Sędzia o wadliwej nominacji nie może badać niezawisłości sędziów Sądu Najwyższego

62024CJ0096

WYROK TRYBUNAŁU (czwarta izba)

z dnia 16 lipca 2026 r. (

*1)

Odesłanie prejudycjalne – Państwo prawne – Niezawisłość sędziowska – Artykuł 19 ust. 1 akapit drugi TUE – Artykuł 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Uregulowania krajowe pozwalające na zbadanie spełnienia wymogów niezawisłości i bezstronności przez czynnych sędziów Sądu Najwyższego (Polska) – Ukształtowanie składu orzekającego, który ma zbadać spełnienie tych wymogów – Nieprawidłowość w procedurze powołania członka takiego składu – Konsekwencje, jakie należy wyciągnąć z tej nieprawidłowości – Bezstronność – Pierwszeństwo prawa Unii

W sprawach połączonych C‑96/24, C‑103/24 i C‑112/24

mających za przedmiot wnioski o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożone przez Sąd Najwyższy (Polska) postanowieniami z dnia 11 stycznia 2024 r., które wpłynęły do Trybunału, odpowiednio, w dniach 6, 7 i 12 lutego 2024 r., w postępowaniach:

X.Y. (C‑96/24),

X.Y. (C‑103/24),

L.S. (C‑112/24),

przy udziale:

Prokuratury Krajowej,

Rzecznika Dyscyplinarnego Sądu Najwyższego

Zastępcy Rzecznika Dyscyplinarnego przy Sądzie Okręgowym w Piotrkowie Trybunalskim,

TRYBUNAŁ (czwarta izba),

w składzie: I. Jarukaitis (sprawozdawca), prezes izby, K. Lenaerts, prezes Trybunału, pełniący obowiązki sędziego czwartej izby, M. Condinanzi, N. Jääskinen i R. Frendo, sędziowie,

rzecznik generalny: N. Emiliou,

sekretarz: A. Calot Escobar,

uwzględniając pisemny etap postępowania,

rozważywszy uwagi, które przedstawili:

–

w imieniu rządu polskiego – B. Majczyna i S. Żyrek, w charakterze pełnomocników,

–

w imieniu Komisji Europejskiej – K. Herrmann i P.J.O. Van Nuffel, w charakterze pełnomocników,

podjąwszy, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, decyzję o rozstrzygnięciu sprawy bez opinii,

wydaje następujący

Wyrok

1

Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczą wykładni art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE odczytywanego w świetle art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”).

2

Wnioski te zostały złożone w ramach postępowania dotyczącego X.Y., sędziego Sądu Najwyższego (Polska) (sprawa C‑96/24), toczącego się przed Izbą Odpowiedzialności Zawodowej Sądu Najwyższego w następstwie wniosku prokuratury o zezwolenie na pociągnięcie tego sędziego do odpowiedzialności karnej, a także w ramach postępowań dyscyplinarnych wszczętych przeciwko X.Y. i L.S., sędziom Sądu Rejonowego w P. (Polska) (sprawy C‑103/24 i C‑112/24), toczących się przed Izbą Odpowiedzialności Zawodowej.

Ramy prawne

Ustawa o Sądzie Najwyższym

3

Artykuł 29 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. z 2018 r., poz. 5), zmienionej ustawą z dnia 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2022 r., poz. 1259) (zwanej dalej „ustawą o Sądzie Najwyższym”) stanowi:

„[…]

§ 2. W ramach działalności Sądu Najwyższego lub jego organów niedopuszczalne jest kwestionowanie umocowania [sądów], konstytucyjnych organów państwowych oraz organów kontroli i ochrony prawa.

§ 3. Niedopuszczalne jest ustalanie lub ocena przez Sąd Najwyższy lub inny organ władzy zgodności z prawem powołania sędziego lub wynikającego z tego powołania uprawnienia do wykonywania zadań z zakresu wymiaru sprawiedliwości.

§ 4. Okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego Sądu Najwyższego nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do podważenia orzeczenia wydanego z udziałem tego sędziego lub kwestionowania jego niezawisłości i bezstronności.

§ 5. Dopuszczalne jest badanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego lub sędziego delegowanego do pełnienia czynności sędziowskich w Sądzie Najwyższym wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania po powołaniu, na wniosek uprawnionego, o którym mowa w § 7, jeżeli w okolicznościach danej sprawy może to doprowadzić do naruszenia standardu niezawisłości lub bezstronności, mającego wpływ na wynik sprawy z uwzględnieniem okoliczności dotyczących uprawnionego oraz charakteru sprawy.

§ 6. Wniosek o stwierdzenie przesłanek, o których mowa w § 5, [zwane dalej »testem niezawisłości i bezstronności«)] może być złożony wobec sędziego Sądu Najwyższego lub sędziego delegowanego do pełnienia czynności sędziowskich w Sądzie Najwyższym wyznaczonego do składu rozpoznającego:

1) środek zaskarżenia;

[…]

§ 7. Uprawnionym do złożenia wniosku jest strona lub uczestnik postępowania przed Sądem Najwyższym w sprawach, o których mowa w § 6.

[…]

§ 9. Wniosek powinien czynić zadość wymaganiom przewidzianym dla pisma procesowego, a ponadto zawierać:

1) żądanie stwierdzenia, że w danej sprawie zachodzą przesłanki, o których mowa w § 5;

2) przytoczenie okoliczności uzasadniających żądanie wraz z dowodami na ich poparcie.

§ 10. Wniosek niespełniający wymagań, o których mowa w § 9, podlega odrzuceniu bez wezwania do usunięcia braków formalnych. Odrzuceniu podlega również wniosek złożony po upływie terminu albo z innych przyczyn niedopuszczalny.

[…]

§ 15. Sąd Najwyższy rozpoznaje wniosek na posiedzeniu niejawnym w składzie 5 sędziów losowanych spośród całego składu Sądu Najwyższego, po wysłuchaniu sędziego, którego wniosek dotyczy chyba, że wysłuchanie jest niemożliwe lub bardzo utrudnione. Wysłuchanie może nastąpić na piśmie. Sędzia, którego wniosek dotyczy jest wyłączony z losowania.

[…]

§ 18. Uwzględniając wniosek Sąd Najwyższy wyłącza sędziego od rozpoznania sprawy. Wyłączenie sędziego od udziału w danej sprawie nie może stanowić podstawy do wyłączenia tego sędziego w innych sprawach rozpoznawanych z jego udziałem.

[…]

§ 21. Od postanowienia wydanego na skutek rozpoznania wniosku przysługuje odwołanie do Sądu Najwyższego w składzie 7 sędziów losowanych spośród całego składu Sądu Najwyższego. Sędzia, którego orzeczenie dotyczy oraz sędzia, który brał udział w wydaniu zaskarżonego postanowienia, są wyłączeni z losowania.

[…]

§ 24. W sprawach nieuregulowanych w ustawie o Sądzie Najwyższym do postępowania toczącego się na skutek wniosku oraz postępowania odwoławczego stosuje się odpowiednio przepisy o zażaleniu obowiązujące w postępowania, którego wniosek dotyczy.

[…]”.

Prawo o ustroju sądów powszechnych

4

Artykuł 128 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. nr 98, poz. 1070, zwanej dalej „p.u.s.p.”), w brzmieniu mającym zastosowanie do spraw w postępowaniach w głównych, stanowi:

„W sprawach nieuregulowanych w niniejszym rozdziale stosuje się odpowiednio przepisy części ogólnej Kodeksu karnego oraz przepisy Kodeksu postępowania karnego, z wyłączeniem art. 344a i art. 396a, z uwzględnieniem odrębności wynikających z charakteru postępowania dyscyplinarnego”.

Kodeks postępowania karnego

5

Artykuły 40 i 41 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 1997 r., nr 89, poz. 555), ze zmianami (zwany dalej „k.p.k.”), określają przypadki, w których sędzia jest uważany z mocy prawa za niezdolnego do rozpoznania sprawy (iudex inhabilis, art. 40 k.p.k.), a także przypadki, w których możliwe jest złożenie wniosku o wyłączenie sędziego, w szczególności jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie (iudex suspectus, art. 41 k.p.k.).

Postępowania główne i pytania prejudycjalne

Sprawa C‑96/24

6

Przed Izbą Odpowiedzialności Zawodowej Sądu Najwyższego toczy postępowanie mające na celu zezwolenie na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej sędziego X.Y., czynnego sędziego tego sądu, co wymaga uchylenia jego immunitetu.

7

W ramach tego postępowania sędzia X.Y. złożył na podstawie art. 29 § 5 ustawy o Sądzie Najwyższym wniosek o zbadanie spełnienia przez sędzię A.K., która zasiadała w składzie jednoosobowym Izby Odpowiedzialności Zawodowej, wymogów niezawisłości i bezstronności. Podniósł on w szczególności, że sędzia ta została powołana do Sądu Najwyższego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa (Polska) (zwanej dalej „KRS”) w nowym składzie, i zwrócił uwagę na wypowiedzi tej sędzi w mediach, w których rozróżniała ona „starych” i „nowych” sędziów, podkreślając, że ci pierwsi „zachowują się niekulturalnie, nieelegancko, w sposób urągający godności sędziego”.

8

Zgodnie z procedurą przewidzianą w art. 29 ustawy o Sądzie Najwyższym wniosek ten miał zostać rozpoznany przez specjalny skład pięciu sędziów wyłonionych losowo spośród członków Sądu Najwyższego. W niniejszym wypadku do tego składu wyznaczono trzech sędziów powołanych na wniosek KRS w poprzednim składzie i dwóch sędziów, Z.B. i A.S., powołanych na wniosek KRS w nowym składzie, zgodnie z procedurą identyczną z tą, według której została powołana sędzia A.K.

9

Sędzia X.Y. złożył wnioski o przeprowadzenie testu niezawisłości i bezstronności na podstawie art. 29 § 5 ustawy o Sądzie Najwyższym w odniesieniu do sędziów Z.B. i A.S. Wnioski te zostały uznane za niedopuszczalne na mocy dwóch zarządzeń Prezesa Sądu Najwyższego kierującego pracą Izby Odpowiedzialności Zawodowej ze względu na to, że procedura badania spełnienia wymogów niezawisłości i bezstronności nie ma zastosowania w przypadku sędziów wyłonionych losowo do składu mającego rozpoznać tego rodzaju wniosek.

10

Na podstawie art. 29 § 24 ustawy o Sądzie Najwyższym oraz art. 40 i nast. k.p.k. sędzia sprawozdawca pięcioosobowego składu rozpoznającego wniosek, o którym mowa w pkt 7 niniejszego wyroku, powołany na wniosek KRS w poprzednim składzie, który jest sędzią odsyłającym w jednej z niniejszych spraw, wniósł o wyłączenie sędziów Z.B. i A.S., uznając, że mogą oni nie spełniać wymogów niezawisłości i bezstronności. Podkreślił on również, że wniosek o wyłączenie nie powinien być rozpoznawany przez skład z udziałem sędziego Sądu Najwyższego, którego powołanie nastąpiło w ramach nowej procedury nominacyjnej z udziałem KRS w nowym składzie.

11

Ten wniosek o wyłączenie został uznany za niedopuszczalny postanowieniem z dnia 14 grudnia 2023 r. na podstawie art. 29 § 4 ustawy o Sądzie Najwyższym oraz art. 41 §§ 1 i 2 k.p.k. per analogiam w związku z art. 128 p.u.s.p., w brzmieniu mającym zastosowanie do spraw w postępowaniach głównych. Powyższe postanowienie zostało wydane Sąd Najwyższy w składzie sędziego powołanego na to stanowisko w procedurze nominacyjnej na wniosek uchwały KRS w nowym składzie.

12

Zdaniem sądu odsyłającego przewidziana w art. 29 § 5 ustawy o Sądzie Najwyższym możliwość złożenia wniosku o zbadanie niezawisłości i bezstronności sędziego Sądu Najwyższego nie pozwala zaradzić naruszeniu wymogu niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy, tym bardziej że możliwość ta została znacznie ograniczona przez polskiego ustawodawcę. Artykuł 29 § 4 tej ustawy zakazuje bowiem kwestionowania niezawisłości lub bezstronności sędziego wyłącznie na podstawie okoliczności towarzyszących jego powołaniu.

13

W tym względzie sąd odsyłający zauważa, że wskazanie we wniosku o przeprowadzenie testu niezawisłości i bezstronności okoliczności dotyczących zachowania danego sędziego po jego powołaniu nie może prowadzić do niedopuszczalności wniosku. Jednakże jeżeli takie okoliczności nie pozwalają ustalić naruszenia wymogów niezawisłości i bezstronności, wniosek ten może zostać oddalony, także w przypadku gdy dany sędzia został powołany w wyniku postępowania dotkniętego poważnymi nieprawidłowościami.

14

Ponadto art. 29 § 6 ustawy o Sądzie Najwyższym ogranicza zakres spraw, w których taki wniosek może zostać złożony i uwzględniony.

15

Zdaniem sądu odsyłającego polski ustawodawca przyjął bezpodstawnie założenie, że powołanie sędziego na wniosek KRS w nowym składzie zawsze spełnia wymóg niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy. Tak więc ta konstrukcja legislacyjna nie tylko prowadzi do niespójności logicznych, ale również opiera się na rozumowaniu na zasadzie błędnego koła.

16

Sąd odsyłający uważa, że pomimo widocznej sprzeczności art. 29 § 5 ustawy o Sądzie Najwyższym z prawem Unii i europejską Konwencją o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisaną w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (zwaną dalej „EKPC”), zachodzi potrzeba, aby Trybunał wypowiedział się w przedmiocie przedstawionych pytań. Instytucja prawna przewidziana w art. 29 § 5 i nast. ustawy o Sądzie Najwyższym stanowi bowiem hybrydowe rozwiązanie legislacyjne, którego celem jest faktyczna legalizacja sędziów powołanych do Sądu Najwyższego wadliwie z punktu widzenia wymogu niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy.

17

Sąd odsyłający dodaje, że konieczne jest, aby Trybunał wskazał sposób, w jaki wnioski o przeprowadzenie testu niezawisłości i bezstronności powinny być rozpoznawane w świetle prawa Unii, w szczególności przez sędziego państwa członkowskiego, który został wyznaczony do wadliwie ukształtowanego składu orzekającego mającego je rozpoznać i wyczerpał krajowe możliwości zmierzające do prawidłowego ukształtowania składu.

18

W tych okolicznościach Sąd Najwyższy w składzie jednoosobowym postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

1) [C]zy art. 19 ust. 1 akapit drugi [TUE] w związku z art. 47 [akapity pierwszy i drugi] [Karty] należy interpretować w ten sposób, że:

a) krajowy Sąd Najwyższy w szczególnym postępowaniu zainicjowanym przez zainteresowaną stronę wnioskiem o zbadanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego – wyznaczonego do składu rozpoznającego sprawę o zezwolenie na pociągnięcie sędziego Sądu Najwyższego do odpowiedzialności karnej – wymogów niezawisłości i bezstronności ma obowiązek zbadania z urzędu, czy wyznaczony w drodze losowania spośród całego składu Sądu Najwyższego skład orzekający (w sprawie o zezwolenie na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej) jest sądem »ustanowionym uprzednio ustawą«, w sytuacji gdy prawo krajowe wymaga zbadania jedynie atrybutów sędziowskich w postaci niezawisłości i bezstronności[?]

b) jeżeli wniosek o zbadanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego wymogów niezawisłości i bezstronności został oparty na zarzucie, że taki sędzia został powołany na to stanowisko w wadliwej (o charakterze fundamentalnym) procedurze nominacyjnej, to w składzie orzekającym złożonym z 5 sędziów losowanych spośród całego składu Sądu Najwyższego nie mogą uczestniczyć sędziowie Sądu Najwyższego, którzy zostali powołani w takiej samej wadliwej procedurze nominacyjnej, gdyż taki skład Sądu Najwyższego nie może zostać uznany za sąd niezawisły i bezstronny, ustanowiony uprzednio na podstawie ustawy[?]

c) jeśli w sprawie o zbadanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego wyznaczonego do składu (rozpoznającego sprawę o zezwolenie na pociągnięcie sędziego Sądu Najwyższego do odpowiedzialności karnej) wymogów niezawisłości i bezstronności zostało wykazane przez stronę, że ze względu na udział tego sędziego Sądu Najwyższego w wadliwej (o charakterze fundamentalnym) procedurze nominacyjnej na to stanowisko wyznaczony skład sądu nie spełnia wymogów sądu niezawisłego i bezstronnego, ustanowionego uprzednio na mocy ustawy, to do rozstrzygnięcia wniosku – o zbadanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego wymogów niezawisłości i bezstronności – zbędne jest już nakazane w prawie krajowym badanie postępowania tego sędziego po powołaniu na stanowisko sędziego oraz charakteru sprawy (o zezwolenie na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej sędziego Sądu Najwyższego), a w konsekwencji nie jest dopuszczalne oddalenie wniosku o zbadanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego wymogów niezawisłości i bezstronności tylko z tego powodu, że wnioskodawca nie wykazał dowodowo, iż postępowanie tego sędzia po powołaniu podważa jego przymioty w postaci niezawisłości i niezależności[?]

W przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na [pytanie pierwsze lit. b)]:

2) [C]zy art. 19 ust. 1 akapit drugi [TUE] w związku z art. 47 [akapity pierwszy i drugi] [Karty] należy interpretować w ten sposób, że:

sędzia-członek składu orzekającego w sprawie o zbadanie spełnienia przez sędziego (wyznaczonego do rozpoznania sprawy o zezwolenie na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej sędziego Sądu Najwyższego) wymogów niezawisłości i bezstronności może, po pierwsze, złożyć wniosek o wyłączenie od udziału w składzie orzekającym innego sędziego (sędziów) wylosowanego spośród całego składu Sądu Najwyższego, który został powołany na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego w wadliwej (o charakterze fundamentalnym) procedurze nominacyjnej, wykluczającej uznanie sądu z jego (ich) udziałem za sąd ustanowiony na podstawie ustawy, niezawisły i bezstronny, oraz po drugie, żądać, aby taki wniosek nie był rozpoznawany przez sędziego, który również został powołany na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego w takiej wadliwej procedurze nominacyjnej[?]

3) [C]zy w przypadku pozostawienia wniosku, o którym mowa w [pytaniu drugim], bez nadania mu dalszego biegu (postanowieniem sądu krajowego), sędzia, który złożył taki wniosek, może odmówić podejmowania czynności w sprawie o zbadanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego wymogów niezawisłości i bezstronności, czy też powinien uczestniczyć w wydaniu orzeczenia, pozostawiając w gestii strony decyzję o jego ewentualnym zaskarżeniu z powodu naruszenia prawa strony do rozpoznania sprawy przez sąd spełniający wymogi określone w art. 19 ust. 1 akapit drugi [TUE] oraz art. 47 [akapity pierwszy i drugi] [Karty]?

4) [C]zy na nieprawidłowość ukształtowania całego składu orzekającego – w sprawie o zbadanie spełnienia przez sędziego wymogów niezawisłości i bezstronności – ma wpływ, w kontekście art. 19 ust. 1 akapit drugi [TUE] oraz art. 47 [akapity pierwszy i drugi] [Karty], okoliczność, że w 5‑osobowym składzie tylko 2 sędziów zostało powołanych w wadliwej (o charakterze fundamentalnym) procedurze nominacyjnej na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego, to [znaczy] czy w takim przypadku możliwe jest jednak dalsze procedowanie i wydanie orzeczenia, skoro co do większości członków wyznaczonego składu nie zachodzi problem wadliwości ich powołania na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego?”.

Sprawa C‑103/24

19

W następstwie wszczęcia przed Izbą Odpowiedzialności Zawodowej Sądu Najwyższego postępowania dyscyplinarnego przeciwko sędziemu X.Y., sędziemu Sądu Rejonowego w P., do składu sądu dyscyplinarnego w tym postępowaniu zostali wyznaczeni sędziowie K.B. i C.W. oraz M.M., ławnik.

20

W ramach tego postępowania obwiniony sędzia X.Y. złożył na podstawie art. 29 § 5 ustawy o Sądzie Najwyższym wniosek o zbadanie, czy sędzia K.B., członek tego składu sądu dyscyplinarnego, spełnia wymogi niezawisłości i bezstronności, biorąc pod uwagę w szczególności fakt, że został on powołany do Sądu Najwyższego na wniosek KRS w nowym składzie. Sędzia X.Y. wniósł również o wyłączenie sędziego K.B. od rozpoznania tej sprawy dyscyplinarnej.

21

Do celów rozpoznania tego wniosku ustanowiono w drodze losowania specjalny skład pięciu sędziów Sądu Najwyższego. W tym składzie znalazło się trzech sędziów powołanych na wniosek KRS w poprzednim składzie i dwóch sędziów, C.W. i B.Z., powołanych na wniosek KRS w nowym składzie, zgodnie z procedurą identyczną z tą, według której został powołany sędzia K.B.

22

Z postanowienia odsyłającego wynika, że w przeciwieństwie do dwóch pozostałych spraw będących przedmiotem niniejszego wyroku sędzia sprawozdawca w tym składzie, sam powołany na wniosek KRS w poprzednim składzie, który jest sędzią odsyłającym w jednej z niniejszych spraw, postanowił nie składać wniosku o wyłączenie sędziów powołanych na wniosek KRS w nowym składzie, w tym przypadku sędziów C.W. i B.Z., ponieważ podobne wnioski zostały odrzucone bez rozpoznania co do istoty, co jego zdaniem sprawiło, że wszelkie nowe wnioski w tym zakresie wydają się mijać z celem.

23

W tych okolicznościach Sąd Najwyższy w składzie jednoosobowym postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

„1)

[C]zy art. 19 ust. 1 akapit drugi [TUE] w związku z art. 47 [akapity pierwszy i drugi] [Karty] należy interpretować w ten sposób, że:

a) krajowy Sąd Najwyższy w szczególnym postępowaniu zainicjowanym przez stronę wnioskiem o zbadanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego – wyznaczonego do składu rozpoznającego sprawę dyscyplinarną dotycząca sędziego sądu powszechnego – wymogów niezawisłości i bezstronności ma obowiązek zbadania z urzędu, czy wyznaczony w drodze losowania spośród całego składu Sądu Najwyższego skład orzekający jest także sądem »ustanowionym uprzednio ustawą«[?]

b) jeżeli wniosek o zbadanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego wymogów niezawisłości i bezstronności został oparty na zarzucie, że taki sędzia powołany został w wadliwej (o charakterze fundamentalnym) procedurze nominacyjnej na to stanowisko, to w składzie orzekającym złożonym z 5 sędziów losowanych spośród całego składu Sądu Najwyższego nie mogą uczestniczyć sędziowie Sądu Najwyższego, którzy zostali powołani w takiej samej wadliwej procedurze nominacyjnej, gdyż taki skład Sądu Najwyższego nie może zostać uznany za sąd niezawisły i bezstronny ustanowiony uprzednio na podstawie ustawy[?]

[W] przypadku udzielenia odpowiedzi pozytywnej na pytanie [pierwsze lit. b)]:

2) [C]zy na nieprawidłowość ukształtowania składu orzekającego – w sprawie o zbadanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego wymogów niezawisłości i bezstronności – ma wpływ, w kontekście art. 19 ust. 1 akapit drugi [TUE] oraz art. 47 [Karty], okoliczność, że w 5‑osobowym składzie tylko 2 sędziów zostało powołanych w wadliwej (o charakterze fundamentalnym) procedurze nominacyjnej na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego, to [znaczy] czy w takim przypadku możliwe jest jednak dalsze procedowanie i wydanie orzeczenia, skoro co do większości wyznaczonego składu nie zachodzi problem wadliwości powołania na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego?

[W] przypadku odpowiedzi na pytanie [drugie], że jeśli w wymaganym przez prawo krajowe pięcioosobowym składzie orzekającym biorą jednak udział dwaj albo chociażby jeden wadliwie powołany sędzia Sądu Najwyższego, to taki sąd nie jest sądem w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi [TUE] oraz art. 47 [Karty], o ile wadliwości procesu nominacyjnego mają charakter fundamentalny:

3) [C]zy dla zapewnienia stronom uprawnienia do rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie przez sąd w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi [TUE] oraz art. 47 [Karty] dopuszczalne jest rozpoznanie wniosku, o zbadanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego (wyznaczonego do rozpoznania sprawy dyscyplinarnej dotyczącej sędziego sądu powszechnego) wymogów niezawisłości i bezstronności, przez sąd w składzie jednoosobowym w osobie sędziego sprawozdawcy, co do którego nie zachodzą wadliwości procesu nominacyjnego na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego, jako wniosku o wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego na zasadach ogólnych?”.

Sprawa C‑112/24

24

W następstwie wszczęcia przed Izbą Odpowiedzialności Zawodowej Sądu Najwyższego postępowania dyscyplinarnego przeciwko sędziemu L.S., sędziemu Sądu Rejonowego w P., do składu sądu dyscyplinarnego w tym postępowaniu został wyznaczony sędzia K.B.

25

W ramach tego postępowania obwiniony sędzia złożył na podstawie art. 29 § 5 ustawy o Sądzie Najwyższym wniosek o zbadanie, czy sędzia K.B., członek tego składu sądu dyscyplinarnego, spełnia wymogi niezawisłości i bezstronności, jako że został on powołany do Sądu Najwyższego na wniosek KRS w nowym składzie.

26

Zgodnie z procedurą określoną w art. 29 § 15 ustawy o Sądzie Najwyższym do celów rozpoznania tego wniosku wyznaczono w drodze losowania specjalny skład pięciu sędziów Sądu Najwyższego. W składzie tym zasiada czterech sędziów powołanych na wniosek KRS w poprzednim składzie, natomiast piąty sędzia, X.Y., został powołany na swoje stanowisko na wniosek KRS w nowym składzie, w okolicznościach identycznych z tymi, w jakich został powołany sędzia K.B.

27

Jeden z członków wspomnianego składu, powołany na wniosek KRS w poprzednim składzie, złożył wniosek o wyłączenie sędziego X.Y. na podstawie art. 29 § 5 ustawy o Sądzie Najwyższym w związku z art. 40 i nast. k.p.k. ze względu na to, że udział sędziego X.Y. zagrażał bezstronności tego składu.

28

Ów wniosek o wyłączenie został uznany za niedopuszczalny postanowieniem z dnia 29 listopada 2023 r. wydanym przez sędziego Sądu Najwyższego powołanego również na wniosek KRS w nowym składzie.

29

W tych okolicznościach Sąd Najwyższy w składzie jednoosobowym postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

1) [C]zy art. 19 ust. 1 akapit drugi [TUE] w związku z art. 47 [akapity pierwszy i drugi] [Karty] należy interpretować w ten sposób, że:

a) krajowy Sąd Najwyższy w szczególnym postępowaniu zainicjowanym przez stronę wnioskiem o zbadanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego – wyznaczonego do składu rozpoznającego sprawę dyscyplinarną dotyczącą sędziego sądu powszechnego – wymogów niezawisłości i bezstronności ma obowiązek zbadania z urzędu, czy wyznaczony w drodze losowania spośród całego składu Sądu Najwyższego skład orzekający jest także sądem »ustanowionym uprzednio ustawą«[?]

b) jeżeli wniosek o zbadanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego wymogów niezawisłości i bezstronności został oparty na zarzucie, że taki sędzia powołany został w wadliwej (o charakterze fundamentalnym) procedurze nominacyjnej na to stanowisko, to w składzie orzekającym złożonym z 5 sędziów losowanych spośród całego składu Sądu Najwyższego, nie mogą uczestniczyć sędziowie Sądu Najwyższego, którzy zostali powołani w takiej samej wadliwej procedurze nominacyjnej, gdyż taki skład Sądu Najwyższego nie może zostać uznany za sąd niezawisły i bezstronny ustanowiony uprzednio na podstawie ustawy[?]

c) jeżeli w sprawie o zbadanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego wyznaczonego do składu (rozpoznającego sprawę dyscyplinarną dotyczącą sędziego sądu powszechnego) wymogów niezawisłości i bezstronności zostało wykazane przez stronę, że ze względu na udział tego sędziego Sądu Najwyższego w wadliwej (o charakterze fundamentalnym) procedurze nominacyjnej na to stanowisko wyznaczony skład sądu nie spełnia wymogów sądu niezawisłego i bezstronnego, ustanowionego uprzednio na mocy ustawy, to do rozstrzygnięcia wniosku – o zbadanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego wymogów niezawisłości i bezstronności – zbędne jest już nakazane w prawie krajowym badanie postępowania tego sędziego po powołaniu na stanowisko sędziego oraz charakteru sprawy dyscyplinarnej, a w konsekwencji brak wskazania we wniosku okoliczności dotyczących postępowania tego sędziego po powołaniu na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego nie daje podstaw do jego odrzucenia na podstawie przepisów prawa krajowego (art. 29 § 10 [ustawy o Sądzie Najwyższym])[?]

W przypadku udzielenia odpowiedzi pozytywnej na pytanie [pierwsze lit. b)]:

2) [C]zy art. 19 ust. 1 akapit drugi [TUE] w związku z art. 47 [akapity pierwszy i drugi] [Karty] należy interpretować w ten sposób, że:

sędzia-członek składu orzekającego w sprawie o zbadanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego (wyznaczonego do rozpoznania sprawy dyscyplinarnej dotyczącej sędziego sądu powszechnego) wymogów niezawisłości i bezstronności może, po pierwsze, złożyć wniosek o wyłączenie od udziału w składzie orzekającym innego sędziego (sędziów) wylosowanego spośród całego składu Sądu Najwyższego, który został powołany na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego w wadliwej (o charakterze fundamentalnym) procedurze nominacyjnej, wykluczającej uznanie sądu z jego (ich) udziałem za sąd ustanowiony na podstawie ustawy, niezawisły i bezstronny, oraz po drugie, żądać, aby taki wniosek nie był rozpoznawany przez sędziego, który również został powołany na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego w takiej wadliwej procedurze nominacyjnej[?]

3) [C]zy w przypadku pozostawienia wniosku, o którym mowa w [pytaniu drugim] bez nadania mu dalszego biegu (postanowieniem sądu krajowego), sędzia, który złożył taki wniosek, może odmówić podejmowania czynności w sprawie o zbadanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego wymogów niezawisłości i bezstronności, czy też powinien jednak uczestniczyć w wydaniu orzeczenia, pozostawiając w gestii strony decyzję o jego ewentualnym zaskarżeniu z powodu naruszenia prawa strony do rozpoznania sprawy przez sąd spełniający wymogi określone w art. 19 ust. 1 akapit drugi [TUE] oraz art. 47 [Karty]?

4) [C]zy na nieprawidłowość ukształtowania składu orzekającego – w sprawie o zbadanie spełnienia przez sędziego Sądu Najwyższego wymogów niezawisłości i bezstronności – ma wpływ, w kontekście art. 19 ust. 1 akapit drugi [TUE] oraz art. 47 [akapit pierwszy] [Karty], okoliczność, że w 5‑osobowym składzie tylko jeden z sędziów został powołany w wadliwej (o charakterze fundamentalnym) procedurze nominacyjnej na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego, to znaczny czy w takim przypadku możliwe jest jednak dalsze procedowanie i wydanie orzeczenia, skoro co do większości wyznaczonego składu nie zachodzi problem wadliwości ich powołania na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego?”.

Postępowanie przed Trybunałem

30

Postanowieniem prezesa Trybunału z dnia 26 marca 2024 r. sprawy C‑96/24, C‑103/24 i C‑112/24 zostały połączone do celów pisemnego i ustnego etapu postępowania oraz wydania wyroku.

W przedmiocie właściwości Trybunału

31

Tytułem wstępu należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem do samego Trybunału należy zbadanie okoliczności, w jakich zwrócił się do niego sąd krajowy, w celu ustalenia własnej właściwości lub dopuszczalności przedłożonego mu wniosku [wyrok z dnia 22 marca 2022 r., Prokurator Generalny (Izba Dyscyplinarna Sądu Najwyższego – Powołanie), C‑508/19, EU:C:2022:201, pkt 59 i przytoczone tam orzecznictwo].

32

W tym względzie w pierwszej kolejności należy przypomnieć, że w ramach odesłania prejudycjalnego na podstawie art. 267 TFUE Trybunał może jedynie dokonywać wykładni prawa Unii w granicach przyznanych mu kompetencji [wyrok z dnia 19 listopada 2019 r., A.K. i in. (Niezależność Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego), C‑585/18, C‑624/18 i C‑625/18, EU:C:2019:982, pkt 77 i przytoczone tam orzecznictwo].

33

W niniejszym wypadku pytania zadane w każdej z trzech spraw połączonych wykazują w swoim brzmieniu pewne rozbieżności w odniesieniu do postanowień prawa Unii, o których wykładnię wniesiono. Niektóre pytania dotyczą bowiem wykładni art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE i art. 47 Karty, podczas gdy inne dotyczą art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty. Należy zatem wyjaśnić zakres stosowania tego ostatniego postanowienia.

34

Zakres zastosowania Karty w odniesieniu do działań państw członkowskich został określony w jej art. 51 ust. 1, zgodnie z którym postanowienia Karty mają zastosowanie do państw członkowskich wyłącznie w zakresie, w jakim państwa te stosują prawo Unii, przy czym postanowienie to potwierdza utrwalone orzecznictwo Trybunału, zgodnie z którym gwarantowane w porządku prawnym Unii prawa podstawowe znajdują zastosowanie we wszystkich sytuacjach podlegających prawu Unii, jednak nie poza takimi sytuacjami [wyrok z dnia 19 listopada 2019 r., A.K. i in. (Niezależność Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego) (C‑585/18, C‑624/18 i C‑625/18, EU:C:2019:982, pkt 78 i przytoczone tam orzecznictwo].

35

W niniejszym wypadku, co się tyczy art. 47 Karty, sąd odsyłający nie przedstawił żadnych informacji, które wskazywałyby na to, że sprawy w postępowaniach głównych dotyczą wykładni lub stosowania przepisu prawa Unii, który miałby być stosowany na poziomie krajowym.

36

W związku z tym, zgodnie z art. 51 ust. 1 Karty, jej art. 47 nie ma jako taki zastosowania w rzeczonych sprawach.

37

Niemniej z uwagi na to, że art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE nakłada na wszystkie państwa członkowskie obowiązek ustanowienia środków niezbędnych do zapewnienia, w dziedzinach objętych prawem Unii, skutecznej ochrony prawnej w rozumieniu w szczególności art. 47 Karty, to ostatnie postanowienie powinno być należycie uwzględnione przy dokonywaniu wykładni art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE (wyroki: z dnia 3 lipca 2025 r., Lita i Jeszek, C‑646/23 i C‑661/23, EU:C:2025:519, pkt 54 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 4 września 2025 r., AW T, C‑225/22, EU:C:2025:649, pkt 34).

38

W drugiej kolejności należy przypomnieć, że na podstawie art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE państwa członkowskie ustanawiają środki niezbędne do zapewnienia jednostkom poszanowania ich prawa do skutecznej ochrony prawnej w dziedzinach objętych prawem Unii. Do państw członkowskich należy zatem ustanowienie systemu środków odwoławczych i procedur zapewniających skuteczną kontrolę sądową w tych dziedzinach (wyrok z dnia 26 marca 2020 r., Miasto Łowicz i Prokurator Generalny, C‑558/18 i C‑563/18, EU:C:2020:234, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo).

39

Co się tyczy zakresu przedmiotowego stosowania art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, postanowienie to dotyczy „dziedzin objętych prawem Unii”, niezależnie od tego, w jakiej sytuacji państwa członkowskie stosują to prawo (wyrok z dnia 11 lipca 2024 r., Hann‑Invest i in., C‑554/21, C‑622/21 i C‑727/21, EU:C:2024:594, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo).

40

Artykuł 19 ust. 1 akapit drugi TUE znajduje zatem między innymi zastosowanie w stosunku do każdego organu krajowego, który może rozstrzygać jako sąd kwestie dotyczące stosowania lub wykładni prawa Unii, a więc wchodzące w zakres dziedzin objętych tym prawem (wyrok z dnia 26 marca 2020 r., Miasto Łowicz i Prokurator Generalny, C‑558/18 i C‑563/18, EU:C:2020:234, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo).

41

Tak też jest w przypadku sądu odsyłającego, który może orzekać o kwestiach związanych ze stosowaniem lub wykładnią prawa Unii i należy, jako „sąd” w rozumieniu tego prawa, do polskiego systemu środków prawnych „w dziedzinach objętych prawem Unii” w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, w związku z czym powinien odpowiadać wymogom skutecznej ochrony sądowej (zob. analogicznie wyrok z dnia 11 lipca 2024 r., Hann‑Invest i in., C‑554/21, C‑622/21 i C‑727/21, EU:C:2024:594, pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo).

42

W rezultacie w niniejszych sprawach Trybunał jest właściwy do dokonania wykładni art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE odczytywanego w świetle art. 47 Karty.

W przedmiocie pytań prejudycjalnych

W przedmiocie pytania pierwszego lit. c) w sprawach C‑96/24 i C‑112/24

43

Poprzez pytanie pierwsze lit. c) w sprawach C‑96/24 i C‑112/24 sąd odsyłający zwraca się w istocie o wyjaśnienie, czy art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE odczytywany w świetle art. 47 Karty należy interpretować w ten sposób, że już same okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego mogą powodować naruszenie prawa do niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy w rozumieniu tych postanowień.

44

Na wstępie należy przypomnieć, że – jak wynika z utrwalonego orzecznictwa Trybunału – chociaż organizacja wymiaru sprawiedliwości w państwach członkowskich, w tym ustanowienie, skład, właściwość i funkcjonowanie sądów krajowych, należy do kompetencji tych państw, to przy wykonywaniu tej kompetencji państwa członkowskie mają obowiązek dotrzymywać zobowiązań wynikających dla nich z prawa Unii, a w szczególności z art. 19 TUE [zob. podobnie wyroki: z dnia 11 lipca 2024 r., Hann‑Invest i in., C‑554/21, C‑622/21 i C‑727/21, EU:C:2024:594, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 24 marca 2026 r., Rzecznik Praw Obywatelskich (Wyłączenie sędziego sądu powszechnego), C‑521/21, EU:C:2026:242, pkt 28].

45

W tym względzie zasada skutecznej ochrony sądowej, do której odnosi się art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, stanowi zasadę ogólną prawa Unii, wyrażoną w szczególności w art. 6 ust. 1 EKPC, któremu odpowiada art. 47 akapit drugi Karty. Jak przypomniano w pkt 37 niniejszego wyroku, to ostatnie postanowienie powinno być zatem należycie uwzględnione przy dokonywaniu wykładni art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE [zob. podobnie wyroki: z dnia 11 lipca 2024 r., Hann‑Invest i in., C‑554/21, C‑622/21 i C‑727/21, EU:C:2024:594, pkt 45 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 24 marca 2026 r., Rzecznik Praw Obywatelskich (Wyłączenie sędziego sądu powszechnego), C‑521/21, EU:C:2026:242, pkt 42].

46

Gwarancje dostępu do niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy, a w szczególności gwarancje określające pojęcie, jak również skład tego sądu, stanowią podstawę prawa do rzetelnego procesu sądowego. Badanie pod kątem tego, czy z uwagi na swój skład organ stanowi, jeżeli pojawia się w tym względzie poważna wątpliwość, taki właśnie sąd, jest nieodzowne w kontekście zaufania, jakie powinny wzbudzać u jednostki sądy w społeczeństwie demokratycznym [wyrok z dnia 24 marca 2026 r., Rzecznik Praw Obywatelskich (Wyłączenie sędziego sądu powszechnego), C‑521/21, EU:C:2026:242, pkt 69 i przytoczone tam orzecznictwo].

47

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem niezbędne na podstawie prawa Unii gwarancje niezawisłości i bezstronności wymagają istnienia zasad, w szczególności co do składu danego organu, powoływania jego członków, okresu trwania ich kadencji oraz powodów ich wyłączania lub odwołania, pozwalających wykluczyć, w przekonaniu jednostek, wszelką uzasadnioną wątpliwość co do niepodatności tego organu na czynniki zewnętrzne oraz jego neutralności względem ścierających się przed nim interesów [wyroki: z dnia 6 października 2021 r., W.Ż. (Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego – Powołanie), C‑487/19, EU:C:2021:798, pkt 109; z dnia 24 marca 2026 r., Rzecznik Praw Obywatelskich (Wyłączenie sędziego sądu powszechnego), C‑521/21, EU:C:2026:242, pkt 70].

48

Trybunał, odwołując się do orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, orzekł, że o ile prawo do „sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy” stanowi prawo samodzielne, o tyle ma ono jednak ścisły związek z gwarancjami „niezawisłości” i „bezstronności”. W szczególności – zgodnie z zasadą trójpodziału władzy charakteryzującą funkcjonowanie państwa prawnego – konieczne jest zagwarantowanie niezależności sądów względem władzy ustawodawczej i wykonawczej [wyrok z dnia 24 marca 2026 r., Rzecznik Praw Obywatelskich (Wyłączenie sędziego sądu powszechnego), C‑521/21, EU:C:2026:242, pkt 72 i przytoczone tam orzecznictwo].

49

W tym względzie wymóg dotyczący „sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy” w rozumieniu prawa Unii ma na celu uniknięcie sytuacji, w której organizacja systemu sądownictwa zostałaby pozostawiona uznaniu władzy wykonawczej, oraz zapewnienie, by kwestia ta była regulowana ustawą uchwaloną przez władzę ustawodawczą w sposób zgodny z normami regulującymi wykonywanie jej kompetencji. Wyrażenie to odzwierciedla w szczególności wartość poszanowania państwa prawnego i dotyczy nie tylko podstawy prawnej samego istnienia sądu, lecz również składu orzekającego w każdej sprawie oraz wszelkich innych przepisów prawa krajowego, których nieprzestrzeganie sprawia, że udział jednego lub kilku sędziów w rozpoznawaniu sprawy jest obarczony nieprawidłowością, co obejmuje w szczególności przepisy dotyczące niezawisłości i bezstronności członków danego sądu [zob. podobnie wyroki: z dnia 26 marca 2020 r. (szczególna procedura kontroli orzeczenia), Simpson/Rada i HG/Komisja, C‑542/18 RX‑II i C‑543/18 RX‑II, EU:C:2020:232, pkt 73 i przytoczone tam orzecznictwo; z dnia 6 października 2021 r., W.Ż. (Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego – Powołanie), C‑487/19, EU:C:2021:798, pkt 129; z dnia 24 marca 2026 r., Rzecznik Praw Obywatelskich (Wyłączenie sędziego sądu powszechnego), C‑521/21, EU:C:2026:242, pkt 73].

50

Jest zatem konieczne, by materialne warunki oraz zasady proceduralne odnoszące się do decyzji o powołaniu tych sędziów były sformułowane w sposób nieprowadzący do powstania w przekonaniu jednostek uzasadnionych wątpliwości co do niepodatności danych sędziów na czynniki z