poczynając od dnia 1

października 2017 r. z pominięciem art. 15c ust. 1 do 3 ustawy o zaopatrzeniu

emerytalnym funkcjonariuszy oraz ustalenie wysokości policyjnej renty inwalidzkiej

R.C. poczynając od dnia 1 października 2017 r. z pominięciem art. 22a ust. 1 do 3

ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy oraz zasądzenie od organu

rentowego na rzecz wnioskodawcy kosztów postępowania ze skargi kasacyjnej, w

tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W odpowiedzi na

skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył:

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy, choć nie wszystkie

zarzuty potwierdziły się.

Przytoczone w pierwszej kolejności zarzuty naruszenia prawa procesowego

ocenić należy jako niezasadne. Ich celem jest zanegowanie przez skarżącego oceny

dowodów, jaka została zaprezentowana w sprawie przez Sąd odwoławczy, a

III USKP 48/25

10

przypomnieć należy, że w tym postępowaniu tego rodzaju argumentacja nie jest

dopuszczalna (zob. art. 3983 § 3 k.p.c.). Sąd Najwyższy nie jest „sądem trzeciej

instancji", a ocena materiału dowodowego nie jest wadliwa tylko dlatego, że skarżący

oczekiwał innego rezultatu wykładni prawa materialnego.

Odnosząc się do zgłoszonego w skardze zarzutu naruszenia art. 13b ustawy

zaopatrzeniowej, należy w pierwszej kolejności zauważyć, że stwierdzenie pełnienia

służby na rzecz totalitarnego państwa w okresie od dnia 22 lipca 1944 r. do dnia 31

lipca 1990 r. nie może być dokonane wyłącznie na podstawie informacji Instytutu

Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu

(kryterium formalnej przynależności do służb), lecz na podstawie wszystkich

okoliczności sprawy, w tym także na podstawie indywidualnych czynów i ich

weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka

służących reżimowi komunistycznemu (tak Sąd Najwyższy w uchwale składu

siedmiu sędziów z dnia 16 września 2020 r., III UZP 1/20). Nie należy jednakże

pomijać, że przy dokonywaniu oceny prawnej służby z perspektywy art. 13b ustawy

zaopatrzeniowej bierze się pod uwagę przede wszystkim formację, w której była

pełniona służba, a także zajmowane stanowisko czy stopień służbowy oraz przebieg

służby funkcjonariusza. W ujęciu „instytucjonalnym" samo pełnienie służby w

określonej jednostce może bowiem wypełniać kryterium „służby na rzecz

totalitarnego państwa", mimo braku po stronie odwołującego się indywidualnych

działań bezpośrednio zmierzających do naruszania podstawowych praw i wolności

człowieka (wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 16 marca 2023 r., II USKP 120/22,

OSNP 2023 nr 9, poz. 104 oraz z dnia 30 listopada 2023 r., III USKP 65/23, LEX nr

3635453). Zauważa się bowiem, że „naruszanie podstawowych praw i wolności

człowieka" jest wypadkową działań „instytucjonalnych" oraz „indywidualnych",

wyjaśniając, że „totalitaryzm" jako cecha określonego państwa jest wypadkową

indywidualnych działań łamiących podstawowe prawa i wolności, ale również

realizuje się w „kooperatywnych działaniach" ludzi skupionych w instytucjach, których

zadaniem jest ograniczanie praw i wolności obywateli. W trakcie dokonywanej na

podstawie art. 13b ust. 1 w związku z art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej

kwalifikacji służby nie jest więc wystarczające podkreślenie, że funkcjonariusz

osobiście nikomu nie szkodził i nie prowadził sam działalności operacyjnej. Ustalenie

III USKP 48/25

11

to należy skonfrontować ze spojrzeniem „instytucjonalnym", a więc z tym, czym

zajmowała się dana jednostka (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2025 r., II

USKP 79/24, LEX nr 3888366). W wyroku z dnia 9 stycznia 2024 r., III USKP 102/23

(LEX nr 3652059) wyrażono trafny pogląd, że nawet brak po stronie ubezpieczonego

indywidualnych działań bezpośrednio zmierzających do naruszania podstawowych

praw i wolności człowieka, samoistnie nie wyklucza kwalifikacji jego służby jako

służby na rzecz państwa totalitarnego. Skoro art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej

łączy służbę na rzecz totalitarnego państwa z samym podjęciem służby w

instytucjach i formacjach w tym przepisie wymienionych, to istnieje domniemanie

faktyczne (wynikające z informacji o przebiegu służby potwierdzającej służbę w tych

jednostkach), że służba w nich była służbą na rzecz totalitarnego państwa.

Domniemanie to może być obalone w procesie cywilnym. Nie jest jednak tak, że to

na organie rentowym ciąży obowiązek udowodnienia (art. 6 k.c. w związku z art. 232

zdanie pierwsze k.p.c.), że dany funkcjonariusz uczestniczył w łamaniu praw

człowieka i obywatela. W sytuacji, gdy potwierdzona zostaje służba w instytucjach i

formacjach wymienionych w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej, to ciężar dowodu

przechodzi na ubezpieczonego (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia 2025

r., I USKP 8/25, LEX nr 3864325).

Przykładając przedstawione zapatrywania do niniejszej sprawy oraz

stanowiska Sądu drugiej instancji, Sąd Najwyższy stwierdziła, że art. 13b ustawy

zaopatrzeniowej został zastosowany przez Sąd drugiej instancji prawidłowo. Nie

można podzielić argumentacji skarżącego, że sporny okres służby nie mógł być

oceniony jako „służba na rzecz totalitarnego państwa" w rozumieniu art. 13b ustawy

zaopatrzeniowej. Jak słusznie przyjął Sąd Apelacyjny bezsporne jest, że jednostka,

w której wnioskodawca pełnił służbę - Wojskowa Służba Wewnętrzna Jednostek

Wojskowych MSW, została wymieniona art. 13b ust. 1 pkt 5 lit. a) tiret 3 ustawy. Sąd

Apelacyjny nie dał wiary wyjaśnieniom wnioskodawcy w tym zakresie, w jakim

wskazywał on, że nie realizował zadań o charakterze kontrwywiadowczym i zadań

operacyjnych przeciwko ówczesnej opozycji. Jak wynika z zebranego w sprawie

materiału dowodowego od początku służby w 1977 r. wnioskodawca był oficerem

kontrwywiadu. Potwierdza to również otrzymywany przez niego dodatek specjalny

przeznaczony dla żołnierzy wywiadu (wniosek z dnia 14 lipca 1977 r.). Sąd

III USKP 48/25

12

Apelacyjny wskazał ponadto, że sam wnioskodawca w pracy magisterskiej z 1986 r.

wprost przyznał, że jako pracownik operacyjny został oddelegowany do pomocy

kolegom z innych służb, aby dokonać bliższego rozpoznania kierunków rozwoju

zaistniałej sytuacji, w związku z wydarzeniami sierpniowymi w 1980 r. Sąd Apelacyjny

nie zaprzeczył, że wnioskodawca mógł realizować również zadania wywiadowcze w

stosunku do osób podejrzewanych o przestępstwa kryminalne. Jednak wobec profilu

służby, w której wnioskodawca wykonywał pracę, a także przedstawionego materiału

dowodowego, nie ulegało w ocenie Sądu Apelacyjnego wątpliwości, że głównym jego

celem była obserwacja i inwigilacja osób pozostających w kręgu jego zainteresowań

na tle szeroko rozumianego zaangażowania w „działalność antypaństwową”,

rozumianą jako działalność sprzeczną z ideologią i polityką państwa totalitarnego

realnego socjalizmu. Z tego samego powodu nie potwierdził się zarzut naruszenia 15

ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy, które skarżący łączy

jedynie z niezastosowaniem go w sytuacji, „gdy w ustalonym stanie faktycznym nie

sposób stwierdzić, aby R.C. pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa”.

Co równie istotne, przyjęcie skarżącego do służby w UOP od 1990 r. nie

może być potraktowane jako swoista pozytywna weryfikacja wcześniejszego okresu

służby. Ustalenia komisji weryfikacyjnej nie mogą być traktowane jak orzeczenia

prawomocnych sądów z przymiotem powagi rzeczy osądzonej, podejmowane z

zachowaniem standardów demokratycznego państwa prawnego (prawa do sądu).

Zarówno postępowanie przed komisją, jak i jego finalny efekt w postaci opinii należy

traktować instrumentalnie, tylko w kategoriach poświadczenia przydatności do służby

w organach III RP i spełnienia wymagań obowiązującej wówczas ustawy.

Potwierdzenie w opinii właściwości osobistych kandydatów dokonywane było jedynie

na potrzeby przekształceń strukturalnych organów bezpieczeństwa państwa i w

żadnym wypadku nie może chronić przed pociągnięciem do odpowiedzialności

indywidualnej funkcjonariuszy za ujawnione w inny sposób naruszenia prawa, ani nie

może wyłączać w stosunku do nich kompetencji ustawodawcy w zakresie

dopuszczalności modyfikacji ustawowych zasad obliczania ich świadczeń

emerytalnych. Celem postępowania kwalifikacyjnego nie było wystawianie

świadectw moralności funkcjonariuszom SB, lecz stworzenie nowej policji

bezpieczeństwa (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 lutego 2010 r., K 6/09,

III USKP 48/25

13

Dz.U. 2010, nr 36, poz. 204).

Skarga kasacyjna okazała się natomiast zasadna w zakresie dotyczącym

zastosowania przez Sąd drugiej instancji art. 22a ustawy zaopatrzeniowej do

wyliczenia wysokości należnego świadczenia rentowego. Wypada w tym miejscu

zauważyć, że Sąd Apelacyjny nie miał wątpliwości, że wobec skarżącego nie

znajdzie zastosowania redukcja wysokości świadczenia emerytalnego wynikająca z

art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej. Pominięcie w procesie stosowania prawa

przepisu art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej w odniesieniu do okresu służby po

31 lipca 1990 r. było, w ocenie Sądu Apelacyjnego, konieczne z uwagi na regulacje

zawarte w art. 2, art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Sąd Apelacyjny oddalił

jednak odwołanie od decyzji o ponownym ustaleniu policyjnej renty inwalidzkiej,

przyjmując, że w razie uznania niekonstytucyjności mechanizmu obniżenia policyjnej

renty inwalidzkiej określonego w art. 22a ust. 1 i 3 ustawy zaopatrzeniowej, fakt

pełnienia przez wnioskodawcę służby na rzecz totalitarnego państwa nie znalazłby

żadnego odzwierciedlenia w wymiarze renty, który byłby określony według ogólnych

reguł art. 22 ustawy zaopatrzeniowej. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na

korelację czasową. Prawo do emerytury policyjnej ustalono R.C. decyzją z dnia 7

marca 2002 r. Z kolei prawo do prawo do policyjnej renty inwalidzkiej ustalono

decyzją z dnia 7 maja 2002 r. Pokazuje to wyraźnie, że prawo do renty inwalidzkiej

nie zostało przyznane skarżącemu z tytułu służby na rzecz totalitarnego państwa.

Sąd drugiej instancji nie poczynił ustalenia, by niezdolność do pracy powstała w

latach służby odwołującego się w wymienionych w art. 13b ust. 1 ustawy

zaopatrzeniowej instytucjach i formacjach. Jak zaś przyjął Sąd Najwyższy w

uzasadnieniu wyroku z dnia 13 lutego 2024 r., I USKP 110/23 (LEX nr 3670464)

zastosowanie art. 22a ust. 2 ustawy zaopatrzeniowej do ubezpieczonego, który

policyjną rentę inwalidzką otrzymał wskutek stałego lub długotrwałego naruszenia

sprawności organizmu w czasie pełnienia służby w Policji (art. 19 ust. 1 ustawy

zaopatrzeniowej) albo w okolicznościach opisanych w art. 19 ust. 2 i 3 ustawy

zaopatrzeniowej już po zwolnieniu ze służby w Policji, wywołuje takie same -

niekonstytucyjne - skutki jak zastosowanie art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej do

ubezpieczonego, który wypracował prawo do emerytury policyjnej służbą w Policji

lub Milicji Obywatelskiej (poza zakresem zastosowania art. 13b ustawy

III USKP 48/25

14

zaopatrzeniowej). Zdaniem Sądu Najwyższego, art. 22a ustawy zaopatrzeniowej nie

znajduje zastosowania do obliczenia wysokości policyjnej renty inwalidzkiej, do której

prawa zostały nabyte z tytułu służby w Policji, a nie z tytułu służby na rzecz

totalitarnego państwa (zob. również wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 6 marca 2024

r., I USKP 98/23, LEX nr 3690864; z dnia 3 lipca 2025 r., III USKP 35/24, LEX nr

3899663; z dnia 23 kwietnia 2025 r., I USKP 8/25, LEX nr 3864325). Z

przedstawionych wyżej racji skuteczny jest też zarzut naruszenia art. 15 ust.

4 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy, ponieważ w sprawie nie

ustalono, by stwierdzone u odwołującego się inwalidztwo pozostawało w związku ze

służbą na rzecz totalitarnego państwa (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego

2025 r., III USKP 111/24, LEX nr 3831233).

Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 39815 § 1 oraz art. 108 § 2 w związku

z art. 39821 k.p.c. orzeczono jak w sentencji wyroku.

[A.P.]

[a.ł]