Korekta liczby pracowników narażonych na hałas nie uchroniła płatnika przed podwyżką składki

Sąd Apelacyjny w Rzeszowie, wyrokiem z dnia 24 listopada 2023 r., w sprawie

z wniosku K. Spółka z o.o. w K. (wnioskodawca, płatnik składek) przeciwko

III USKP 95/25

2

Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Jaśle, o ustalenie podstawy wymiaru

składki na ubezpieczenie wypadkowe, oddalił apelację wnioskodawcy od wyroku

Sądu Okręgowego w Krośnie z dnia 12 kwietnia 2022 r.

Sąd odwoławczy ustalił, że decyzją nr 295/18 z dnia 20 listopada 2018 r. organ

rentowy, na podstawie art. 34 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu

społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2022 r., poz. 2189 – dalej jako ustawa wypadkowa) oraz art. 83 ust. 1 pkt 3

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(aktualnie jednolity tekst: Dz. U. z 2025 r., poz. 350 – dalej jako ustawa systemowa)

stwierdził, że stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe obowiązującą

u płatnika składek w roku składkowym obejmującym okres od 1 kwietnia 2008 r. do

31 marca 2009 r. podwyższa się o 50%.

W uzasadnieniu decyzji wskazano, że wnioskodawca złożył informacje ZUS

IWA korygujące za lata 2005, 2006 i 2007, w których skorygował liczbę osób

poszkodowanych w wypadkach przy pracy w 2007 r. z 5 na 6 oraz liczbę osób

zatrudnionych w warunkach zagrożenia, która wyniosła pierwotnie: w 2005 r. - 88, w

2006 r. - 72, a w 2007 r. - 78, zaś w złożonych informacjach korygujących płatnik

wykazał liczbę osób zatrudnionych w warunkach zagrożenia: w 2005 r. - 37, w 2006

r. - 29, a w 2007 r. - 29.

Inspektor Pracy przeprowadził u płatnika składek kontrolę obejmującą między

innymi prawidłowość danych przekazywanych na druku ZUS-IWA dotyczących liczby

pracowników zatrudnionych w warunkach zagrożenia w latach 2003 - 2017.

Pierwotnie płatnik składek wskazywał jako pracowników zagrożonych czynnikami

związanymi ze środowiskiem pracy w 2005 r. - 88, w 2006 r. - 72, a w 2007 r. - 78.

Liczba pracowników zatrudnionych w warunkach zagrożenia czynnikami związanymi

z czynnikami mechanicznymi wyniosła w tych latach 0. Po korekcie sprawozdania Z-

10 wskazana została liczba pracowników zatrudnionych w warunkach zagrożenia

czynnikami związanymi ze środowiskiem pracy: w 2005 r. - 37 osób, w 2006 r. - 29,

a w 2007 r. - 29, a liczba pracowników zatrudnionych w warunkach zagrożenia

związanymi z czynnikami mechanicznymi wyniosła w 2005 r. - 47, w 2006 r. - 43, w

2007 r. - 49. Według Inspektora Pracy, liczba osób zatrudnionych w warunkach

zagrożenia hałasem wynosiła w 2005 r. - 88 osób, w 2006 r. - 72, w 2007 r. - 78.

III USKP 95/25

3

Płatnik wyjaśnił, że faktyczne okoliczności nie uległy zmianie, a różnica wynikała z

ponownego przeanalizowania instrukcji wypełniania formularzy, objaśnienia do

formularza Z-10 oraz objaśnienia do formularza ZUS-IWA. Korekta polegała na

ręcznym naniesieniu poprawek na kopiach formularza Z-10. Organ rentowy wskazał,

że stosowana przez płatnika stopa procentowa składki na ubezpieczenie wypadkowe

w dokumentach rozliczeniowych składanych od 1 kwietnia 2008 r. do 31 marca

2009 r. została zaniżona, co uzasadnia zastosowanie art. 34 ust. 1 ustawy

wypadkowej.

Decyzją nr 298/18 z dnia 20 listopada 2018 r. organ rentowy kierując się tymi

samymi podstawami prawnymi stwierdził, że stopę procentową składki na

ubezpieczenie wypadkowe obowiązującą u płatnika składek w roku składkowym

obejmującym okres od 1 kwietnia 2012 r. do 31 marca 2013 r. podwyższa się o 50%.

W uzasadnieniu tej decyzji ZUS wskazał, że wnioskodawca złożył informację

ZUS IWA korygujące za lata 2009, 2010 i 2011, w której skorygował liczbę osób

zatrudnionych w warunkach zagrożenia (w 2009 r. - 31 zamiast 73, w 2010 r. - 25

zamiast 58 i w 2011 r. - 24 zamiast 63 oraz liczbę poszkodowanych w wypadkach

przy pracy za rok 2009 - z 5 osób na 4, za 2010 - z 1 na 2 i za 2011 bez zmian.

Inspektor Pracy przeprowadził u płatnika składek kontrolę obejmującą między

innymi prawidłowość danych przekazywanych na druku ZUS-IWA dotyczących liczby

pracowników zatrudnionych w warunkach zagrożenia w latach 2003 - 2017.

Pierwotnie płatnik składek wskazywał jako pracowników zagrożonych czynnościami

związanymi ze środowiskiem pracy: w 2009 r. - 73, w 2010 r. - 58, a w 2011 r. - 63.

Po korekcie sprawozdania Z-10 wskazana została liczba pracowników zatrudnionych

w warunkach zagrożenia czynnikami związanymi ze środowiskiem pracy: w 2009 r. -

31 osób, w 2010 r. - 25, a w 2011 r. - 24, a liczba pracowników zatrudnionych w

warunkach zagrożenia czynnikami mechanicznymi wyniosła w 2009 r. - 42, w 2010

r. - 33, w 2011 r. - 39. Według Inspektora Pracy, liczba osób zatrudnionych w

warunkach zagrożenia hałasem wynosiła w 2009 r. - 73 osoby, w 2010 r. - 58, w 2011

r. - 63. Płatnik wyjaśnił, że faktyczne okoliczności nie uległy zmianie, a zmiany

wynikały z ponownego przeanalizowania instrukcji wypełniania formularzy,

objaśnienia do formularza Z-10 oraz objaśnienia do formularza ZUS-IWA. Korekta

polegała na odręcznym naniesieniu poprawek na kopiach formularza Z-10. Organ

III USKP 95/25

4

rentowy wskazał, że stosowana przez płatnika stopa procentowa składki na

ubezpieczenie wypadkowe w dokumentach rozliczeniowych składanych od 1

kwietnia 2012 r. do 31 marca 2013 r. została zaniżona, co uzasadnia zastosowanie

art. 34 ust. 1 ustawy wypadkowej.

Odwołania od wskazanych decyzji zostały oddalone przez Sąd Okręgowy w

Krośnie wyrokiem z dnia 12 kwietnia 2022 r. Sąd pierwszej instancji ustalił, że

pismem z dnia 28 lipca 2015 r. płatnika składek zwrócił się do organu rentowego o

ponowne przeliczenie stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe za

wymienione w piśmie okresy składkowe, ponieważ po audycie i analizie danych za

lata 2003-2014 okazało się, że powinny być umieszczone następujące dane:

- odnośnie do liczby poszkodowanych w wypadkach przy pracy ogółem w roku

2007 - 6 osób zamiast deklarowanych 5, w roku 2009 - 4 osoby zamiast

deklarowanych 5, w roku 2010 - 2 osoby zamiast deklarowanej 1, a w 2011 roku bez

zmian,

- odnośnie do liczby zatrudnionych w warunkach zagrożenia za rok 2005 - 37

zamiast 88, za rok 2006 - 29 zamiast 72, za rok 2007 - 29 zamiast 78, za rok 2009 -

31 zamiast 73, za rok 2010 - 25 zamiast 58, za rok 2011 - 24 zamiast 63.

Jednocześnie z obniżeniem liczby pracowników zatrudnionych w warunkach

zagrożenia czynnikami związanymi ze środowiskiem pracy K. Spółka z o.o. zgłosiła,

że w warunkach zagrożenia związanych z czynnikami mechanicznymi pracowało

odpowiednio w 2005 r. - 47, 2006 r. - 43, w 2007 r. - 49, w 2009 r. - 42, 2010 r. - 33,

w 2011 r. - 39. Za rok 2009 płatnika zgłosił 5 wypadków przy pracy, co następnie

skorygował na 4, z kolei, w roku 2010 zgłoszono 1 wypadek, co następnie

skorygowano do 2, zaś w roku 2007 - 5 wypadków, co następnie skorygowano do 6.

Inspektor Pracy przeprowadził u płatnika składek kontrolę obejmującą między

innymi prawidłowość danych przekazywanych na druku ZUS-IWA dotyczących liczby

pracowników zatrudnionych w warunkach zagrożenia w latach 2003 - 2017. Według

ustaleń Inspektora Pracy w warunkach zagrożenia hałasem zatrudnionych było w

roku 2005 - 88 pracowników, w 2006 - 72, w 2007 - 78, w 2009 - 73 osoby, w 2010 -

58, w 2011 - 63.

Kontrola Inspekcji Pracy potwierdziła, że informacje ZUS IWA są zgodne z

tymi zawartymi w formularzu Z-10. Korekta w zakresie liczby pracowników

III USKP 95/25

5

pracujących w warunkach zagrożenia czynnikami związanymi ze środowiskiem

pracy i mechanicznymi była prawidłowa.

W ocenie Sądu pierwszej instancji należało w sprawie ustalić rzeczywistą

liczbę osób zatrudnionych w warunkach zagrożenia czynnikami związanymi ze

stanowiskiem pracy w spornych okresach, w szczególności, czy rzeczywista liczba

osób pracujących u płatnika składek w warunkach zagrożenia czynnikami

związanymi ze środowiskiem pracy była taka, jak w pierwotnie złożonych przez

płatnika informacjach ZUS IWA, czy też w dokonanych późniejszych korektach w

2015 r. Sam płatnik składek wskazał jednoznacznie, że okoliczności faktyczne

związane z osobami zatrudnionymi w warunkach zagrożenia czynnikami związanymi

ze środowiskiem pracy (zatrudnienie w przekroczeniu NDN dla hałasu) nie uległy

zmianie.

Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29

listopada 2002 r. w sprawie różnicowania stopy procentowej składki na

ubezpieczenie społeczne z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych w

zależności od zagrożeń zawodowych i ich skutków (Dz.U. z 2019 r., poz. 757), płatnik

składek powinien wskazać liczbę poszkodowanych w wypadkach przy pracy, liczbę

poszkodowanych w wypadkach przy pracy śmiertelnych i ciężkich oraz liczbę

pracowników zatrudnionych w warunkach zagrożenia spowodowanego czynnikami

związanymi ze środowiskiem pracy. Płatnik składek powinien to wskazać w dziale IV

deklaracji ZUS IWA, według wzoru jaki stanowi załącznik nr 4. W polu IV.04.

deklaracji ZUS IWA należy podawać liczbę wszystkich zatrudnionych, w warunkach,

w których występują przekroczenia najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń

czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy, według stanu na dzień 31

grudnia danego roku, za który jest składana informacja. Każdego zatrudnionego

należy liczyć tylko raz i dotyczy to tylko pracowników, którzy pozostają w stosunku

pracy. Powinny być uwzględnione i wykazane tylko osoby zatrudnione w warunkach

zagrożenia spowodowanego czynnikami związanymi ze środowiskiem pracy.

Płatnik składek złożył takie deklaracje za 2007 r. oraz za 2011 r.

Wnioskodawca jednak po audycie i analizie danych za lata 2003-2014 uznał, że dane

w deklaracjach za te lata o liczbie poszkodowanych w wypadkach pracy i liczbie

zatrudnionych w warunkach zagrożenia w deklaracjach ZUS IWA zostały wykazane

III USKP 95/25

6

nieprawidłowo, a częściowo zawyżone. Płatnik składek dokonał korekty złożonych

wcześniej deklaracji za powyższe lata. Pierwotnie za 2007 r. wskazał liczbę 5

pracowników poszkodowanych w wypadkach przy pracy, a liczbę zatrudnionych w

warunkach zagrożenia czynnikami związanymi ze środowiskiem pracy określił na 78

pracowników. Na podstawie powyższych danych, wysokość stopy procentowej

składki na ubezpieczenie wypadkowe za okres od 1 kwietnia 2008 r. do 31 marca

2009 r. została ustalona w wysokości 2,0%.

Jak zaznaczono w 2015 r. płatnik składek dokonał korekty deklaracji ZUS IWA

za 2007 r., podając, że liczba poszkodowanych w wypadkach przy pracy wynosiła 6

pracowników, a liczba zatrudnionych w warunkach zagrożenia czynnikami

związanymi ze środowiskiem pracy wynosiła 29 pracowników. Korekta liczby

poszkodowanych w wypadkach przy pracy była prawidłowa i powinna wynosić 6

pracowników. Natomiast korekta liczby zatrudnionych w warunkach zagrożenia

czynnikami związanymi ze środowiskiem pracy w 2007 r. z 78 na 29 pracowników

była spowodowana uznaniem, że 49 pracowników z 78 wykazanych poprzednio

zatrudnionych jest jednocześnie w warunkach zagrożenia czynnikami związanymi ze

środowiskiem pracy (hałas) oraz w warunkach zagrożenia związanymi z czynnikami

mechanicznymi i są oni najbardziej zagrożeni czynnikami mechanicznymi, a nie

czynnikami związanymi ze środowiskiem pracy. W konsekwencji, ogólna liczba

pracowników zatrudnionych w warunkach zagrożenia nie zmieniła się, jednak 49

pracowników zostało przesuniętych do kategorii zagrożenia, która nie ma żadnego

wpływu na wysokość składki. Po powyższej korekcie wysokość stopy procentowej

składki na ubezpieczenie wypadkowe za okres od 1 kwietnia 2008 r. do 31 marca

2009 r. została ustalona w wysokości 1,8%.

Podobna sytuacja miała miejsce przy składaniu deklaracji ZUS IWA za 2011

r., będącej podstawą ustalenia stopy procentowej składki na ubezpieczenie

wypadkowe obowiązującej płatnika składek w roku składkowym za okres od 1

kwietnia 2012 r. do 31 marca 2013 r. Płatnik składek podał, że liczba

poszkodowanych w wypadkach przy pracy wynosiła 8 pracowników, a liczba

zatrudnionych w warunkach zagrożenia czynnikami związanymi ze środowiskiem

pracy wynosiła 63 pracowników. Uwzględniając powyższe dane, stopa procentowa

składki na ubezpieczenie wypadkowe za okres od 1 kwietnia 2012 r. do 31 marca

III USKP 95/25

7

2013 r. została ustalona w wysokości 2,2%. Następnie w 2015 r. płatnik składek

dokonał korekty deklaracji ZUS IWA za 2011 r., podając, że liczba poszkodowanych

w wypadkach przy pracy wynosiła 8 pracowników (pozostała taka sama), a liczba

zatrudnionych w warunkach zagrożenia czynnikami związanymi ze środowiskiem

pracy wynosiła 24 pracowników, czyli mniej, bo wcześniej wykazana liczba wynosiła

63 pracowników. Płatnik składek uznał, że 39 pracowników zatrudnionych jest

jednocześnie w warunkach zagrożenia czynnikami związanymi ze środowiskiem

pracy (hałas) oraz w warunkach zagrożenia czynnikami mechanicznymi i są oni

najbardziej zagrożeni czynnikami mechanicznymi, a nie czynnikami związanymi ze

środowiskiem pracy. Tych 39 pracowników zostało przesuniętych do kategorii

zagrożenia, która nie ma żadnego wpływu na wysokość składki na ubezpieczenie

wypadkowe. Po powyższej korekcie danych, wysokość stopy procentowej składki na

ubezpieczenie wypadkowe za okres od 1 kwietnia 2012 r. do 31 marca 2013 r. została

ustalona w wysokości 2,0%.

Z ustaleń dokonanych przez biegłego wynika, że u płatnika składek hałas jest

jedynym czynnikiem szkodliwym dla zdrowia w środowisku prący, w przypadku

którego występują przekroczenia powyższych dopuszczalnych natężeń.

Jednoznacznie jednak należy przyjąć, że w 2007 r. 78 pracowników, a w 2011 r. 63

pracowników pracowało na stanowiskach pracy, na których występowały

przekroczenia najwyższego dopuszczalnego natężenia hałasu. Po dokonanym

audycie aż 49 pracowników w 2007 r. i 39 w 2011 r. zostało przesuniętych w

sprawozdaniu o warunkach pracy Z-10 do grupy pracowników zatrudnionych w

warunkach zagrożenia z czynnikami mechanicznymi, uznając, że ten czynnik jest dla

tych pracowników najbardziej szkodliwy.

W ocenie Sądu Okręgowego, dokonanie takiej korekty było nieuprawnione.

Zagrożenie związane z czynnikami mechanicznymi jest drugorzędne w odniesieniu

do zagrożenia związanego z natężeniem czynników szkodliwych dla zdrowia w

środowisku pracy, a związanych z występującym hałasem. Hałas jest jedynym

czynnikiem szkodliwym dla zdrowia w środowisku pracy, w którego przypadku

występują przekroczenia najwyższych dopuszczalnych natężeń w przypadku tego

płatnika składek. W rezultacie, korekta dokonana przez płatnika składek była

nieuzasadniona i nie powinna mieć wpływu na dane zamieszczone w deklaracjach

III USKP 95/25

8

ZUS IWA za 2007 r. i za 2011 r., ponieważ w pkt IV.04. tej deklaracji podaje się liczbę

osób zatrudnionych w warunkach, w których występują przekroczenia najwyższych

dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku

pracy. Pracownicy, którzy byli zatrudnieni w warunkach obu zagrożeń, nie powinni

być wyłączeni z grupy pracowników zatrudnionych w warunkach, w których

występują przekroczenia najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników

szkodliwych dla zdrowia. Hałas jest czynnikiem szkodliwym mierzalnym i należy ująć

dane z tym związane w deklaracji ZUS IWA. Czynniki zagrożenia mechaniczne są

istotne, ale są bardzo różnorodne, o różnym stopniu narażenia. Jest to czynnik

istotny i również brany pod uwagę, nie powinien on jednak zmniejszać ilości osób

narażonych na hałas przy wypełnianiu druku ZUS IWA, bowiem zmienia to faktyczne

warunki pracy w warunkach narażenia na czynniki środowiska pracy.

Sąd pierwszej instancji wskazał na art. 34 ust 1 ustawy wypadkowej.

Odnosząc się do przesłanek zawartych w tym przepisie podkreślił, że w dniu 3 lipca

2018 r. płatnik składek odebrał wezwanie organu rentowego z dnia z dnia 28 czerwca

2018 r. i z dnia 29 czerwca 2018 r. do złożenia korekty ZUS IWA za sporne okresy.

Płatnik składek jednak stosownych korekt nie dokonał. W rezultacie, postępowanie

to uzasadniało wydanie zaskarżonych decyzji.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że apelacja płatnika składek nie zasługuje na

uwzględnienie. Sąd ten podzielił i uznał za własne ustalenia faktyczne Sądu

pierwszej instancji. Odnosząc się do zarzutów naruszenia przepisów prawa

materialnego, Sąd odwoławczy podkreślił, że organ rentowy jest uprawniony do

zastosowania sankcji w postaci podwyższenia stopy procentowej składki na

ubezpieczenie wypadkowe na zasadach określonych w ustawie wypadkowej. Stopę

procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe ustala się na rok składkowy.

Sposób ustalania wysokości składki na ubezpieczenie wypadkowe wymaga rzetelnej

współpracy między płatnikiem składek a organem rentowym. Zgodnie z art. 15 ust. 2

ustawy systemowej stopa procentowa składek na ubezpieczenie wypadkowe jest

zróżnicowana dla poszczególnych płatników składek i ustalana w zależności od

poziomu zagrożeń zawodowych i skutków tych zagrożeń.

Sąd odwoławczy zwrócił uwagę na zmianę art. 34 ustawy wypadkowej,

dokonaną przez art. 14 pkt 1 ustawy z dnia 16 grudnia 2016 r. o zmianie niektórych

III USKP 95/25

9

ustaw w celu poprawy otoczenia prawnego przedsiębiorców (Dz. U. z 2016 r. poz.

2255). Zmiana ta weszła w życie 1 kwietnia 2017 r. W rezultacie, skoro zaskarżone

decyzje były wydane w listopadzie 2018 r., to należało stosować przepisy w nowym

brzmieniu, z pominięciem art. 31 ustawy nowelizujacej (regulacja przejściowa).

Wskazana nowelizacja wprowadziła modyfikację ustawy wypadkowej i de facto

złagodzenie zakresu odpowiedzialności płatnika składek. Obecnie ZUS jest bowiem

uprawniony do podwyższenia obowiązującej płatnika składek stopy procentowej

składki na ubezpieczenie wypadkowe dopiero wtedy, gdy płatnik składek nie

podporządkuje się wezwaniu, to jest w terminie 14 dni od dnia otrzymania takiego

wezwania nie złoży w ZUS informacji ZUS IWA bądź jej korekty (dokumentów

rozliczeniowych korygujących w przypadku płatników składek samodzielnie

ustalających stopę procentową składki na ubezpieczenie wypadkowe).

Podporządkowanie się przez płatnika składek wezwaniu ZUS, a więc złożenie

informacji ZUS IWA lub jej korekty sprawia zaś, że ZUS ustala stopę procentową

składki na cały rok składkowy w wysokości stopy procentowej ustalonej na podstawie

danych zawartych w informacji ZUS IWA. Należy podkreślić, że płatnik w informacji

ZUS IWA nie wskazuje danych osób poszkodowanych w wypadkach przy pracy, jak

i zatrudnionych w warunkach zagrożenia i na postawie takich informacji nie jest

możliwa weryfikacja tego typu danych przez organ rentowy. Może to nastąpić dopiero

w trakcie kontroli na podstawie prowadzonej przez zakład pracy dokumentacji.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, wymierzenie sankcji określonej w art. 34 ustawy

wypadkowej jest obligatoryjne, a zatem wobec posiadania przez płatnika stosownych

informacji co do osób poszkodowanych w wypadkach przy pracy oraz liczbie osób

zatrudnionych w warunkach zagrożenia i przekazania organowi rentowemu

nieprawidłowych informacji w tym zakresie zasadne było zastosowanie sankcji i

podwyższenie stopy procentowej na ubezpieczenie wypadkowe. Sformułowanie

„ustala" należy rozumieć w ten sposób, że Zakład jest zobligowany do nałożenia

przewidzianej w tym przepisie sankcji wtedy, gdy stwierdzi nieprzekazanie mu

danych lub przekazania nieprawdziwych danych, o których mowa w art. 31 ustawy

systemowej, a płatnik składek nie wykaże, iż nieprzekazanie przez niego danych lub

przekazanie nieprawdziwych danych nastąpiło mimo zachowania należytej

staranności, to znaczy jest następstwem okoliczności, za które nie odpowiada.

III USKP 95/25

10

Sankcja nie łączy się tylko z danymi, które celowo (kierunkowo) podawane są do

ZUS, gdyż obejmuje również dane, które nie są takie, jakie powinny być, czyli

niezgodne z przepisami, normami, prawidłami, czyli gdy dane są nieprawdziwe jako

nieprawidłowe obiektywnie, zatem nawet w sytuacji braku zawinienia.

Celem instytucji określonej w art. 34 ust 1 ustawy wypadkowej jest

zdyscyplinowanie płatników składek do należytego wykonywania ciążących na nich

obowiązków. Skoro skutek w postaci przekazania Zakładowi nieprawdziwych danych

jest wynikiem nienależytego wykonania obowiązków ciążących na płatniku składek z

mocy ustawy, to fakt ten stwarza domniemanie winy i przenosi na płatnika składek

ciężar wykazania, iż zgłoszenie nieprawdziwych danych nastąpiło z przyczyn od

niego niezależnych. W poprzednim stanie prawnym, przesłanką odpowiedzialności

płatnika na podstawie art. 34 ust. 1 ustawy wypadkowej była wina płatnika w

niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu obowiązku przekazania organowi

rentowemu wymaganych informacji, polegająca na niedochowaniu należytej

staranności. Obecnie, jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 21 maja 2019 r. (I UK

74/18), art. 34 ust. 1 ustawy wypadkowej nie odwołuje się do winy - nie jest

wykluczona sankcja za samo stwierdzenie naruszenia obowiązków. Płatnik składa

oświadczenie, że dane zawarte w formularzu są zgodne ze stanem prawnym i

faktycznym. Gdy przepis nie odwołuje się do przesłanki winy, to tym bardziej nie daje

uzasadnienia do jej gradacji i przyjęcia, że warunkiem odpowiedzialności jest dopiero

wina umyślna. Treść deklaracji nie jest skomplikowana i w takiej postaci określa

zarazem obowiązek oraz stopień staranności przy jej sporządzaniu. Tym samym,

należało podzielić w tym względzie ustalenia poczynione przez Sąd Okręgowy. Obok

celu represyjnego, sankcja z art. 34 ustawy wypadkowej realizuje cel prewencyjny,

zapewniając dodatkową motywację dla płatników do rzetelnego wywiązywania się z

obowiązków.

Przepis art. 34 ust. 1 ustawy wypadkowej stanowi swoistą sankcję wobec

płatnika składek za podanie przez niego nieprawdziwych lub za nieprzekazanie

wymaganych danych, o których stanowi art. 31 ustawy wpadkowej. Warunkiem jest

jednak, by zachowanie płatnika doprowadziło do zaniżenia stopy procentowej składki

na ubezpieczenie wypadkowe. W takim wypadku ZUS ustala stopę procentową

składki na cały rok składkowy w wysokości 150% stopy procentowej, która zostałaby

III USKP 95/25

11

ustalona na podstawie prawidłowych danych. Sankcją jest zatem konieczność

poniesienia przez płatnika składek dodatkowej opłaty w wysokości 50% ponad

normę, którą opłacałby przy podaniu prawidłowych danych. Jest to klasyczny przepis

wymuszający określone zachowanie na adresacie obowiązku publicznoprawnego.

Sąd Apelacyjny przypomniał, że to płatnik w 2015 r. poczynił nieuprawnioną

korektę, a następnie w 2018 r. kontrolę prowadziła Państwowa Inspekcja Pracy. W

niniejszej sprawie, co kwestionowane nie jest, płatnik w dniu 3 lipca 2018 r. odebrał

wezwania organu rentowego z 28 czerwca 2018 r. i z 29 czerwca 2018 r. do złożenia

korekt ZUS IWA za sporne okresy. Płatnik stosownych korekt w wyznaczonym

terminie nie złożył. Pismem z dnia 22 czerwca 2018 r. Państwowa Inspekcja Pracy

wykazała, że rzeczywista liczba osób zatrudnionych u wnioskodawcy w warunkach

zagrożenia czynnikami środowiska pracy jest taka, jak w sprawozdaniu o warunkach

pracy Z-10 oraz informacji ZUS IWA sprzed korekty. Skoro zatem działania organu

rentowego są następstwem kontroli PIP-u, brak jest podstaw do kwestionowania

terminu ich podjęcia, zwłaszcza, że art. 34 ust. 1 ustawy wypadkowej nie uzależnia

realizacji powinności organu rentowego od czasokresu wydania decyzji, a jedynie

odnosi się do roku składkowego w zakresie wymierzenia podwyższonej stopy

procentowej składki. Gdyby wnioskodawca prawidłowo zareagował na wezwanie

organu, miałby możliwość uniknięcia przewidzianej w tym przepisie sankcji.

Sąd odwoławczy zwrócił uwagę, że ustawodawca nie rozkodował pojęcia

„zatrudnionych w warunkach zagrożenia". Podkreślić jednak należy, iż jak wynika z

przepisów art. 30 ust 2 pkt 4 i art. 31 ust 3 pkt 3 ustawy wypadkowej, normodawca

zastosował to pojęcie, jako wskaźnik częstości, zarówno przy obliczaniu kategorii

ryzyka ustalanej dla danej grupy działalności, jak i przy obliczaniu kategorii ryzyka

ustalanej dla konkretnego płatnika. Skoro zastosował tożsame pojęcie, to zgodnie z

zasadą racjonalnie działającego ustawodawcy, należy je wykładać w taki sam sposób

przy obliczeniu obu zmiennych uwzględnianych przy wyliczeniu stopy procentowej

składki (to jest wskaźnika korygującego i stopy procentowej składki określonej dla

danej grupy działalności). Skoro pracownicy zatrudnieni u płatnika składek zagrożeni

są czynnikami szkodliwymi dla zdrowia w środowisku pracy (hałas), to wnioskodawca

nie był uprawiony do dokonania korekt ZUS IWA polegających na wykazaniu

zaniżonej liczby osób zagrożonych tymi czynnikami. Przepisy ustawy wypadkowej

III USKP 95/25

12

nie dają płatnikowi składek uprawnień do dokonywania swobodnego klasyfikowania

stanowisk ze względu na źródła zagrożeń.

Wyrok Sądu odwoławczego zaskarżył skargą kasacyjną płatnik składek.

Zarzucił mu naruszenie:

- art. 34 ustawy wypadkowej, przez przyjęcie, iż w okolicznościach sprawy

zachodzą przesłanki do ustalenia stopy procentowej składki podwyższonej o 50% na

ubezpieczenie wypadkowe za rok składkowy od 1 kwietnia 2008 r., do 31 marca 2009

r., oraz od 1 kwietnia 2012 r. do 31 marca 2013 r., bez uprzedniego wydania przez

organ rentowy decyzji na podstawie art. 31 ustawy wypadkowej,

- rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 listopada 2002

r. w sprawie różnicowania stopy procentowej składki na ubezpieczenie społeczne z

tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych w zależności od zagrożeń

zawodowych i ich skutków, w drodze pominięcia wyjaśnień do załącznika - wzoru

informacji o danych do ustalenia składki na ubezpieczenie wypadkowe ZUS IWA,

- art. 233 k.p.c. przez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału

dowodowego, dokonaną z przekroczeniem granic swobodnej oceny dowodów oraz

pominięcie istotnych dla sprawy okoliczności, co doprowadziło sąd do ustaleń

sprzecznych z materiałem dowodowym, a w szczególności do przyjęcia, że w

spornych okresach liczba zatrudnionych u odwołującego płatnika w warunkach

zagrożenia czynnikami związanymi ze środowiskiem jest inna niż wykazana w

dokonanych przez płatnika korektach deklaracjach ZUS IWA za 2007 r., i 2011 r.,

oraz, że zastosowanie sanacyjnej stawki przez organ rentowy było uprawnione,

- art. 386 § 2 k.p.c. przez nieuwzględnienie nieważności postępowania przed

sądem pierwszej instancji.

Kierując się zgłoszonymi zarzutami, skarżący domagał się uchylenia

zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi odwoławczemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył:

Skarga kasacyjna nie jest zasadna.

III USKP 95/25

13

Wskazując na zarzut nieważności postępowania płatnik składek się pogubił. Z

jednej strony, wnosząc o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania stwierdził, że

nieważność postępowania dotyczy procedowania przez Sąd Apelacyjny w

Rzeszowie, z drugiej zaś wskazywał, że rozpoznając apelację od wyroku sądu

pierwszej instancji Sąd Apelacyjny w Rzeszowie dopuścił się naruszenia art. 386 § 2

k.p.c. przez nieuwzględnienie nieważności postępowania przed sądem pierwszej

instancji. Z zestawienia tego wynika, że nie jest jasne, czy chodzi o nieważność

postępowania przed Sądem pierwszej, czy drugiej instancji. Z uzasadnienia skargi

kasacyjnej można wnosić, że chodzi o to, że w Sądzie Apelacyjnym orzekał

jednoosobowo delegowany sędzia Sądu Okręgowego w Rzeszowie, który odebrał

nominację od Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej dnia (…), po przedstawieniu

uchwały Nr (…) Krajowej Rady Sądownictwa z dnia (….) w przedmiocie

przedstawienia wniosku o powołanie do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego

sądu okręgowego w Sądzie Okręgowym w Rzeszowie. Zestawienie treści

zaskarżonego wyroku oraz wspomnianej uchwały KRS pozwala przypuszczać (bo

pozwany tego nie precyzuje), że skarżącemu chodzi o sędziego Sądu Okręgowego

w Rzeszowie X.Y., która została delegowana do orzekania w Sądzie Apelacyjnym w

Rzeszowie. W ocenie Sądu Najwyższego tak sformułowany zarzut nieważności

postępowania nie jest trafny i to z kilku powodów.

Po pierwsze, wprawdzie ograniczenie z art. 39813 § 1 k.p.c. dotyczące „granic

podstaw” nie ma zastosowania w razie stwierdzenia z urzędu nieważności

postępowania, to jednak trzeba zasygnalizować, że skarżący wskazuje na

naruszenie art. 386 § 2 k.p.c. przez nieuwzględnienie nieważności postępowania

przed sądem pierwszej instancji. Tak skonstruowana podstawa skargi kasacyjnej jest

nieadekwatna względem sformułowanego w uzasadnieniu skargi zarzutu

nieważności postępowania przed Sądem Apelacyjnym.

Po drugie, pozwany nie dostrzegł, że jeśli można mówić o wadliwym

powołaniu sędzi X.Y. na urząd sędziego, to wątpliwości dotyczą stanowiska w Sądzie

Okręgowym w Rzeszowie. Ma to znaczenie, gdyż w rozpoznawanej sprawie Pani

Sędzia nie orzekała w Sądzie Okręgowym w Rzeszowie, ale jako sędzia delegowany

do Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie. Znaczy to tyle, że wskazywana przez

skarżącego wadliwość nie dotyczy zaskarżonego wyroku. Staje się to zrozumiałe,

III USKP 95/25

14

jeśli weźmie się pod uwagę, że Pani Sędzia wcześniej, przez wiele lat była sędzią

Sądu Rejonowego w Rzeszowie, a delegować do sądu apelacyjnego można również

sędziów sądu rejonowego.

Po trzecie, nawet pobieżna analiza danych zawartych w uchwale Krajowej

Rady Sądownictwa z (…), nr (…), jednoznacznie potwierdza, że sędzia X.Y. ma

kwalifikacje, doświadczenie i umiejętności wymagane na stanowisku sędziego sądu

okręgowego. Trudno wręcz znaleźć sędziego, który mógłby skutecznie z Panią

Sędzią konkurować. W tych okolicznościach nie można uznać, że zgodnie z uchwałą

składu połączonych Izb Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 23

stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20 (OSNC 2020 nr 4, poz. 34) wadliwość procesu

powołania sędzi X.Y. prowadzi do naruszenia standardu niezawisłości i

bezstronności w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art.

47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o

ochronie praw człowieka i podstawowych wolności.

Po czwarte, Sąd Najwyższy nie podziela stanowiska reprezentowanego w

skardze kasacyjnej, że „przyjęte w powołanej uchwale składu połączonych izb Sądu

Najwyższego odmienne potraktowanie zdolności do orzekania sędziów Sądu

Najwyższego i sądów powszechnych, powołanych do pełnienia urzędu po wejściu w

życie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r., jest nieuzasadnione i koliduje z

postanowieniami prawa międzynarodowego”. Pozwany nie dostrzega istotnej

równicy. Podział ten usprawiedliwiony jest tym, że polska procedura nie przewiduje

efektywnych środków prawnych umożliwiających stronom weryfikowanie

ukształtowania Sądu Najwyższego. W przypadku sądów powszechnych tego rodzaju

ograniczenie nie istnieje, czego dowodem jest zarzut sformułowany w niniejszej

skardze kasacyjnej.

Wskazane racje wyjaśniają, że przed Sądem Apelacyjnym nie doszło do

nieważności postępowania, czy tym bardziej do uchybienia art. 386 § 2 k.p.c.

Nie jest również nośny zarzut uchybienia art. 233 k.p.c. Staje się to

zrozumiałe, jeśli weźmie się pod uwagę, że podstawą skargi kasacyjnej nie mogą

być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.), a

Sąd Najwyższy związany jest ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę

zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.). Znając te zasady, jest pewne, że

III USKP 95/25

15

zarzut „błędnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, dokonanej z

przekroczeniem granic swobodnej oceny dowodów oraz pominięcie istotnych dla

sprawy okoliczności” w postępowaniu kasacyjnym nie prowadzi do wzruszenia

zaskarżonego wyroku.

Niezależnie od tego trzeba jeszcze dodać, że skarga kasacyjna jest

wymagającym środkiem odwoławczym. Z art. 39813 § 1 k.p.c. wynika, że Sąd

Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach podstaw. Wymóg ten nakłada

na strony obowiązek prawidłowego wskazania podstawy prawnej usprawiedliwiającej

opisany zarzut. Warunek ten nie jest spełniony, jeśli skarżący powołuje się wprawdzie

na określony numer artykuł, jednak nie precyzuje czy sformułowany zarzut dotyczy

tej lub innej jego jednostki redakcyjnej. W tym zakresie trzeba zasygnalizować, że

art. 233 k.p.c. dzieli się na dwa paragrafy, to jest § 1 i § 2, a w każdym z nich

przewidziano inne normy prawne, które mogły zostać naruszone. Sąd Najwyższy nie

ma obowiązku domyślać się zamiaru skarżącego, jak również za stronę wynajdować

podstawę prawną pasująca do sformułowanego zarzutu.

Przepis art. 39813 § 1 k.p.c. w zakresie w jakim wskazuje na „granice podstaw”

nie pozwala również na merytoryczne odniesienie się do zarzutu naruszenia

„rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 listopada 2002 r. w

sprawie różnicowania stopy procentowej składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu

wypadków przy pracy i chorób zawodowych w zależności od zagrożeń zawodowych

i ich skutków”. Skarżący w wykonaniu wymogu z art. 3984 § 1 pkt 2 k.p.c. był

zobowiązany do przytoczenia podstaw kasacyjnych, czyli do jednoznacznego

wskazania przepisu prawa, który został naruszony przez Sąd odwoławczy.

Powinności tej nie realizuje odwołanie się do „naruszenia przepisów

rozporządzenia”, bez wskazania konkretnych przepisów tego aktu prawnego, które

to naruszenie ma polegać na „pominięciu wyjaśnień do załącznika - wzoru informacji

o danych do ustalenia składki na ubezpieczenie wypadkowe ZUS IWA”.

Sformułowana w ten sposób podstawa kasacyjna wymyka się spod merytorycznej

weryfikacji Sądu Najwyższego. Staje się to zrozumiałe jeśli weźmie się pod uwagę,

że przywołane przez skarżącego rozporządzenie składa się z dziesięciu paragrafów,

a te dzielą się na składowe jednostki redakcyjne (ustępy). Podobnie wskazany przez

płatnika składek „wzór informacji” jest wieloskładnikowy i dotyczy wielu wątków. Rolą

III USKP 95/25

16

Sądu Najwyższego jest zbadanie legalność rozstrzygnięcia sądu odwoławczego,

przy czym kontrola ta odbywa się w granicach prawnych zakreślonych przez

skarżącego. Sąd Najwyższy nie ma obowiązku domyślać się lub samodzielnie

ustalać przepisy prawne, którym sąd drugiej instancji uchybił. Charakterystyczne jest,

że w uzasadnieniu skargi kasacyjnej wątku dotyczącego naruszenia przepisów

rozporządzenia płatnik składek nie rozwinął. W tych okolicznościach, zważywszy na

sformalizowane warunki skargi kasacyjnej, Sąd Najwyższy nie miał podstaw do

dokonania merytorycznej oceny tego zarzutu. Skarżący nie dość, że nie wskazał

adekwatnych przepisów prawa z którymi wiąże podstawę zaskarżenia, to jeszcze

sformułował zarzut w sposób niekomunikatywny. Przede wszystkim nie wiadomo na

czym owe „pominięcie wyjaśnień do załącznika” miałoby polegać. Uzasadnienie

skargi kasacyjnej również tej wątpliwości nie wyjaśnia. W tych okolicznościach

omawiany zarzut nie może doprowadzić do uchylenia zaskarżonego wyroku.

Pozostała do omówienia podstawa skargi kasacyjnej wskazująca na

naruszenie art. 34 ustawy wypadkowej. Również w tym wypadku sposób

sformułowania zarzutu uniemożliwia Sądowi Najwyższemu dokonanie kontroli

legalności zaskarżonego rozstrzygnięcia. Wystarczy ponownie stwierdzić, że art. 34

ustawy wypadkowej dzieli się na trzy paragrafy, a każdy z nich zawiera oddzielny

przepis prawa. Ponownie nie wiadomo, z którym z nich płatnik składek wiąże

głoszone naruszenie prawa. Dodać należy, że w uzasadnieniu skargi kasacyjnej

płatnik składek wielokrotnie wspomina o art. 34 ustawy wypadkowej i ani razu nie

zadaje sobie trudu w doprecyzowaniu i powiązaniu swoich twierdzeń z adekwatną

jednostką redakcyjną tego artykułu. W rezultacie, trzeba ponownie przypomnieć, że

skarga kasacyjna jest wymagającym środkiem odwoławczym. Oznacza to, że skoro

sama strona nie jest w stanie powiązać konkretnego przepisu z deklarowaną

nieprawidłowością sądu odwoławczego, to rolą Sądu Najwyższego nie jest

wyręczanie strony w tym zakresie i poszukiwanie możliwych podstaw prawnych

zaskarżenia. Spostrzeżenie to samoistnie dyskwalifikuje również tę podstawę skargi.

Niezależnie od dotychczasowych konkluzji, należy powiedzieć jeszcze jedno.

Teza, na której zbudowano zarzut naruszenia art. 34 ustawy wypadkowej jest

fałszywa. Zdaniem płatnika składek przepis ten został naruszony, gdyż organ

rentowy podwyższył zgodnie z art. 34 ustawy wypadkowej stopę procentową składki

III USKP 95/25

17

na ubezpieczenie wypadkowe bez uprzedniego wydania decyzji na podstawie art. 31

ustawy wypadkowej. W uzasadnieniu skargi wyjaśniono, że organ rentowy powinien

wydać decyzję o ustaleniu wysokości składek. W innym miejscu w skardze

wskazano, że powstały między płatnikiem i organem rentowym spór powinien zostać

rozstrzygnięty decyzją ustalająca wysokość stopy procentowej składki na

ubezpieczenie wypadkowe. Zdaniem płatnika niewydanie takiej decyzji ma istotne

znaczenie z punktu widzenia prawa organu rentowego do podwyższenia stopy

procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe.

Odnosząc się do zaprezentowanej tezy trzeba stwierdzić, że odwołujący się

wskazując na art. 31 ustawy wypadkowej ponownie nie uwzględnił, że artykuł ten

dzieli się na dwanaście ustępów. Utrudnia to zweryfikowanie założenia, że zawarta

w tym artykule norma nakłada na organ rentowy obowiązek „uprzedniego wydania

decyzji na podstawie art. 31 ustawy wypadkowej”. Problem w tym, że uważna lektura

art. 31 ustawy wypadkowej nie daje podstawy do twierdzenia, że taką uprzednią

decyzję (wydaną przed decyzją z art. 34 ust 1 lub 2 ustawy wypadkowej) organ

rentowy ma obowiązek wydać. W art. 31 ust 1 i ust 2 ustawy mowa jest o wysokości

wskaźnika korygującego. Z kolei w art. 31 ust 3 tej ustawy przewidziano sposób

ustalania kategorii ryzyka w zależności od ryzyka określonego wskaźnikami

częstości. Do tych wątków nawiązuje również art. 31 ust 4 i 5 ustawy wypadkowej.

Następnie w art. 31 ust 6 ustawy przewidziano, że dane, o których mowa w ust. 3,

płatnik składek przekazuje do dnia 31 stycznia danego roku za poprzedni rok

kalendarzowy w informacji zawierającej szereg okoliczności. Sposób przekazania

informacji z ust 6 został sprecyzowany w art. 31 ust 7 i 8 ustawy, a w ust 9

stwierdzono, że kopię tej informacji i jej korekty płatnik składek jest zobowiązany

przechowywać przez okres 10 lat. W art. 31 ust 12 zastrzeżono, że Zakład może

sporządzać z urzędu informację, o której mowa w ust. 6, lub korygować z urzędu

błędy w niej stwierdzone. Następny przepis, zawarty w art. 31 ust 10 stwierdza, że

płatnik składek jest zobowiązany do złożenia korekty informacji, o której mowa w ust.

6, w ciągu 7 dni od: 1) stwierdzenia nieprawidłowości we własnym zakresie; 2)

otrzymania zawiadomienia o stwierdzeniu nieprawidłowości przez Zakład.

Z dotychczasowej prezentacji wynika, że omawiany artykuł nie nakłada na

organ rentowy obowiązku wydania decyzji określającej wysokość stopy procentowej

III USKP 95/25

18

składki na ubezpieczenie wypadkowe, a tym bardziej decyzji ustalającej wysokość

składek. Pozostała jednak do omówienia treść art. 31 ust 11 ustawy wypadkowej. W

przepisie tym stwierdzono, że jeżeli konieczność korekty danych podanych w

informacji, o której mowa w ust. 6, wynika ze stwierdzenia nieprawidłowości przez

Zakład: 1) w decyzji - płatnik powinien złożyć korektę informacji nie później niż w

terminie 7 dni od uprawomocnienia się decyzji; 2) podczas kontroli - płatnik powinien

złożyć korektę informacji nie później niż w terminie 30 dni od dnia otrzymania

protokołu kontroli. Znaczy to tyle, że w omawianym przepisie chodzi wprawdzie o

decyzję organu rentowego, jednak stwierdzającą nieprawidłowości, a nie o decyzje

określającą wysokość stopy procentowej. W tym miejscu trzeba przypomnieć, że

zgodnie z art. 31 ust 10 pkt 2 ustawy obowiązek złożenia korekty informacji z ust 6

powinien być zrealizowany w ciągu 7 dni od otrzymania zawiadomienia o

stwierdzeniu nieprawidłowości przez Zakład. Inaczej rzecz ujmując ustawodawca

zezwala organowi rentowemu na dwa rozwiązania. W razie stwierdzenia

nieprawidłowości może on wydać decyzję określającą odkrytą wadliwość.

Alternatywą jest wysłanie do płatnika składek zawiadomienia o stwierdzonych

nieprawidłowościach, co w niniejszej sprawie miało miejsca.

W rezultacie, okazuje się, że Sąd odwoławczy nie mógł uchybić art. 34 ustawy

wypadkowej w sposób opisany w podstawie skargi kasacyjnej. Obowiązujące

przepisy nie przewidują postulowanej przez skarżącego sekwencji zdarzeń –

polegającej na tym, że organ rentowy ma obowiązek najpierw wydać decyzję

określająca wysokość stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe, a

dopiero następnie może wydać decyzję z art. 34 ustawy wypadkowej. Oznacza to,

że omawiany zarzut oparty został na fałszywym założeniu. Nie może zatem stanowić

podstawy do uchylenia zaskarżonego wyroku.

Mając na uwadze przedstawione racje, Sąd Najwyższy na podstawie art.

39814 k.p.c. i art. 98 § 1 i § 11 k.p.c. oraz art. 99 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

[a.ł]

III USKP 95/25

19

[A.P.]