Dziecko odebrane matce w marcu 2021 r. Sąd nie uwzględnił skargi na zwrot 500 zł

Zaskarżoną decyzją z 24 lutego 2026 r. znak: SKO.40.2514.2021.św Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu po rozpatrzeniu odwołania A. P., powoływanej dalej jako: "skarżąca", działając na podstawie art. 1 i art. 18 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. z 2018 r. poz. 570) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2025 r. poz. 1691), powoływanej dalej jako: "k.p.a." utrzymało w mocy decyzję Burmistrza [...] z 12 lipca 2021 r. znak: OPS.ŚR.4707.275.2019/2021 wydaną na podstawie m.in. art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 6, ust. 3 i ust. 9 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, powoływanej dalej jako: "u.p.p.w.d." uznającą, że świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącej na córkę N. P., powoływaną dalej jako: "córka", za okres od 1 kwietnia 2021 r. do 30 kwietnia 2021 r. w kwocie 500,00 zł jest nienależnie pobranym świadczeniem wychowawczym oraz żądającą zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w kwocie 500,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.

Z akt sprawy wynika, że wnioskiem z 1 lipca 2019 r. skarżąca zwróciła się do Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na okres 2019/2021 na troje dzieci. Informacją z 4 lipca 2019 r. nr [...] organ I instancji poinformował skarżącą o przyznaniu świadczeń wychowawczych na każde z dzieci na okres od 1 października 2019 r. do 31 maja 2021 r. w kwocie 500,00 zł miesięcznie.

Pismem z 30 kwietnia 2021 r. organ I instancji wezwał skarżącą do złożenia wyjaśnień co do okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego przyznanego na córkę N. P., dotyczących wspólnego zamieszkiwania i pozostawania dziecka na utrzymaniu strony. W oświadczeniu z 10 maja 2021 r. skarżąca podała, że od 22 marca 2021 r. córka nie zamieszkuje wspólnie z nią i dlatego zwróciła się o uchylenie prawa do świadczenia wychowawczego na to dziecko.

Decyzją z 14 maja 2021 r. organ I instancji orzekł o uchyleniu za zgodą strony prawa do świadczenia wychowawczego ustalonego na córkę w kwocie 500,00 zł miesięcznie na okres od 1 października 2019 r. do 31 maja 2021 r. przyznanego informacją z 4 lipca 2019 r.

7 czerwca 2021 r. skarżąca złożyła dwa oświadczenia, w których poinformowała, że córka 22 marca 2021 r. została porwana przez policję z miejsca zamieszkania i przebywa u dziadków oraz że w kwietniu 2021 r. nie przekazała na utrzymanie córki zasiłku rodzinnego oraz świadczenia 500+, tym samym dziecko nie pozostawało na jej utrzymaniu.

Pismem z 9 czerwca 2021 r. organ I instancji zawiadomił skarżącą o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na córkę za okres od 1 kwietnia 2021 r. do 30 kwietnia 2021 r. w wysokości 500,00 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

Do akt sprawy włączono postanowienie Sądu Rejonowego w [...] Wydział [...] Rodzinny i Nieletnich z 10 maja 2021 r., sygn. akt [...], wydane w trybie zabezpieczenia, orzekające o umieszczeniu małoletniej córki w rodzinie zastępczej.

Przywołaną na wstępie decyzją organ I instancji uznał, że świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącej na córkę za okres od 1 kwietnia 2021 r. do 30 kwietnia 2021 r. w kwocie 500,00 zł jest nienależnie pobranym świadczeniem wychowawczym i zażądał jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. W uzasadnieniu wskazał, że 22 kwietnia 2021 r. uzyskał informację o niezamieszkiwaniu córki z matką od 22 marca 2021 r., co skarżąca potwierdziła w oświadczeniu z 10 maja 2021 r., a ponadto oświadczyła, że córka nie pozostawała na jej utrzymaniu w kwietniu 2021 r. i nie przekazała na jej rzecz świadczeń rodzinnych i świadczenia wychowawczego. Organ I instancji w uzasadnieniu nadmienił, że świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, w celu częściowego pokrycia wydatków związanych z wychowywaniem tego dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokajaniem jego potrzeb. Zgodnie z art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.

Odwołanie od ww. decyzji wniosła skarżąca podnosząc, że 22 marca 2021 r. jej córka została porwana przez policję, a prawidłowość działań policji sprawdza Ministerstwo Sprawiedliwości. Od tamtego czasu dziecko przebywa u babci, a sąd wydał "decyzję tymczasową" o ustanowieniu rodziców skarżącej rodziną zastępczą dla córki. Skarżąca wskazała, że świadczeń rodzinnych za kwiecień 2021 r. nie wpłaciła na konto dziecka, gdyż w marcu wpłaciła kwotę 600,00 zł na pół roku, natomiast świadczenie 500+ przekazała do rąk córki i nie wie, czy córka poinformowała o tym babcię. Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie zobowiązania wraz z odsetkami ustawowymi.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu po rozpoznaniu powyższego odwołania utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Organ wyjaśnił, że mimo zmiany u.p.p.w.d. od 1 stycznia 2022 r., na podstawie art. 20 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1981) sprawa podlega rozpatrzeniu na podstawie przepisów dotychczasowych. Następnie, wskazał, że należy zgodzić się ze stanowiskiem organu I instancji o zastosowaniu w sprawie art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. Organ II instancji wskazał, że stosownie do art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca. Tymczasem z akt sprawy, w tym z oświadczeń skarżącej z 10 maja 2021 r. oraz z 7 czerwca 2021 r. wynika, że córka, na którą skarżąca pobierała świadczenie wychowawcze, od 22 marca 2021 r. zamieszkała z babcią i dziadkiem, którzy zostali ustanowieni dla niej rodziną zastępczą. W kwietniu 2021 r. świadczenie wychowawcze było zatem wypłacane w sytuacji niespełnienia przesłanek wynikających z art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. i jest świadczeniem nienależnie pobranym, bowiem wypłaconym w sytuacji braku prawa do jego pobierania.

Kolegium wskazało, że sformułowanie "wspólne zamieszkanie" należy rozumieć jako faktyczne miejsce zamieszkania, czyli fizyczne przebywanie dziecka u osoby, która sprawuje nad nim faktyczną opiekę i faktycznie zaspokaja jego potrzeby życiowe. Jeżeli zatem sytuacja życiowa dziecka zmienia się w ten sposób, że rozpoczyna ono zamieszkiwanie w rodzinie zastępczej, to rodzic traci prawo do świadczeń wychowawczych na to dziecko, bowiem nie pokrywa kosztów utrzymania gospodarstwa domowego, w którym dziecko aktualnie przebywa.

Organ podkreślił, że obowiązkiem skarżącej, stosownie do art. 20 ust. 1 u.p.p.w.d., było niezwłoczne powiadomienie organu wypłacającego świadczenie o zmianie sytuacji rodzinnej. Skarżąca z obowiązku tego nie wywiązała się, a informacja w tym zakresie została ujawniona dopiero 10 maja 2021 r. Nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze w myśl art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. jest pojęciem o charakterze obiektywnym – składa się na nie wyłącznie rzeczywiste skorzystanie z określonej formy wsparcia finansowego mimo braku prawa do jego pobierania. Nie ma znaczenia stan świadomości osoby pobierającej świadczenie ani brak pouczenia o braku podstaw do jego pobierania, na poparcie czego organ przywołał wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 grudnia 2025 r., sygn. akt I OSK 2229/24.

Następnie Kolegium stwierdziło, że organ I instancji wszczął postępowanie z urzędu, o czym zawiadomił skarżącą pismem z 9 czerwca 2021 r. doręczonym 14 czerwca 2021 r., oraz prawidłowo ustalił kwotę nienależnie pobranego świadczenia w wysokości 500,00 zł, gdyż z akt sprawy wynika, że za kwiecień 2021 r. wypłacono skarżącej świadczenia wychowawcze na troje dzieci w łącznej kwocie 1 500,00 zł, w tym na córkę N. P. w wysokości 500,00 zł. Na dzień wydania decyzji przez organ I instancji, tj. 12 lipca 2021 r., wysokość odsetek wynosiła 5,60 zł.

Odnosząc się do argumentów odwołania organ stwierdził, że nie mają one wpływu na podjęte rozstrzygnięcie. Bez znaczenia jest okoliczność, komu i na jaki cel skarżąca przekazywała świadczenie wychowawcze i czy wydatkowała je na potrzeby dziecka, bowiem nie była osobą uprawnioną do jego pobierania. Niespełnienie choćby jednej z przesłanek z art. 4 u.p.p.w.d. powoduje utratę prawa do świadczenia, a decyzja uznająca świadczenie wychowawcze za nienależnie pobrane nie ma charakteru uznaniowego.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu A. P. zaskarżyła decyzję organu II instancji zarzucając naruszenie:

1) art. 7 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie w sposób wyczerpujący stanu faktycznego sprawy oraz pominięcie istotnych okoliczności dotyczących sytuacji prawnej dziecka w okresie objętym decyzją;

2) art. 77 § 1 k.p.a. poprzez nieprzeprowadzenie pełnego postępowania dowodowego i brak ustalenia podstawy prawnej przebywania dziecka poza miejscem zamieszkania skarżącej w okresie poprzedzającym wydanie postanowienia sądu rodzinnego;

3) art. 80 k.p.a. poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny materiału dowodowego;

4) art. 107 § 3 k.p.a. poprzez sporządzenie uzasadnienia decyzji w sposób niewystarczający i niewskazanie podstawy prawnej sprawowania pieczy nad dzieckiem przed 10 maja 2021 r.;

5) art. 25 u.p.p.w.d. poprzez błędne przyjęcie, że świadczenie wychowawcze zostało pobrane nienależnie, mimo braku wykazania przez organ zmiany sytuacji prawnej dziecka w kwietniu 2021 r.

Skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a także zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

W uzasadnieniu wyjaśniła, że stanowisko organów jest nieprawidłowe i nie znajduje oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym. Córka została porwana z miejsca zamieszkania 22 marca 2021 r. przez funkcjonariuszy Policji, bez asysty pracownika OPS, kuratora, lekarza, psychologa. W tym czasie nie istniało żadne postanowienie sądu rodzinnego o umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej. Pierwsze postanowienie w tym zakresie zostało wydane dopiero 10 maja 2021 r. przez Sąd Rejonowy w [...], co oznacza, że w okresie od 22 marca 2021 r. do 10 maja 2021 r. nie istniała formalna i prawna podstawa umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej. Organy nie ustaliły, na jakiej podstawie prawnej dziecko przebywało u babci, czy przed 10 maja 2021 r. wydano jakiekolwiek postanowienie zabezpieczające sądu rodzinnego oraz czy istniał jakikolwiek akt prawny skutkujący przeniesieniem pieczy nad dzieckiem.

Zdaniem skarżącej organ oparł rozstrzygnięcie wyłącznie na fakcie fizycznego przebywania dziecka poza miejscem zamieszkania skarżącej, pomijając brak formalnego rozstrzygnięcia sądu rodzinnego. Tymczasem dopiero prawomocne postanowienie sądu rodzinnego może stanowić podstawę do przyjęcia, że dziecko zostało skutecznie umieszczone w pieczy zastępczej. Brak takiego rozstrzygnięcia w kwietniu 2021 r. oznacza, że organ nie wykazał istnienia przesłanek do uznania świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu wniosło o jej oddalenie podtrzymując argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

W piśmie procesowym z 4 maja 2026 r. skarżąca podtrzymała skargę w całości. Wskazała, że organ w odpowiedzi na skargę nie zakwestionował, że do 10 maja 2021 r. nie istniało żadne postanowienie sądu rodzinnego dotyczące umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej, a zatem w kwietniu 2021 r. nie istniała formalna podstawa prawna ograniczenia władzy rodzicielskiej ani orzeczenie przenoszące pieczę nad dzieckiem. Organ dokonał tym samym niedopuszczalnego zastąpienia podstawy prawnej stanem faktycznym, przyjmując skutki prawne bez istnienia podstawy prawnej. Fakt fizycznego pobytu dziecka poza miejscem zamieszkania nie jest równoznaczny z utratą prawa do świadczenia. Organ pominął przy tym, że dziecko zostało odebrane bez postanowienia sądu rodzinnego, bez udziału kuratora i pracownika OPS oraz bez jakiejkolwiek formalnej procedury zabezpieczenia.

Skarżąca podniosła ponadto, że Kolegium w analogicznym stanie faktycznym uznało, że zasiłek rodzinny wraz z dodatkami za ten sam okres nie był świadczeniem nienależnym. Organ w odniesieniu do tego samego stanu faktycznego przyjął zatem dwa sprzeczne stanowiska, nie wykazując różnic uzasadniających odmienne rozstrzygnięcia, co narusza zasadę spójności i jednolitości działania organów administracji i podważa prawidłowość zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie skarżąca przyznała, że nie wie jak zakończyło się postępowanie prowadzone przez Ministerstwo Sprawiedliwości dotyczące prawidłowości działań Policji, która odebrała córkę skarżącej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Rozważania natury prawnej należy poprzedzić wskazaniem, że na podstawie art. 1 § 1-2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2024 r. poz. 1267) – dalej: p.u.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zgodnie z kolei z art. 1 § 2 p.u.s.a. oraz w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2026 r. poz. 143, ze zm.) – zwanej nadal: p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Sądowa kontrola aktów prawa miejscowego organów jednostek samorządu terytorialnego polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa, dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności. Badana jest zatem wyłącznie legalność aktu administracyjnego.

Warto także podnieść, że sąd administracyjny nie rozstrzyga o uprawnieniach, czy też obowiązkach, a jedynie może uchylić zaskarżony akt lub czynność, lub stwierdzić ich nieważność w przypadkach wskazanych w ustawie. W konsekwencji sąd administracyjny nie ocenia rozstrzygnięcia organu pod kątem jego słuszności, czy też celowości, jak również nie rozpatruje sprawy kierując się zasadami współżycia społecznego, zasadami ekonomiki obrotu gospodarczego, czy uznawanymi społecznie normami pozaprawnymi, ale w zakresie dokonywanej kontroli zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji – orzekając w sprawie – nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.

Powołane regulacje określają podstawową funkcję sądownictwa administracyjnego i toczącego się przed nim postępowania, którą jest sprawowanie wymiaru sprawiedliwości poprzez działalność kontrolną nad wykonywaniem administracji publicznej. W ramach tej kontroli sąd administracyjny nie bada celowości, czy też słuszności zaskarżonej decyzji. Nie jest zatem władny oceniać takich okoliczności jak pokrzywdzenie strony decyzją wówczas, gdy wiąże się ona z negatywnymi skutkami dla niej, bowiem związany jest normą prawną odzwierciedlającą wolę ustawodawcy, wyrażoną w treści odpowiedniego przepisu prawa.

Do kompetencji sądu administracyjnego należy wyłącznie kontrola legalności działania organu administracji. To rolą organu administracji jest rozstrzygnięcie o prawach czy obowiązkach strony stosunku administracyjnego na podstawie norm prawa materialnego i w ustalonym w tym postępowaniu stanie faktycznym. Zadaniem zaś sądu administracyjnego jest sprawdzenie, czy postępowanie organu odpowiadało wymogom formalnym i czy w ustalonym stanie faktycznym prawidłowo zastosowano przepisy prawa materialnego. Tym samym sąd nie zastępuje organów administracji publicznej w merytorycznym załatwieniu spraw i nie dokonuje samoistnie ustaleń faktycznych i prawnych, orzeka natomiast na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 p.p.s.a.). Zatem sąd administracyjny nie rozstrzyga merytorycznie sprawy zawisłej przed organami administracyjnymi, a jedynie weryfikuje zgodność zajętego przez organ stanowiska z obowiązującymi przepisami prawa. Tym samym sąd administracyjny nie rozstrzyga o prawach czy obowiązkach, nie zastępuje on bowiem organów w merytorycznym załatwieniu sprawy.

Na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie: 1) uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi: a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy; 2) stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach; 3) stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach. Stosownie do art. 145 § 3 p.p.s.a. w przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1 i 2, sąd stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, umarza jednocześnie to postępowanie.

Z kolei na podstawie art. 151 p.p.s.a. Sąd w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części oddala skargę odpowiednio w całości albo w części.

Sąd ponadto rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak, co do zasady, związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).

Przeprowadzona przez Sąd w niniejszej sprawie, według wskazanych kryteriów, ocena legalności wykazała, że zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa w jakimkolwiek stopniu uzasadniającym podjęcie orzeczenia na podstawie art. 145 § 1 p.p.s.a.

Zdaniem Sądu, w sprawie nie zaistniały nieprawidłowości zarówno co do ustalenia stanu faktycznego sprawy, jak i w zakresie zastosowania do niego przepisów prawa materialnego. Postępowanie wyjaśniające zostało przeprowadzone właściwie, ustalenia organów nie pozostawiają wątpliwości, a podjęte rozstrzygnięcie odpowiada przepisom prawa. Przebieg postępowania został zrelacjonowany powyżej stąd brak jest podstaw do jego powtarzania w tej części uzasadnienia. Sąd w pełni zgadza się z ustaleniami organów, które szczegółowo zostały przytoczone wyżej.

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji według tak określonych kryteriów Sąd doszedł do wniosku, że jest ona prawidłowa, a zarzuty skargi nie mogą odnieść skutku.

W pierwszej kolejności trzeba zgodzić się z organami, że pomimo zmiany od 1 stycznia 2022 r. ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, na podstawie art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 17 września 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1981) odwołania, zażalenia, ponaglenia, skargi na bezczynność dotyczące wydanych na podstawie przepisów dotychczasowych przez wójtów, burmistrzów, prezydentów miast, starostów i wojewodów rozstrzygnięć w sprawie ustalenia prawa odpowiednio do świadczenia wychowawczego lub dodatków, o których mowa w art. 80 ust. 1a, art. 113a albo art. 1 15 ust. 2a ustawy zmienianej w art. 15 w brzmieniu dotychczasowym, są rozpatrywane na podstawie przepisów dotychczasowych. Sprawy o nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze oraz dodatki, o których mowa w art. 80 ust. 1a, art. 113a albo art. 115 ust. 2a ustawy zmienianej w art. 15 w brzmieniu dotychczasowym, przyznane odpowiednio przez wójtów, burmistrzów, prezydentów miast lub starostów są rozpatrywane na podstawie przepisów dotychczasowych (art. 20 ust. 2 ww. ustawy).

Zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Z kolei w myśl art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.

W powołanej regulacji ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia". Pojęcie to odnosi się do się do cechy czynności (pobrania), a nie cechy świadczenia (nienależnego). Należy zatem rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od pojęcia "świadczenia nienależnie pobranego". W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" jest świadczeniem pobranym przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Innymi słowy, o świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje (por. wyrok WSA w Warszawie z 3 września 2019 r., I SA/Wa 1200/19, Lex nr 3013670).

Nie kwestionując powyższego stanowiska podkreślić trzeba, że w dniu 1 lipca 2019 r. weszła w życie ustawa z 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r. poz. 924). W wyniku dokonanej tym aktem nowelizacji ustawy z 11 lutego 2016 r. pojęcie świadczenia nienależnie pobranego w większości przypadków nie odnosi się do elementu subiektywnego czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie wychowawcze. Dotyczy to, między innymi, uznania świadczenia za nienależnie pobrane w oparciu o przesłankę z art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy z 11 lutego 2016 r. Zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie sądów administracyjnych trafnie przyjmuje się, że w przypadku regulacji zamieszczonej w powołanym przepisie nie bierze się pod uwagę świadomości strony co do spełniania przesłanek ustawowych. Nie ocenia się również skutków braku pouczenia o prawie do świadczenia wychowawczego. Na definicję świadczeń nienależnie pobranych w oparciu o art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy składa się więc wyłącznie element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego pomimo braku prawa do jego pobierania (por. wyrok WSA w Warszawie z 23 czerwca 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 3042/21, Lex nr 3404422).

Oceniając powyższe okoliczności trzeba mieć na uwadze realia konkretnej sprawy, w tym charakter świadczenia, które ma zostać uznane za nienależnie pobrane. Niniejsza sprawa dotyczy świadczenia wychowawczego, którego cel wskazano w art. 4 ust. 1 ustawy z 11 lutego 2016 r. Zgodnie z tym przepisem świadczenie wychowawcze przeznaczone jest na częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb bytowych. Prawo do świadczenia wychowawczego nabywa się z mocy prawa przy łącznym spełnieniu przesłanek wskazanych w ustawie z 11 lutego 2016 r., a więc również przesłanki o charakterze podmiotowym. O tej przesłance przesądza z kolei treść art. 4 ust. 2 ustawy, zgodnie z którym świadczenie wychowawcze przysługuje, między innymi, matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a ustawy.

Z przytoczonych regulacji wynika, że uprawnienie do otrzymywania świadczenia wychowawczego ustawodawca wiąże nierozerwalnie z faktem utrzymywania dziecka i wspólnego z nim zamieszkiwania, co z kolei uzasadnia cel tego świadczenia, o jakim mowa w art. 4 ust. 1 ustawy.

Na gruncie niniejszej sprawy organy wykazały, że świadczenie wychowawcze wypłacone A. P. na córkę N. P. za okres od 1 kwietnia 2021 r. do 30 kwietnia 2021 r. w kwocie 500,00 zł jest nienależnie pobranym świadczeniem wychowawczym. Z akt sprawy, w tym z oświadczeń A. P. z 10 maja 2021 r. oraz z 7 czerwca 2021 r., wynika, że córka na którą strona pobierała świadczenie wychowawcze, od 22 marca 2021 r. została odebrana przez Policję i zamieszkała z babcią i dziadkiem, którzy zostali ustanowieni dla niej rodziną zastępczą, ustalenia te nie są przez skarżącą kwestionowane. W sprawie decydujące znaczenie ma stan faktyczny, nie formalnoprawny – prawo do świadczenia wychowawczego zależy od rzeczywistego przebywania dziecka u wnioskodawczyni, a nie od tego, kiedy formalnie zapadło postanowienie sądu opiekuńczego. Skoro dziecko fizycznie nie przebywało u skarżącej przez cały kwiecień 2021 r., przesłanka opieki faktycznej odpadła niezależnie od daty wydania i uprawomocnienia się postanowienia Sądu Rejonowego w [...] Wydział [...] Rodzinny i Nieletnich. Tym samym nie można podzielić zawartej w skardze argumentacji, dotyczącej braku ustalenia podstawy prawnej przebywania dziecka poza miejscem zamieszkania skarżącej w okresie poprzedzającym wydanie postanowienia sądu rodzinnego oraz pominięcie istotnych okoliczności dotyczących sytuacji prawnej dziecka. Sąd stwierdza, że sam fakt wydania postanowienia przez Sąd Rejonowy w [...] Wydział [...] Rodzinny Nieletnich z dnia 10 maja 2021 r., sygn. akt [...], nie ma w sprawie niniejszej znaczenia gdyż, jak wynika z akt, małoletnia faktycznie od 22 marca 2021 r. nie znajdowała się pod opieką skarżącej i skarżąca nie ponosiła od tego dnia ciężaru bieżącego utrzymania i wychowania małoletniej.

Wobec powyższego, za niezasadne Sąd uznał podniesione w skardze zarzuty naruszenia art. 25 ustawy z 11 lutego 2016 r.

W sprawie nie doszło również do naruszenia art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. Akta sprawy potwierdzają, że organy w sposób wyczerpujący zebrały i oceniły cały materiał dowodowy, zarówno w zakresie możliwości uznania skarżącej za osobę uprawnioną do pobierania w spornym okresie świadczenia wychowawczego, jak też możliwości uznania pobranego przez skarżącą w tym okresie świadczenia za świadczenie nienależnie pobrane. Dokonane w sprawie ustalenia faktyczne (art. 7 k.p.a.), jak i przeprowadzoną ocenę zgromadzonego materiału dowodowego (art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a.) Sąd uznał za wystarczające do wydania rozstrzygnięcia w sprawie, a uzasadnienia zaskarżonych decyzji spełniają wymogi określone w art. 107 § 3 k.p.a.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.