Odmowa umorzenia składki zdrowotnej przedsiębiorcy z zaległością wobec ZUS utrzymana

Decyzją z 12 lutego 2026 r., nr 302/2026, Zakład Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2, 3, 3a i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2025 r., poz. 350 ze zm.), dalej "u.s.u.s.", § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365), dalej "rozporządzenie", odmówił A. B. umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w kwocie 461,66 zł z tytułu nieopłaconej składki na ubezpieczenie zdrowotne za listopad 2025 r. Odsetki zostały naliczone na dzień wpływu wniosku, tj. 23 grudnia 2025 r.

W uzasadnieniu organ przedstawił następujący stan faktyczny i prawny sprawy.

W dniu 23 grudnia 2025 r. wpłynął do organu wniosek A. B. o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek, w którym podano, że zasiłek chorobowy jest zbyt mały i nie wystarcza na wykupienie leków, opłacenie podstawowych potrzeb oraz składki zdrowotnej. Wnioskodawca podał swoje wydatki miesięczne. Wskazał, że ostatni zasiłek chorobowy otrzymał miesiąc temu w kwocie 481,23 zł, więc prosi o zweryfikowanie i jego podwyższenie do dzisiejszych standardów życiowych i wypłatę w wysokości 80% swoich średniorocznych zarobków. Podał, że 16 grudnia 2025 r. odebrał pismo z ZUS o uchyleniu świadczenia 800+, które jest jego jedynym źródłem przychodu.

Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że A. B. nadal prowadzi działalność gospodarczą, w okresie jej prowadzenia nie wywiązywał się z obowiązku opłacania składek, co oznacza, że został dłużnikiem ZUS, który naliczył odsetki od nieopłaconych w terminie należności. Stosownie do art. 24 u.s.u.s. nie upłynął jeszcze termin, w którym należności mogą być dochodzone. Działalność gospodarcza strony osiągnęła następujące wyniki finansowe: w 2023 r. działalność wygenerowała przychód w kwocie 292 895,43 zł; w 2024 r. – przychód w kwocie 70 540 zł; od 1 stycznia do 31 października 2025 r. – przychód w kwocie 43 430 zł. Z informacji zawartych w Kompleksowym Systemie Informatycznym ZUS wynika, że od 2 października do 22 grudnia 2025 r. wnioskodawca przebywał na zwolnieniu lekarskim i za ten okres otrzymał zasiłek chorobowy. W oświadczeniach o stanie rodzinnym i majątkowym z 20 listopada 2025 r. i 22 grudnia 2025 r. wskazał, że gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z 18-letnim synem, nie posiada dochodu z innych źródeł, nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej oraz nie korzysta z innych form pomocy. We wniosku o umorzenie wskazał następujące wydatki miesięczne: 2400 zł zabezpieczenie alimentów, 1100 zł kredyt hipoteczny, 683 zł czynsz, ok. 800 zł wydatki na jedzenie, ok. 350 zł energia elektryczna, ok. 200 zł opłata OC i AC za samochód prywatny używany do prowadzenia działalności gospodarczej, ok. 150 zł wydatki na leki, 75 zł opłaty za Internet i telefon, 252,15 zł usługi księgowe.

W ww. oświadczeniach o stanie rodzinnym i majątkowym wnioskodawca podał, że jego rodzina ponosi stałe miesięczne koszty związane z utrzymaniem: z tytułu miesięcznych opłat w kwocie 683 zł, z tytułu opłat eksploatacyjnych w kwocie ok. 350 zł, koszty związane z leczeniem w kwocie ok. 150 zł oraz z innego tytułu w kwocie 2400 zł. Oprócz przedmiotowego zadłużenia posiada następujące zobowiązania finansowe: z tytułu zaciągniętego kredytu w kwocie 230 520 zł za okres od 2015 r. do 2045 r., miesięczna rata 1120 zł, u osób fizycznych w kwocie 30 000 zł za sierpień 2025 r., alimentacyjne w kwocie 34 000 zł za grudzień 2024 r., miesięczna rata 2 400 zł. Według oświadczenia obowiązania są spłacane. Egzekucja prowadzona jest przez komornika sądowego.

Wnioskodawca wskazał, że jest właścicielem mieszkania o powierzchni 78,50 m², położonego ul. Z. [...] w Kielcach, współwłaścicielem 2⁄46 innej nieruchomości położonej ul. Z. [...]. Z kolei danych w Bazie Danych Ksiąg Wieczystych wynika, że jest właścicielem mieszkania o pow. 55,50 m² położonego ul. Z. [...], właścicielem na prawach wspólności majątkowej małżeńskiej 2⁄46 garażu o pow. 424,9100 m² położonego ul. Z. [...]. Wnioskodawca oświadczył, że jest właścicielem 2 samochodów osobowych: O. rok prod. 2007 oraz T. rok prod. 2018, co potwierdzają dane zawarte w Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców. Oświadczył, że nie posiada wierzytelności. Wskazał na rachunkach bankowych środki pieniężne o łącznej wartości 19,36 zł. W innych składnikach mienia ruchomego podał sprzęt AGD/RTV o wartości 1500 zł.

Zdaniem organu w niniejszej sprawie zostały spełnione wszystkie warunki wynikające z art. 107 ust. 1 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.U. UE C 83 z 30 marca 2010 r.), decydujące o uznaniu przedmiotowego wsparcia finansowego za pomoc publiczną. Ewentualne umorzenie należności mogłoby stanowić zarazem pomoc de minimis (pomoc poniżej 300 tys. euro).

Organ nie stwierdził zaistnienia żadnego z przypadków całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. Wnioskodawca nadal posiada status przedsiębiorcy, naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy nie stwierdzili zaś braku majątku, z którego można egzekwować należności. W konsekwencji, nie jest możliwe pozytywne rozpatrzenie wniosku na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Z kolei umorzenie na podstawie art. 28 ust. 3a tej ustawy, tj. pomimo braku całkowitej nieściągalności składek wymaga wykazania, że ze względu na sytuację rodzinną i stan majątkowy zobowiązany nie może opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Przykładowe sytuacje wymienia § 3 ust. 1 rozporządzenia.

Organ wyjaśnił, że ponoszenie kosztów z tytułu miesięcznych opłat, czy bieżących wydatków związanych z egzystencją nie stanowi podstawy do umorzenia należności. Nie można uznać, że są to nadzwyczajne, czy nieprzewidziane wydatki. Są to wydatki ponoszone przez ogół społeczeństwa. ZUS nie może umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem. W toku postępowania wnioskodawca nie dołączył dokumentów wskazujących na występowanie trudności w terminowym wywiązywaniu się z podstawowych i bieżących opłat. Ponoszenie opłat za prowadzenie usług księgowych w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej, inwestowanie w firmę jest niezbędne, jednakże nie powinno to odbywać się kosztem należności publicznoprawnych. Działalność gospodarcza obarczona jest ryzykiem, które przedsiębiorca powinien kalkulować. Dalsze prowadzenie działalności oznacza, że istnieją perspektywy na poprawę sytuacji finansowej. Nie powinno to jednak polegać na przerzucaniu kosztów na Skarb Państwa. Również zabezpieczenie zobowiązań alimentacyjnych nie jest przesłanką do umorzenia należności. Obowiązkiem rodzica jest bowiem zaspokajanie niezbędnych potrzeb dziecka. Również posiadane zobowiązania wobec innych wierzycieli nie mogą być zdaniem organu argumentem za umorzeniem należności z tytułu składek. Każdy z wierzycieli może dochodzić swoich należności zgodnie z przepisami prawa i umorzenie zadłużenia nie spowoduje poprawy sytuacji finansowej.

Organ wskazał, że jeżeli dana osoba prowadzi gospodarstwo domowe i nie posiada żadnych dochodów lub dochody te nie pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, to kwalifikuje się ona do objęcia najszerszym z możliwych spektrum form pomocy społecznej. Ograniczone możliwości płatnicze, nie mogą być zaś uznane za przesłankę wystarczającą do całkowitego umorzenia zaległości. Każdy przejściowo może wykazać, że ma trudną sytuację, lecz ZUS jest obowiązany w sposób dokładny i racjonalny ocenić sytuację i podjąć decyzję, czy uznaje ją za przesłankę do zastosowania umorzenia należności, czy też nie.

Przesłanka rozporządzenia z § 3 ust. 1 nie odnosi się do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych należności, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Zgromadzony materiał dowodowy nie daje zdaniem organu podstaw do stwierdzenia trwałego ubóstwa oraz uznania, że sytuacja materialna płatnika ma charakter definitywny. Wnioskodawca nadal prowadzi działalność gospodarczą, co stwarza możliwość osiągania dochodu z tego tytułu. Przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W omawianej sprawie sytuacja taka nie występuje, ponieważ wnioskodawca nadal prowadzi działalność gospodarczą.

Organ wyjaśnił, że wydana decyzja nie ustala wysokości zasiłku chorobowego, a także stanu należności z tytułu składek w zakresie kształtowania obowiązku ich opłacenia przez właściwe podmioty, na podstawie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Płatnik składek odpowiada za zobowiązania całym swoim majątkiem, zarówno obecnym, jak i przyszłym, co potwierdza orzecznictwo sądowe. Jeżeli organ dostrzega jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania długu, czy z obecnego majątku dłużnika, czy też w dalszej perspektywie czasowej, to w takiej sytuacji umorzenie należności byłoby przedwczesne.

Podsumowując organ stwierdził, że wnioskodawca nie udowodnił, aby nie miał żadnej możliwości uregulowania należności z tytułu składek. Wyjaśnił, że ZUS jest instytucją powołaną do rzetelnego dysponowania zasobami funduszu ubezpieczeń społecznych, a w związku z tym podejmowania decyzji z ograniczeniem negatywnych dla społeczeństwa skutków prawnych podjętego rozstrzygnięcia. Ubezpieczenia mają solidarny charakter co oznacza konieczność finansowania obecnych i przyszłych świadczeń wszystkich świadczeniobiorców. Zdaniem organu akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie się z obowiązku opłacania składek nie tylko godzi w prawa innych płatników, lecz również narusza zasadę równego traktowania ubezpieczonych.

W skardze do tut. Sądu A. B. wniósł o:

1. dokonanie przez Sąd prokonstytucyjnej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, a w przypadku powzięcia wątpliwości - o skierowanie pytania prawnego do Trybunału Konstytucyjnego w zakresie zgodności art. 36-52 tejże ustawy z art. 2 oraz art. 67 Konstytucji RP, w zakresie, w jakim uniemożliwiają one uzyskanie godziwego świadczenia przez osoby korzystające z preferencyjnych stawek składek "Mały ZUS Plus"; w sytuacji, gdy literalna treść przepisów ustawy prowadzi do skutków rażąco niesprawiedliwych i sprzecznych z wartościami konstytucyjnymi, Sąd ma obowiązek zastosowania prokonstytucyjnej wykładni, która chroni jednostkę przed niedostatkiem;

2. przeprowadzenie dowodu z dokumentów znajdujących się w aktach organu rentowego na okoliczność wysokości opłaconych składek, dotychczas wypłaconych świadczeń oraz przebiegu korespondencji z organem;

3. zmianę zaskarżonej decyzji poprzez ponowne przeliczenie i przyznanie wyrównania zasiłku chorobowego za okres od października do grudnia 2025 r. Wniósł o ustalenie podstawy wymiaru świadczenia w sposób uwzględniający realny przychód ubezpieczonego, a nie jedynie, minimalną podstawę wynikającą z mechanizmu "Mały ZUS Plus". Wskazał, że ustalenie zasiłku w kwocie drastycznie niższej niż minimum socjalne (poniżej 500 zł przy dochodach 5000 zł) czyni prawo do zabezpieczenia społecznego (art. 67 Konstytucji) iluzorycznym i narusza zasadę ochrony zaufania obywatela do państwa (art. 2 Konstytucji). Państwo nie może, pod pozorem ulgi podatkowo-składkowej, pozbawiać obywatela realnej ochrony ubezpieczeniowej w sytuacji wystąpienia ryzyka chorobowego, sprowadzając świadczenie do poziomu naruszającego godność ludzką (art. 30 Konstytucji). Przepisy ustalające podstawę zasiłku dla przedsiębiorców na "Małym ZUS Plus" są dyskryminujące w porównaniu do pracowników etatowych, co narusza art. 32 Konstytucji;

4. zaliczenie okresu pobierania zasiłku chorobowego obliczonego od wnioskowanej podstawy jako okresu składkowego w pełnym wymiarze, co w przyszłości może pomoc skarżącemu w uzyskaniu zasiłku w Urzędzie Pracy. Skarżący ma udokumentowane 365 dni pracy w ciągu ostatnich 18 miesięcy z pensją wyższą od minimalnej krajowej, a z winy ZUS musiał zawiesić działalność. Dzięki zawieszeniu odpadł mu koszt opłacania składek (z których i tak nie ma żadnego pożytku) oraz opłat związanych z prowadzeniem firmy (księgowość);

5. dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z zakresu rachunkowości i ubezpieczeń społecznych na okoliczność:

a) wyliczenia hipotetycznej wysokości zasiłku chorobowego powoda przy założeniu, że podstawa wymiaru składek odpowiadałaby realnym dochodom osiąganym przed okresem niezdolności do pracy;

b) ustalenia relacji wypłaconego świadczenia (ok. 500 zł) do minimum egzystencji oraz minimum socjalnego (ustalone w oparciu o oficjalne dane Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych) dla gospodarstwa domowego skarżącego (osoby samotnej wychowującej dziecko), w spornym okresie. Dowód ten jest niezbędny do wykazania rażącej nieadekwatności wypłaconego świadczenia do funkcji, jaką zasiłek chorobowy powinien pełnić w demokratycznym państwie prawnym, co stanowi fundament podnoszonego zarzutu niekonstytucyjności przepisów ustawy zasiłkowej w zakresie, w jakim dotyczą one osób korzystających z preferencji "Mały ZUS Plus";

6. udzielenie zabezpieczenia roszczenia poprzez nakazanie ZUS wypłaty na jego rzecz miesięcznej kwoty w wysokości 2500 zł tytułem części zasiłku chorobowego na czas trwania postępowania. Obecna wysokość świadczenia (poniżej 500 zł miesięcznie) nie pozwalała na utrzymanie skarżącego i syna na odpowiedniej stopie życiowej. Skarżący musiał zapożyczać się u rodziny (w sumie ok. 30.000 zł).

W uzasadnieniu skarżący podniósł, że obecny system naliczania świadczeń dla przedsiębiorców korzystających z programu "Mały ZUS Plus" narusza zasadę sprawiedliwości społecznej. Jako przedsiębiorca opłacał składki w wysokości około 950 zł miesięcznie, oczekując realnej ochrony ubezpieczeniowej. ZUS zarzucił niską podstawę składek, ale to państwo stworzyło mechanizm "Mały ZUS Plus" jako narzędzie wsparcia i rozwoju przedsiębiorczości. Skorzystanie z tej "ulgi" w praktyce pozbawiło skarżącego ochrony ubezpieczeniowej w czasie choroby. Państwo oferuje "ulgę", która w sytuacji losowej staje się pułapką. Organ wypłaca świadczenie w kwocie mniejszej niż 500 zł miesięcznie, co przy realnych zarobkach skarżącego rzędu 5000 netto miesięcznie stanowi formę ekonomicznej "eksterminacji" przedsiębiorcy. Obecnie skarżący jest osobą bezrobotną poszukującą pracy na etacie.

W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

W piśmie z 10 sierpnia 2026 r. pełnomocniczka skarżącego wyznaczona z urzędu podtrzymała stanowisko skarżącego wraz ze wszystkimi wnioskami dowodowymi, a nadto wniosła o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadka M. K. celem wykazania zasadności skargi, sytuacji materialnej skarżącego, okresu trwania tej sytuacji, powodów powstania trudnej sytuacji skarżącego, uprzedniej sytuacji materialnej, faktu, że działanie organu pozostaje w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego. Na rozprawie oświadczyła, że doszło do zdarzenia nagłego – złamania palca i stąd wzięły się problemy zdrowotne skarżącego. Wniosła o przyznanie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2026 r. poz. 143 ze zm.), dalej "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Dokonując tak rozumianej oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia, Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się w nim naruszeń prawa skutkujących koniecznością jego uchylenia lub stwierdzenia nieważności (art. 145 § 1 i 2 p.p.s.a.).

W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że przedmiotem oceny wydanej w niniejszej sprawie decyzji, pod kątem zgodności z prawem, mogła być wyłącznie zasadność odmowy umorzenia należności skarżącego z tytułu składki na ubezpieczenie zdrowotne za listopad 2025 r., w odpowiedzi na wniosek skarżącego o umorzenie tych należności z 23 grudnia 2025 r. Materialnoprawną podstawą wydanej w niniejszej sprawie decyzji mógł być więc tylko art. 28 ust. 2, 3 i 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych ("u.s.u.s."), w zw. z art. 32 tej ustawy. Poza zakresem rozpoznania są więc wszelkie kwestie wykraczające poza przesłanki umorzenia ww. należności, tj. kwestia oceny mechanizmu rozwiązania określanego jako "Mały ZUS Plus", czy żądanie wyrównania zasiłku chorobowego. Wniosek dotyczył jednoznacznie kwestii umorzenia należności z tytułu składek i w tym zakresie został rozpatrzony.

W art. 28 ust. 2 u.s.u.s. sformułowana została zasada, że należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Z kolei w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. ustawodawca zdefiniował sytuacje, w których organ może uznać, że zachodzi całkowita nieściągalność należności wskazanych w ust. 2. I tak, całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Zarazem, zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s., należności z tytułu składek ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, według zasad określonych w rozporządzeniu wydanym na podstawie art. 28 ust. 3b cyt. ustawy, tj. rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Przedstawione powyżej reżimy prawne umarzania należności z tytułu składek, tj. przewidziane w art. 28 ust. 2 i 3a u.s.u.s., nie są od siebie niezależne, co wynika ze sformułowań: "z zastrzeżeniem ust. 3a" oraz "mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności". Przypadki całkowitej nieściągalności uregulowane zostały wyczerpująco w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Uzależnienie umorzenia należności z tytułu składek od ich całkowitej nieściągalności dotyczy zatem także ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek. W konsekwencji oznacza to zatem, że przy umarzaniu nieopłaconych przez te podmioty należności z tytułu składek zastosowanie będzie miał wymóg wystąpienia precyzyjnie określonych przesłanek całkowitej nieściągalności, a w sytuacji ich niewystąpienia sytuacja majątkowa i rodzinna wnioskodawcy podlegać będzie ocenie organu z punktu widzenia przesłanek określonych w przywołanym rozporządzeniu.

Zgodnie z § 3 tego rozporządzenia, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W rozpoznawanej sprawie poza sporem jest, że nie wystąpiła całkowita nieściągalność, o której mowa w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. Podstawą umorzenia mogły być jedynie przepisy art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia. Z przywołanych regulacji wynika, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek, mimo braku ich całkowitej nieściągalności, podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego, o czym przesądza użyty w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. zwrot "należności z tytułu składek (...) mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane". Oznacza to zatem, że organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności, przy czym wybór ten może być swobodny, ale nie dowolny (por. wyrok NSA z dnia 29 sierpnia 2007 r., sygn. II GSK 141/07).

Proces podejmowania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek ma charakter dwuetapowy. Najpierw organ, ustalając istotne okoliczności faktyczne sprawy związane przede wszystkim z sytuacją majątkową, osobistą i rodzinną wnioskodawcy, ocenia czy okoliczności te odpowiadają choćby jednej z przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia. Stwierdzenie, że okoliczności ustalone w sprawie nie odpowiadają żadnej z przesłanek umorzenia zaległości wyklucza możliwość wydania pozytywnego rozstrzygnięcia. Z kolei drugi etap ma miejsce jedynie wówczas, gdy organ stwierdzi, że przesłanki te przemawiają za umorzeniem wskazanych należności. Nawet jednak pozytywna ocena występowania tych przesłanek nie obliguje organu do skorzystania z instytucji umorzenia należności z tytułu tych składek. Organ działa bowiem w zakresie przyznanego mu uznania administracyjnego.

W kontekście przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia zasadnicze znaczenie ma wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy. Strona w treści złożonego wniosku o umorzenie należności, a następnie w toku postępowania powinna więc wskazać konkretne okoliczności, które będą przemawiały za zastosowaniem wobec niej instytucji umorzenia. Następnie ZUS, w toku postępowania, powinien wnikliwie ustalić istnienie (lub brak) takich okoliczności, podejmując w tym zakresie, o ile jest to możliwe, także działania z urzędu, niezależnie od informacji uzyskanych od wnioskodawcy, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.) i zasadą zupełności postępowania dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a). Oczywiste jest jednak, że w toku takiego postępowania, to głównie na stronie spoczywa ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek umorzenia, o czym świadczy użyty przez ustawodawcę w § 3 ust. 1 rozporządzenia zwrot: "jeżeli zobowiązany wykaże". To wnioskodawca bowiem, a nie organ, ma pełną wiedzę o swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej, osobistej i o przeszkodach w spłacie zadłużenia (por. wyrok WSA w Łodzi z 27 listopada 2025 r., sygn. III SA/Łd 635/25).

Podkreślić należy, że ustalając stan faktyczny organ jest związany określonymi w k.p.a. zasadami oraz regułami logiki. Uznanie administracyjne odnosi się natomiast do wyboru konsekwencji prawnych (tj. do tego, czy umorzyć należności, czy też odmówić ich umorzenia) w razie prawidłowego ustalenia, że zastosowanie umorzenia jest możliwe, bowiem przemawiają za tym przesłanki wskazane w § 3 ust. 1 cyt. rozporządzenia. W rozpoznawanej sprawie, w ocenie Sądu, organ dokonał prawidłowej analizy stanu faktycznego i na jego tle wyciągnął prawidłowe wnioski w kontekście przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia.

Niewątpliwie, materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie wskazywał na wystąpienie przesłanki związanej z poniesieniem strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia (§ 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia). Zaległości objęte zaskarżoną decyzją powstały bowiem wskutek niewywiązywania się skarżącego z obowiązków nałożonych nań przepisami prawa, a nie wskutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych. Nie wystąpiła też ani przesłanka pozbawienia możliwości zaspokojenia, w sytuacji opłacenia należności z tytułu składek, niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1), ani przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny (§ 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia). Jeśli chodzi o tę ostatnią, to jej wystąpienie uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. Niewątpliwie w rezultacie złamania palca skarżący doświadczył utrudnień w codziennej egzystencji, jednakże nie wykazał takich problemów ze zdrowiem, które wykluczałyby go całkowicie i trwale z aktywności zawodowej. Nie legitymuje się orzeczoną niezdolnością do pracy, ani orzeczonym stopniem niepełnosprawności. Nie jest więc trwale i całkowicie wykluczony z rynku pracy ze względów zdrowotnych. Sam w skardze podaje, że aktualnie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna poszukująca pracy. Problem ze złamanym palcem może więc być dodatkowym utrudnieniem w codziennej egzystencji, ale nie stanowi wystarczającej podstawy do umorzenia należności z tytułu składek, skoro skarżący na datę wydania zaskarżonej decyzji wciąż prowadził działalność gospodarczą (wniosek o jej zawieszenie złożył 25 lutego 2026 r.), a aktualnie jest osobą poszukującą pracy, co stwarza perspektywy uzyskiwania dochodów, z których będzie mógł stopniowo spłacać zadłużenie wobec ZUS. W toku postępowania skarżący nie wskazywał też na konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny.

Oceniając zaistnienie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia podzielić należy uwagę organu, że jeśli ktoś nie posiada żadnych dochodów lub dochody te nie pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych to kwalifikuje się do objęcia najszerszym z możliwych spektrum form pomocy społecznej. Tymczasem zgromadzony materiał dowodowy nie dawał podstaw do stwierdzenia trwałego ubóstwa oraz uznania, że sytuacja materialna skarżącego ma charakter definitywny. Skarżący posiada majątek w postaci mieszkania, 2 samochodów osobowych, jego działalność gospodarcza w latach 2023-2025 generowała przychód, na bieżąco reguluje swoje zobowiązania finansowe, aczkolwiek częściowo dzięki pożyczkom od osób fizycznych. Sąd podziela pogląd wyrażony w wyroku NSA z 23 kwietnia 2009 r., sygn. II GSK 884/08, zgodnie z którym wynikająca z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia podstawa umarzania należności ZUS powinna mieć zastosowanie tylko do tych dłużników, którzy przekonają organ o wykorzystaniu w pełni zdolności do pracy i aktywnej postawie w poszukiwaniu źródeł dochodów. Omawiane uregulowanie nie może być formą premiowania osób, które posiadając zobowiązania finansowe, prezentują postawę pasywną w zakresie dążenia do ich spłacenia. Podstawa umorzenia należności ZUS mająca swe źródło w omawianych przepisach została stworzona dla "uzasadnionych przypadków" (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.), a zatem wyjątkowych, a nawet drastycznych, powstałych z przyczyn całkowicie obiektywnych (niezależnych od dłużnika). Tymczasem z treści skargi zdaje się wynikać, że wnioskodawca postanowił nie zapłacić przedmiotowych składek w poczuciu niesprawiedliwości jaką według niego stanowi wysokość przyznanego mu zasiłku chorobowego. Trudno zaś osobę o takiej postawie wobec budżetu państwa premiować udzieleniem najdalej idącej ulgi w postaci umorzenia.

W świetle powyższego organ trafnie przyjął, że również § 3 ust. 1 pkt 1 i 2 rozporządzenia nie ma w niniejszej sprawie zastosowania. Prawidłowo uznał, że nie ma podstaw do stwierdzenia, że w sytuacji skarżącego występuje stan ubóstwa. Skarżący nie korzysta z żadnych form pomocy społecznej skierowanych do osób znajdujących się w niedostatku. Mimo więc okoliczności mogących świadczyć o niełatwej sytuacji materialnej strony, organ przedstawił zasługującą na aprobatę argumentację przemawiającą przeciwko uwzględnieniu wniosku o umorzenie. Skarżący nie wykazał takich okoliczności, które obiektywnie uniemożliwiają mu uregulowanie należności z tytułu składek. W swojej skardze koncentruje się na podważaniu istoty mechanizmu "Mały ZUS Plus", nie zaś na przesłankach umorzenia, o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia. W szczególności, nie odnosi swojej sytuacji materialnej i rodzinnej do wysokości zadłużenia względem ZUS. Nie wskazuje, w jaki sposób spłata tego zadłużenia pozbawiłaby go i jego rodzinę możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych. W tym zakresie należy brać pod uwagę m.in., czy spłata zadłużenia w dłuższym czasie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek strona zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, ubrania, itp.). W rozpoznawanej sprawie skarżący takich okoliczności nie wykazał.

W tych okolicznościach organ słusznie dostrzegł możliwość spłaty lub wyegzekwowania zadłużenia, co nie pozbawi skarżącego możliwości zaspokajania potrzeb życiowych. Korzystanie przez stronę z systemu ubezpieczeń społecznych, czy z ubezpieczenia zdrowotnego i jednoczesne nieregulowanie zaległości w odprowadzaniu składek narusza interes społeczny i uderza w solidarność ubezpieczonych, albowiem skarżący z jednej strony korzysta ze świadczeń, a poprzez zaległości składkowe nie dokłada się w pełni do systemu, z którego mają korzystać pozostali. Ustawowym obowiązkiem ZUS jest dochodzenie należności z tytułu składek. Składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata - nieopłacone w terminie, podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.). Umorzenie należności z tytułu składek oznacza definitywną rezygnację organu z możliwości ich wyegzekwowania. Z tych względów ZUS jest zobowiązany do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Dotyczy to również decyzji w przedmiocie umorzenia tych należności.

Na gruncie rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że organ rentowy w sposób wystarczający zebrał dostępny mu materiał dowodowy i dokonał jego prawidłowej oceny. Wyprowadzony z tej oceny wniosek o braku w niniejszej sprawie podstaw do umorzenia należności z tytułu składek nie został skutecznie podważony. W tym miejscu podkreślić należy, że przy badaniu zaistnienia przesłanek warunkujących umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne nie są istotne przyczyny powstania zaległości, zawinione czy też subiektywnie niezawinione, które nie zostały przewidziane, jako samodzielna przesłanka umorzenia należności (por. wyrok NSA z 14 stycznia 2015 r. sygn. II GSK 2051/13, powołany tam wyrok NSA z 23 kwietnia 2009 r., sygn. II GSK 884/08).

Stan faktyczny sprawy, będący podstawą rozstrzygnięcia, nie budzi wątpliwości. Uzasadnienie zaskarżonego rozstrzygnięcia odpowiada wymogom ustawowym, zawiera wszechstronną ocenę stanu majątkowego skarżącego i szczegółowo wykazuje dlaczego odmówiono umorzenia należności w oparciu o wszystkie ustawowe przesłanki. Organ prawidłowo przeanalizował sytuację życiową i materialną zobowiązanego oraz podjął decyzję wskazując na okoliczności uzasadniające odmowę umorzenia należności z tytułu składek. Prawidłowo uznał, że brak jest podstaw do umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z niespełnieniem przesłanek z § 3 ust. 1 rozporządzenia.

Odnosząc się do zawartego w skardze wniosku o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego oraz późniejszego wniosku o przesłuchanie świadka, należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 106 § 3 p.p.s.a. sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Nie ma natomiast możliwości przeprowadzenia przed sądem administracyjnym dowodu z opinii biegłego, czy przesłuchania świadka. Brak jest też przepisów prawa, które umożliwiałyby "zabezpieczenie roszczenia" w ramach postępowania sądowoadministracyjnego.

W tym stanie rzeczy, ponieważ podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę - Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 p.p.s.a. w zw. z § 23 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2026 r., poz. 87).