Pozorny pracodawca i zlecenia w tej samej spółce. Sąd Apelacyjny zmienił wyrok w sprawie składek

Decyzją z 22.03.2024 r. Nr (...)

ZUS Odział w P. stwierdził, że podstawa wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe, wypadkowe i zdrowotne P. P. za okres od lutego 2020 r. do lutego 2022 r. z tytułu umowy o pracę zawartej z (...) Usługi sp. z o.o. w P. wynosi 0 zł.

Decyzją z 22.03.2024 r. Nr (...)

ZUS Odział w P. ustalił podstawę wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe, wypadkowe i zdrowotne P. P. za okres od lutego 2020 r. do lutego 2022 r. z tytułu umowy o pracę zawartej z (...) Usługi sp. z o.o. w P. a wykonywanej na rzecz (...) S.A. oraz na podstawie umowy zlecenia, zawartej z (...) S.A.

Odwołanie od decyzji

z 22.03.2024 r. Nr (...)

w sprawie III U 287/24 wniósł (...) Usługi sp. z o.o. w P.. Wniósł o zmianę w całości zaskarżonej decyzji poprzez stwierdzenie, że (...) Usługi Sp. z o.o. w P. jest płatnikiem składek dla ubezpieczonego P. P. z tytułu umowy o pracę zawartej z (...) Usługi Sp. z o.o. a podstawa wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe, wypadkowe i zdrowotne za sporny okres (tj. od lutego 2020 r. do lutego 2022 r.) odpowiada zadeklarowanej przez odwołującą wysokości oraz o zasądzenie od ZUS na rzecz odwołującego kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.

Zaskarżonej decyzji zarzucono:

1) naruszenie przepisów postępowania:

a) art. 80 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 8 § 1 k.p.a. w zw. z art. 123 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych a w konsekwencji błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, że (...) S.A. (zainteresowana) jako rzeczywisty pracodawca, a tym samym płatnik składek, zobowiązany jest do naliczenia składek emerytalnej, rentowej, chorobowej, wypadkowej oraz zdrowotnej od łącznych przychodów ubezpieczonego z tytułu urmowy o pracę oraz umowy zlecenia,

2) naruszenie przepisów prawa materialnego:

a) art. 4 pkt 2a ustawy systemowej poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że (...) Usługi Sp. z o.o. mimo posiadania statusu pracodawcy nie jest płatnikiem składek z tytułu umowy o pracę zawartej z ubezpieczonym,

b) art. 22 § 1 k.p. oraz art. 8 ust. 2a ustawy systemowej poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na nieprawidłowym przypisaniu zainteresowanej statusu pracodawcy wobec ubezpieczonego,

c) art. 4 pkt 2a ustawy systemowej poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że (...) S.A. jako rzeczywisty pracodawca jest płatnikiem składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne za ubezpieczonego przez (...) Usługi sp. z o.o., który w ramach zatrudnienia wykonywał pracę na rzecz (...) S.A.,

d) naruszenie art. 83 ust. 1 pkt 1a ustawy systemowej poprzez jego niezastosowanie, a w konsekwencji niewydanie decyzji ustalającej płatnika składek.

Odwołanie od decyzji z 22.03.2024 r. Nr (...)

w sprawie III U 304/24 wniósł (...) S.A. w P.. Wniósł o zmianę w całości zaskarżonej decyzji poprzez stwierdzenie, że (...) S.A. nie jest płatnikiem składek dla ubezpieczonego P. P. z tytułu umowy o pracę zawartej z (...) Usługi Sp. z o.o. oraz nie ma obowiązku zgłoszenia przychodu z tej umowy za okres wskazany w decyzji do ubezpieczenia emerytalnego, rentowego, chorobowego, wypadkowego i zdrowotnego oraz o zasądzenie od ZUS na rzecz odwołującej kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.

Zaskarżonej decyzji zarzucono:

1) naruszenie przepisów postępowania:

a) art. 80 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 8 § 1 k.p.a. w zw. z art. 123 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych a w konsekwencji błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, że (...) S.A. (odwołujący) jako rzeczywisty pracodawca, a tym samym płatnik składek, zobowiązany jest do naliczenia składek emerytalnej, rentowej, chorobowej, wypadkowej oraz zdrowotnej od łącznych przychodów ubezpieczonego z tytułu umowy o pracę oraz umowy zlecenia,

b) art. 107 § 3 k.p.a. poprzez ustalenie podstawy wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenie emerytalne, rentowe, chorobowe, wypadkowe i zdrowotne ubezpieczonego P. P. z tytułu umowy o pracę zawartej z (...) Usługi Sp. z o.o. oraz na podstawie umowy zlecenia zawartej z (...) S.A. bez wydania uprzedniej decyzji ustalającej, kto jest płatnikiem składek, które to ustalenie jest wyłącznie elementem uzasadnienia decyzji a uzasadnienie decyzji nie jest częścią dyspozytywną decyzji,

2) naruszenie przepisów prawa materialnego:

a) art. 8 ust. 2a ustawy systemowej poprzez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że praca wykonywana przez ubezpieczonego na podstawie umowy o pracę z (...) Usługi Sp. z o.o. i umów zlecenia zawartych z (...) S.A. faktycznie była wykonywana dla spółki (...) S.A., która w całości była beneficjentem tej pracy,

b) art. 22 § 1 k.p. oraz art. 8 ust. 2a ustawy systemowej poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na nieprawidłowym przypisaniu zainteresowanej statusu pracodawcy wobec ubezpieczonego,

c) art. 4 pkt 2a ustawy systemowej poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że (...) S.A. jako rzeczywisty pracodawca jest płatnikiem składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne za ubezpieczonego przez (...) Usługi sp. z o.o., który w ramach zatrudnienia wykonywał pracę na rzecz (...) S.A.,

d) art. 85 ust. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy w stanie faktycznym zachodzą przesłanki do zastosowania ww. przepisu, ponieważ zamawiającym czynności wykonywane przez ubezpieczonego była odwołująca, a zatem odwołująca jako płatnik prawidłowo obliczyła, pobrała z przychodu ubezpieczonego z tytułu umów zlecenia i odprowadziła składki określone w ustawie o świadczeniach;

e) art. 81 ust. 1 i 6 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych poprzez jego błędne zastosowanie w sytuacji gdy w stanie faktycznym nie zachodzą przesłanki do zastosowania ww. przepisów, ponieważ to odwołująca jako zleceniodawca prawidłowo obliczyła, pobrała i odprowadziła z przychodu ubezpieczonego z tytułu umów zlecenia składkę zdrowotną.

W uzasadnieniach odwołań (...) Usługi Sp. z o.o. w P. oraz (...) S.A. w P. wskazały, iż nie ma podstaw do zastosowania art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Podniesiono, że ubezpieczony był związany umową o pracę ze spółką (...) Sp. z o.o., natomiast ze spółką, którą organ rentowy uznał za pracodawcę, tj. (...) S.A., był związany umową zlecenia. W tej sytuacji prawnej brak jest przesłanek do zastosowania art. 8 ust. 2a ustawy systemowej. Ponadto wskazano, że treść sentencji decyzji jest przedwczesna i nie koresponduje z podstawą prawną decyzji oraz jej uzasadnieniem. Zgodnie z przyjętą systematyką w sprawach ubezpieczeniowych, organ powinien najpierw wydać decyzję ustalającą, kto jest płatnikiem składek z poszczególnych tytułów ubezpieczeniowych a dopiero w dalszej kolejności ustalić podstawę wymiaru składek. Tymczasem w niniejszej sprawie, ustalenia dotyczące płatnika składek są jedynie elementem uzasadnienia decyzji. Zgodnie zaś z ugruntowanym orzecznictwem, uzasadnienie bez wątpienia jest istotną, ważną częścią decyzji, jednakże nie można z niego wywodzić treści decyzji. To rozstrzygnięcie wymienione w art. 107 § k.p.a. decyduje jaka jest treść decyzji. Rozstrzygnięcie decyzji przesądza o prawach i obowiązkach stron i nie może być uzupełniane przez uzasadnienie. Tym samym z uzasadnienia nie można wyinterpretować treści rozstrzygnięcia (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w K. z dnia 18.07.2013 r., sygn. akt: III SA/Kr 1807/12).

Podniesiono również, że ZUS pominął, że ubezpieczony pozostawał w relacji prawnopracowniczej z K. Usługi a nie z (...) S.A. z którą to spółką ubezpieczony równolegle pozostawał w cywilnoprawnym stosunku umowy zlecenia. W takiej konfiguracji, uznając, że zachodzą przesłanki do zastosowania art. 8 ust. 2a ustawy systemowej, uprawnione byłoby co najwyżej stwierdzenie, że ubezpieczony w spornym okresie podlegał ubezpieczeniom jako pracownik (...) Usługi Sp. z o.o. z tytułu umowy zlecenia zawartej z (...) S.A.. Przedmiotem zaskarżonej decyzji jest jednak stwierdzenie, że ubezpieczony podlega ubezpieczeniom społecznym jako pracownik (...) S.A. z tytułu zawartej umowy o pracę z (...) Usługi Sp. z o.o., co świadczy o tym, iż punktem wyjścia organ uczynił stwierdzenie istnienia stosunku pracy łączącego ubezpieczonego z K. Usługi Sp. z o.o Wskazano, że art. 8 ust. 2a ustawy systemowej dotyczy sytuacji, w której na potrzeby uporządkowania stosunków (tytułów) ubezpieczeniowych przyjmuje się, że osoba zawierająca dodatkowe umowy cywilnoprawne z pracodawcą lub podmiotem trzecim, na podstawie których zobowiązuje się do wykonywania pracy, której rzeczywistym beneficjentem jest pracodawca, jest w ich ramach traktowania jako pracownik pracodawcy. Nie dotyczy to natomiast sytuacji odwrotnej - a więc traktowania jako zleceniobiorcy osoby wykonującej pracę na rzecz zleceniodawcy na podstawie umowy o pracę obok umowy zlecenie. Ponadto podniesiono, że zakwestionowanie umowy o pracę jako zawartej w celu obejścia prawa nie oznacza, że umowa taka wiąże pracownika z innym podmiotem. Organ rentowy pominął tymczasem przepisy o wadach oświadczeń woli (art. 83 k.c.) i fakt, że ustalenie istnienia stosunku pracy wymaga najpierw zbadania przesłanek z art. 22 § 1 k.p. W konkluzji odwołań stwierdzono, że nie ma podstaw do obciążania (...) S.A. w P. składkami z tytułu umowy zlecenia i umowy o pracę, a płatnikiem składek z tytułu umowy o pracę powinien być (...) Usługi Sp. z o.o.

Ubezpieczony P. P.

oświadczył, że nie jest w stanie zająć stanowiska w sprawie (k. 41a.s.).

Postanowieniem z 5.06.2024 r. Sąd Okręgowy na mocy art. 219 k.p.c. połączył sprawę III U 304/24 do łącznego rozpoznania i rozstrzygnięcia ze sprawą toczącą się pod sygn. akt III U 287/24 i dalej prowadził pod wspólną sygn. III U 287/24.

Sąd Okręgowy w Ostrołęce wyrokiem z 31 października 2024 r. zmienił zaskarżoną decyzję z 22.03.2024 r. Nr (...) i stwierdził, że (...) S.A. w P. nie jest płatnikiem składek dla ubezpieczonego P. P. z tytułu umowy o pracę zawartej z (...) Usługi Sp. z o.o. w P. i nie ma obowiązku zgłoszenia przychodu z tej umowy do ubezpieczenia emerytalnego, rentowego, chorobowego, wypadkowego i zdrowotnego za okres od lutego 2020 r. do lutego 2022 r. (pkt 1), zmienił zaskarżoną decyzję z 22.03.2024 r. Nr (...) i stwierdził, że (...) Usługi Sp. z o.o. w P. jest płatnikiem składek P. P. z tytułu umowy o pracę zawartej z (...) Usługi Sp. z o.o. w P. a podstawa wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe, wypadkowe i zdrowotne za okres od lutego 2020 r. do lutego 2022 r., odpowiada wysokości zadeklarowanej przez (...) Usługi Sp. z o.o. w P. (pkt 2), zasądził od organu rentowego na rzecz (...) S.A. w P. tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego kwotę 2.700 złotych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty (pkt 3) oraz zasądził od organu rentowego na rzecz (...) Usługi Sp. z o.o. w P. tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego kwotę 2.700 złotych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty (pkt 4).

Sąd pierwszej instancji ustalił, że (...) S.A. w P. od 2004 r. prowadzi działalność gospodarzą. Głównym przedmiotem jej działalności jest projektowanie, produkowanie i sprzedaż rowerów na rynek krajowy i zagraniczny. W związku z tym zatrudnia pracowników. Produkcja w (...) S.A. jest produkcją sezonową, w okresie od stycznia-lutego produkcja jest znacznie zwiększona w stosunku do miesięcy jesiennych, co wiąże się z koniecznością zwiększenia ilości pracowników. W okresie do końca 2019 r. (...) S.A. korzystała w związku z tym z usług agencji pracy tymczasowej. Pracownicy, pozyskani z agencji pracy tymczasowej wymagali jednak szkolenia, były uwagi do jakości ich pracy, była też duża rotacja pracowników, co negatywnie wpływało na jakość produktów. Nadto agencja naliczała marżę, która musiała przekładać się na cenę ostatecznego produktu .. (...) związku z powyższym (...) S.A. zaprzestał korzystania z usług agencji pracy tymczasowej. 17.12.2019 r. została natomiast zawiązana spółka (...) w P., której jedynym udziałowcem jest (...) S.A.

Spółka (...) S.A. zawarła ze spółką (...) umowy: o świadczenie usług, o świadczenie usług i udzieleniu licencji oraz umowę najmu powierzchni biurowych i konferencyjnych.

Na podstawie umowy o świadczenie usług (...) Sp. z o.o. wykonywała czynności administracyjno-biurowe i usługi produkcyjne w zakładzie produkcyjnym (...) S.A. położonym w P. przy ul. (...). W umowie wskazano, że osoby wykonujące przedmiot umowy w imieniu lub na zlecenie (...) S.A. są związane stosunkiem prawnym (umową o pracę lub umowa cywilnoprawną) z (...) Usługi Sp. z o.o. i jemu podlegają odpowiednio: pracownicy lub zleceniobiorcy. W umowie wskazano też, że spółka (...) Sp. z o.o. wyznacza swoich przedstawicieli nadzoru, którzy w ramach umowy będą reprezentowali (...) Usługi Sp. z o.o. wobec (...) S.A. i będą bezpośrednimi lub pośrednimi przełożonymi osób wykonujących czynności w imieniu (...) Usługi Sp. z o.o. lub na jego zlecenie na terenie zakładu produkcyjnego (...) S.A. (...) Usługi Sp. z o.o. zapewniał też stałą obecność przedstawiciela nadzoru na terenie zakładu produkcyjnego (...) S.A. w trakcie realizowania przedmiotu umowy. Spółce (...) Sp. z o.o. z tytułu prawidłowego wykonywania umowy przysługiwało wynagrodzenie obliczone jako iloczyn liczby godzin wykonywania przedmiotu umowy oraz stawek określonych w załączniku do umowy. (...) Usługi Sp. z o.o. przedstawiała (...) S.A. co miesiąc fakturę zaliczkową, a następnie kwartalną fakturę końcową. Faktury kwartalne zawierały kwoty odpowiadające sumie wynagrodzeń brutto osób, które świadczyły usługi dla (...) S.A. łącznie z kwotami składek ZUS finansowanymi przez pracodawcę oraz marżę, należną K. Usługi.

Na podstawie umowy o świadczenie usług i udzieleniu licencji (...) Usługi Sp. z o.o. wykonywała na rzecz (...) S.A.: usługi w zakresie rachunkowości finansowej, usługi finansowe i kontrolingowe, usługi w zakresie naliczania płac oraz administracji kadr i zarządzania zasobami ludzkimi HR, określone szczegółowo w załącznikach.

Na podstawie umowy najmu powierzchni biurowych i konferencyjnych (...) S.A. udostępnił (...) Usługi Sp. z o.o. część lokalu, położonego w P. przy ul. (...).

Spółka (...) Sp. z o.o. nie posiada środków trwałych i własnego majątku. Jedynym jej kontrahentem jest (...) S.A.

(...) Usługi Sp. z o.o. zatrudniała na podstawie umowy o pracę pracowników, zgłaszała ich do ubezpieczeń emerytalnego, rentowego, chorobowego, wypadkowego i zdrowotnego oraz opłacała z tego tytułu składki. Osoby te wykonywały czynności przy produkcji rowerów w (...) S.A. w zakładzie produkcyjnym przy ul. (...). Oprócz tych osób, czynności w tym zakładzie wykonywały osoby, zatrudnione na podstawie umowy o pracę przez (...) S.A. oraz osoby, które miały z (...) S.A. zawartą umowę zlecenia.

Według stanu na 6.11.2023 r. (...) S.A. zatrudniała 246 pracowników, a (...) Usługi Sp. z o.o. zatrudniała 265 pracowników. Niektóre osoby, mające zawartą umowę o pracę z (...) Usługi Sp. z o.o. miały dodatkowe umowy zlecenia, zawarte z (...) S.A. Na podstawie tych umów zlecenia wykonywały inne czynności, niż na podstawie umowy o pracę. Umowy zlecenia były wykonywane w soboty w godzinach 6.00-14.00, wówczas nie była prowadzona produkcja rowerów. Czasami były też wykonywane od poniedziałku do piątku w godzinach od 14.00 – w okresach zwiększonej produkcji, gdy pracownicy nie mogli wykonać wszystkich czynności w godzinach 6.00-14.00.

P. P. w okresie od 1.01.2020 r. do 31.01.2022 r. był zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy w K. Usługi w P. na stanowisku: brygadzista, młodszy specjalista ds. L. M., kierownik zmiany lakierni i obręczowni. Z tego tytułu podlegał ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu, wypadkowemu i zdrowotnemu. K. Usługi wypłacała mu wynagrodzenie i opłacał składki. Pracę na stanowisku brygadzisty świadczył od poniedziałku do piątku w sezonie zimowym w godzinach od 4:00 do 12:00, w sezonie letnim od 6:00 do 14:00. Jako pracownik działu L. M. wykonywał pracę od 8:00 do 16:00, a jako kierownik zmiany w wydziale lakierni i obręczowni od 6:00 do 14:00 lub od 14:00 do 22:00. W ramach stosunku pracy do jego obowiązków na stanowisku brygadzisty należało kontrolowanie obszaru pracy maszyny lakierniczej (...) i sprawowanie nadzoru nad osobami tam pracującymi, na stanowisku młodszego specjalisty ds. L. M. sprawowanie odpowiedzialności za optymalizację pracę działu lakierni, na stanowisku kierownika zmiany lakierni i obręczowni nadzorowanie całości produkcji działu lakierni i obręczowni. Nadzorował zarówno pracowników K. Usługi, jak i (...) S.A. Jako kierownik zmiany działu lakierni i obręczowni P. P. nadzorował całość produkcji działu lakierni i obręczowni i podlegał pod kierownika tego działu, D. L.. P. P. jako brygadzista i kierownik zmiany, jak i inni brygadziści, pilnowali żeby zleceniobiorcy wpisywali odpowiednią liczbę godzin, którą wykonywali w danym dniu i wpisali we właściwym miejscu na liście i ją podpisali. Dodatkowo listy te były kontrolowane przez D. M., która na podstawie tych list sporządzała zestawienie miesięczne liczby godzin przepracowanych przez danego zleceniobiorcę.

(...) Usługi Sp. z o.o. zgłosiła P. P. do ubezpieczenia emerytalnego, rentowego, chorobowego, wypadkowego i zdrowotnego, i naliczyła składki od wypłaconych przychodów z tego tytułu.

P. P. w okresach: od 1.01.2020 r. do 30.06.2020 r., od 1.03.2021 r. do 31.07.2021 r. i od 1.08.2021 r. do 31.12.2021 r. miał zawarte umowy zlecenia z (...) S.A. w P.. Na podstawie umowy od 1.01.2020 r. do 30.06.2020 r. miał wykonywać szpachlowanie ram PRO i MC, a na podstawie umowy od 1.03.2021 r. do 31.07.2021 r. i od 1.08.2021 r. do 31.12.2021 r. konserwację i kompleksowe usuwanie zanieczyszczeń z urządzeń i maszyny lakierniczej. Faktycznie jednak nadzorował osoby wykonujące szpachlowanie ram oraz osoby czyszczące maszynę lakierniczą. Składki z tytułu umowy zlecenia opłacała spółka (...) S.A. w P.. Przy realizacji umowy zlecenia w soboty przy sprzątaniu i konserwacji maszyny lakierniczej (...) było zaangażowanych około 30 osób, natomiast przy szpachlowaniu ram rowerowych ilość zleceniobiorców zmieniała się i wahała od 10 do 15 osób.

Ubezpieczony czynności na podstawie umowy o pracę wykonywał w dniach od poniedziałku do piątku, a czynności na podstawie umowy zlecenia wykonywał w soboty, tj. wówczas, gdy nie była prowadzona produkcja w (...) S.A. a sporadycznie w dniach poniedziałek-piątek po 14.00. Przy wykonywaniu czynności w ramach umowy zlecenia ze spółką (...) S.A. P. P. nie wykorzystywał narzędzi, ewentualnie przy udzielaniu instruktażu stanowiskowego zleceniobiorcy korzystał z urządzeń przypisanych do danego stanowiska jak np. z szlifierki.

(...) S.A. zgłosiła P. P. do obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu umowy zlecenia i naliczyła składkę zdrowotną od wypłaconych przychodów z tego tytułu.

W okresie od 30.10.2023 r. do 15.01.2024 r. (...) Oddział w P. przeprowadził kontrole w (...) Usługi Sp. z o.o. i (...) S.A., których celem było m.in. prawidłowość i rzetelność obliczania składek na ubezpieczenia społeczne oraz innych składek, do których pobierania zobowiązany jest ZUS oraz zgłaszanie do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego. W toku kontroli stwierdzono, że praca wykonywana przez pracowników (...) Usługi sp. z o.o. była faktycznie świadczona na rzecz (...) S.A., która była beneficjentem pracy wykonywanej przez osoby zatrudnione przez spółkę (...) niezależnie od więzi prawnej łączącej pracowników z tą spółką w postaci zawarcia umowy o pracę. ZUS wskazał, że osoby zatrudnione przez spółkę (...) świadczyły pracę pod tym samym adresem co osoby zatrudnione przez (...) S.A., na stanowiskach, na których wykonywali czynności związane z produkcją rowerów, tj. zgodnie z profilem działalności prowadzonej przez (...) S.A. Nadzór nad pracownikami obydwu spółek sprawowała ta sama osoba. (...) S.A. przekazuje spółce (...) środki na sfinansowanie wynagrodzeń oraz pozostałych kosztów związanych z zatrudnianiem osób realizujących zadania, stanowiące przedmiot działalności (...) S.A. a spółka (...) wywiązując się z przyjętego zobowiązania wynikającego z zawartej pomiędzy spółkami „umowy o świadczenie usług", zatrudnia pracowników i kieruje ich do pracy w (...) S.A. ZUS uznał, że spółka (...) jest jedynie pozornym pracodawcą dla pracowników, z którymi zawarła umowy o pracę a w konsekwencji nie jest płatnikiem składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne za te osoby. Rzeczywistym pracodawcą jest spółka (...) S.A. Wobec powyższego, zdaniem ZUS, (...) S.A., jako rzeczywisty pracodawca, jest płatnikiem składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne za osoby zatrudnione przez (...) Usługi sp. z o.o., które w ramach tego zatrudnienia wykonywały pracę na rzecz (...) S.A. ZUS stwierdził też, że osoby, które miały zawarte umowy o pracę z (...) Usługi sp. z o.o. jednocześnie wykonywały umowy zlecenia zawarte z (...) S.A. W konsekwencji uznania (...) S.A. za pracodawcę dla tych osób, umowy zlecenia należy uznać jako zawarte z własnym pracodawcą. W konsekwencji ZUS uznał, że zachodzą przesłanki do zastosowania art. 8 ust.2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i uwzględnienia przychodów uzyskanych z tytułu umowy zlecenia w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe tych osób łącznie z przychodami pracowniczymi w oparciu o art.18 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Po zakończeniu kontroli ZUS wydał zaskarżone decyzje.

Decyzją z 22.03.2024 r. Nr (...) stwierdził, że podstawa wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe, wypadkowe i zdrowotne P. P. za okres od lutego 2020 r. do lutego 2022 r. z tytułu umowy o pracę zawartej z (...) Usługi sp. z o.o. w P. wynosi 0 zł. Jako podstawę prawną decyzji wskazano art. 83 ust. 1 pkt 1a i pkt 3, w zw. z art.4 pkt 2a, art.17 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych).

Decyzją z 22.03.2024 r. Nr (...) ustalił podstawę wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe, wypadkowe i zdrowotne P. P. za okres od lutego 2020 r. do lutego 2022 r. z tytułu umowy o pracę zawartej z (...) Usługi sp. z o.o. w P. a wykonywanej na rzecz (...) S.A. oraz na podstawie umowy zlecenia, zawartej z (...) S.A. Jako podstawę prawną decyzji wskazano art. 83 ust. 1 pkt 1a i pkt 3, w zw. z art. 4 pkt 2a, art. 8 ust. 2a, art.11 ust. 1, art.12 ust. 1, art.17 ust. 1 i ust. 2 art.18 ust. 1, 1a, 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.

Analogiczne decyzje wydał także co do innych 14 ubezpieczonych.

W ocenie Sądu Okręgowego odwołania, wniesione przez (...) Usługi sp. z o.o. w (...) S.A. w P. były zasadne.

Sąd wskazał, iż z akt kontroli ZUS wynika, że P. P. w okresie od 1.01.2020 r. do 31.01.2022 r. był zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy w (...) Usługi Sp. z o.o. w P.. Z tego tytułu został zgłoszony do ubezpieczeń: emerytalnego, rentowego, chorobowego, wypadkowego i zdrowotnego. (...) Usługi Sp. z o.o. wypłacał mu wynagrodzenie i naliczył składki od wypłaconych przychodów z tytułu umowy o pracę.

Nadto P. P. w okresach: od 1.01.2020 r. do 30.06.2020 r., od 1.03.2021 r. do 31.07.2021 r. i od 1.08.2021 r. do 31.12.2021 r. miał zawarte umowy zlecenia z (...) S.A. w P.. (...) S.A. zgłosił P. P. do obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu umowy zlecenia i naliczył składkę zdrowotną od wypłaconych przychodów z tego tytułu.

Analiza treści zaskarżonych decyzji wskazuje, że ZUS uznał, iż płatnikiem składek z tytułu umowy o pracę, zawartej na piśmie między P. P. a (...) Usługi Sp. z o.o. powinna być spółka (...) S.A. w P.. (...) S.A. jest płatnikiem składek z tytułu umowy zlecenia, zawartej z (...) S.A. Uznał również, że K. Usługi nie jest płatnikiem składek z tytułu umowy o pracę, zawartej na piśmie z P. P..

Sąd pierwszej instancji wskazał, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych przedmiot rozpoznania w myśl art. 476 § 2 k.p.c. w zw. z art. 477

9 k.p.c. wyznacza w pierwszej kolejności przedmiot decyzji organu rentowego zaskarżonej do sądu ubezpieczeń społecznych, a w drugiej – zakres odwołania od tej decyzji. Rozpoznając odwołanie od decyzji organu rentowego, sąd ubezpieczeń społecznych rozstrzyga o zasadności odwołania w granicach wyznaczonych z jednej strony zakresem samego odwołania, a z drugiej treścią zaskarżonej decyzji.

Zgodnie z systemem orzekania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, w postępowaniu wywołanym odwołaniem sąd rozstrzyga o prawidłowości zaskarżonej decyzji (art. 477

14 § 2 k.p.c.) w granicach jej treści i przedmiotu (postanowienie z 17 stycznia 2024 r., III UZ 16/23, LEX nr 3656126).

Jako podstawę prawną decyzji, dotyczącej (...) Usługi Sp. z o.o. wskazano art. 83 ust. 1 pkt 1a i pkt 3, w zw. z art. 4 pkt 2a, art.17 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych - (vide decyzja).

Jako podstawę prawną decyzji, dotyczącej (...) S.A. wskazano art. 83 ust. 1 pkt 1a i pkt 3, w zw. z art. 4 pkt 2a, art. 8 ust. 2a, art.11 ust. 1, art.12 ust. 1, art.17 ust. 1 i ust. 2, art.18 ust. 1, 1a, ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych - (vide decyzja).

Sąd odwołał się do treści art. 83 ust. 1 pkt 1a i pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zgodnie z którym Zakład wydaje decyzje w zakresie indywidualnych spraw dotyczących w szczególności: ustalania płatnika składek i ustalania wymiaru składek i ich poboru, a także umarzania należności z tytułu składek.

Przepis art. 4 pkt 2a ww. ustawy stanowi, że płatnikiem składek jest pracodawca - w stosunku do pracowników i osób odbywających służbę zastępczą oraz jednostka organizacyjna lub osoba fizyczna pozostająca z inną osobą fizyczną w stosunku prawnym uzasadniającym objęcie tej osoby ubezpieczeniami społecznymi, w tym z tytułu przebywania na urlopie wychowawczym albo pobierania zasiłku macierzyńskiego, z wyłączeniem osób, którym zasiłek macierzyński wypłaca Zakład.

Art. 8 ust. 2a stanowi, że za pracownika, w rozumieniu ustawy, uważa się także osobę wykonującą pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, albo umowy o dzieło, jeżeli umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy.

Zgodnie z art. 11 ust. 1 ww. ustawy obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu podlegają osoby wymienione w art. 6 ust. 1 pkt 1, 3, 12 i 23 a zgodnie z art. 12 ust. 1 obowiązkowo ubezpieczeniu wypadkowemu podlegają osoby podlegające ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym.

W myśl art. 17 ust. 1 i 2 ww. ustawy składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, wypadkowe oraz chorobowe za ubezpieczonych, o których mowa w art. 16 ust. 1-3, 5, 6 i 9-12, obliczają, rozliczają i przekazują co miesiąc do Zakładu w całości płatnicy składek. Płatnicy składek, o których mowa w ust. 1, obliczają części składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz chorobowe finansowane przez ubezpieczonych i po potrąceniu ich ze środków ubezpieczonych przekazują do Zakładu.

Przepis art. 18 ww. ustawy stanowi, że podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe ubezpieczonych wymienionych w art. 6 ust. 1 pkt 1-3 stanowi przychód, o którym mowa w art. 4 pkt 9 i 10, z zastrzeżeniem ust. 1a, 2, ust. 4 pkt 5 i ust. 12.

1a. W przypadku ubezpieczonych, o których mowa w art. 8 ust. 2a, w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe uwzględnia się również przychód z tytułu umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia albo umowy o dzieło (art. 18 ust. 1a).

2. W podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1-3, nie uwzględnia się wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną oraz zasiłków (art. 18 ust. 2).

Zgodnie z art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, za osobę pozostającą w stosunku pracy składkę jako płatnik oblicza, pobiera z dochodu ubezpieczonego i odprowadza pracodawca.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Okręgowy uznał, iż jego zadaniem było stwierdzenie, kto jest płatnikiem składek z tytułu umowy o pracę, zawartej między P. P. a (...) Usługi Sp. z o.o. i czy (...) S.A. w podstawie wymiaru składek ma uwzględnić również podstawę wynikającą z umowy o pracę, zawartej między P. P. a K. Usługi. Sąd zauważył, iż wszystkie powołane wyżej przepisy dotyczą ustalenia płatnika składek i podstawy wymiaru składek. Sama kwota wynagrodzeń z tytułu umowy o pracę i umowy zlecenia nie była sporna. Sąd podkreślił przy tym, że obie zaskarżone decyzje są ze sobą nierozerwalnie powiązane w ten sposób, że zmiana jednej skutkuje także zmianą drugiej z zaskarżonych decyzji. Żadna z decyzji w sentencji nie rozstrzyga o podleganiu ubezpieczeniom, a jedynie o podstawie wymiaru składek. Z uzasadnienia zaskarżonych decyzji i odpowiedzi na odwołania wynika, że ZUS uznał, iż praca wykonywana przez pracowników (...) Usługi sp. z o.o., w tym P. P., była faktycznie świadczona na rzecz (...) S.A., która była beneficjentem pracy wykonywanej przez osoby zatrudnione przez spółkę (...) niezależnie od więzi prawnej łączącej pracowników z tą spółką w postaci zawarcia umowy o pracę. Wskazano, że w konsekwencji uznania (...) S.A. za pracodawcę dla tych osób, umowy zlecenia należy uznać jako zawarte z własnym pracodawcą. Mając powyższe na uwadze ZUS uznał, że zachodzą przesłanki do zastosowania art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i uwzględnienia przychodów uzyskanych z tytułu umowy zlecenia w podstawie wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe tych osób łącznie z przychodami pracowniczymi w oparciu o art.18 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Także na rozprawie 26.09.2024 r. (k. 41a.s.) i w piśmie z 3.10.2024 r. (k. 47-48a.s.) pełnomocnik ZUS wskazał, że podstawą prawną zaskarżonych decyzji jest art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

W ocenie Sądu pierwszej instancji w okolicznościach niniejszej sprawy nie można było zastosować tego przepisu, a w konsekwencji art. 18 ust. 1a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Sąd podkreślił, iż art. 8 ust. 2a stanowi, że za pracownika, w rozumieniu ustawy, uważa się także osobę wykonującą pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, albo umowy o dzieło, jeżeli umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy.

Wykładni tego przepisu dokonał Sąd Najwyższy w uchwale z 2.09.2009 r. (II UZP 6/09). Wskazał, że przepis ten rozszerza pojęcie pracownika dla celów ubezpieczeń społecznych poza sferę stosunku pracy. Rozszerzenie to dotyczy dwóch sytuacji. Pierwszą jest wykonywanie pracy na podstawie jednej z wymienionych umów prawa cywilnego, przez osobę, która umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy. Drugą, jest wykonywanie pracy na podstawie jednej z tych umów przez osobę, która umowę taką zawarła z osobą trzecią, jednakże w jej ramach wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy. Przesłanką decydującą o uznaniu takiej osoby za pracownika w rozumieniu ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest to, że - będąc pracownikiem związanym stosunkiem pracy z danym pracodawcą - jednocześnie świadczy na jego rzecz pracę w ramach umowy cywilnoprawnej, zawartej z nim lub inną osobą. W konsekwencji, nawet, gdy osoba ta (pracownik) zawarła umowę o dzieło (zlecenia) z osobą trzecią, to pracę w jej ramach wykonuje faktycznie dla swojego pracodawcy (uzyskuje on rezultaty jej pracy). SN wskazał też, że w sytuacji, określonej w art. 8 ust. 2a płatnikiem jest pracodawca, a przychód z tytułu umowy cywilnoprawnej – zgodnie z art. 18 ust. 1a u s.u.s. jedynie "uwzględnia się" w podstawie wymiaru składek z tytułu stosunku pracy. Pracodawca, ustalając podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu stosunku pracy, powinien więc zsumować wynagrodzenie z umowy cywilnoprawnej z wynagrodzeniem ze stosunku pracy. Nie dokonuje się w tym przypadku dodatkowego zgłoszenia pracownika do przedmiotowych ubezpieczeń z tytułu umowy cywilnoprawnej, a przychód osiągany na jej podstawie wykazuje się w imiennym raporcie miesięcznym, łącznie z przychodem ze stosunku pracy. Składki jak za pracownika należy opłacać również za osobę, która umowę cywilnoprawną zawarła z innym podmiotem niż własny pracodawca, ale w ramach tej umowy praca jest wykonywana na rzecz własnego pracodawcy.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji art. 8 ust. 2 a u.s.u.s. dotyczy więc sytuacji, gdy osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę dodatkowo zawiera ze swoim pracodawcą umowę cywilnoprawną, lub umowę cywilnoprawną zawiera wprawdzie z osobą trzecią, ale w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy. Wówczas składkami z obu umów zostaje obciążony pracodawca.

W ocenie Sądu słuszne jest stanowisko obu odwołujących spółek, że art. 8 ust. 2a w okolicznościach niniejszej sprawy nie może mieć zastosowania. Pojęcie „pracownika” na ogół interpretowane jest poprzez odwołanie się do art. 2 kodeksu pracy. Zgodnie z tym przepisem za pracownika uważa się osobę zatrudnioną na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę, czyli osobę pozostającą w stosunku pracy. Przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (dla potrzeb tej ustawy) formułują własną definicję legalną terminu „pracownik”. Zgodnie z tą definicją pracownikiem w rozumieniu ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest:

1) osoba pozostająca w stosunku pracy,

2) osoba wykonująca pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące umowy zlecenia albo umowy o dzieło, jeżeli umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy. Sąd wskazał, iż art. 8 ust.2a odwołuje się właśnie do tej ostatniej definicji pracownika. R. legis art. 8 ust. 2a u.s.u.s. było ograniczenie korzystania przez pracodawców z umów cywilnoprawnych w celu zatrudnienia własnych pracowników do realizacji tych samych zadań, które wykonują w ramach łączącego strony stosunku pracy, aby ominąć ograniczenia wynikające z ochronnych przepisów prawa pracy (m.in. w zakresie czasu pracy), a także uniknąć obciążeń z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne od tych umów. Art. 8 ust. 2a ma zastosowanie tylko do osób, które są pracownikami w rozumieniu art. 2 k.p. i dodatkowo wykonują pracę na podstawie umowy cywilnoprawnej (agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia albo umowy o dzieło), zawartej z pracodawcą, z którym pozostają w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonują pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostają w stosunku pracy.

Odnosząc powyższe do niniejszej sprawy Sąd wskazał, że w art. 8 ust. 2a następuje rozszerzenie kodeksowej definicji pracownika na osoby wykonujące pracę na warunkach określonych w art. 8 ust. 2a u.s.u.s. Konsekwencją jego zastosowania jest zaś – zgodnie z art. 18 ust. 1a u s.u.s. jedynie uwzględnienie przychodu z tytułu umowy zlecenia P. P. w podstawie wymiaru składek z tytułu stosunku pracy. Przepis ten pozwala więc na obciążenie pracodawcy składkami z tytułu umowy zlecenia. Tymczasem w niniejszej sprawie ZUS zastosował przeciwną koncepcję. Składkami z tytułu umowy o pracę obciążył podmiot, z którym ubezpieczeni mieli zawartą tylko umowę zlecenia. Tym samym zleceniodawca został obciążony składkami i z tytułu umowy o pracę, i z tytułu umowy zlecenia. Z akt kontroli wynika bowiem, że (...) S.A. nie jest pracodawcą P. P., gdyż (...) S.A. i P. P. zawarli umowę zlecenia, a nie umowę o pracę. P. P. zawarł natomiast pisemną umowę o pracę z (...) Usługi Sp. z o.o. W tej sytuacji, w ocenie Sądu Okręgowego art. 8 ust. 2a nie mógł być zastosowany.

W dalszej kolejności, Sąd zwrócił uwagę, iż z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, odpowiedzi na odwołanie i akt ZUS wynika, że organ rentowy, wydając zaskarżone decyzje uznał, iż praca P. P. na podstawie pisemnej umowy o pracę z (...) Usługi Sp. z o.o. była wykonywana na rzecz (...) S.A., gdyż: (...) S.A. jest jedynym udziałowcem K. Usługi Sp z o.o.; ubezpieczony, jak i inni pracownicy K. Usługi wykonywali czynności tylko na rzecz (...) S.A.; nadzór nad pracownikami obydwu spółek sprawowała ta sama osoba; (...) S.A. przekazuje K. Usługi środki na sfinansowanie wynagrodzeń oraz pozostałych kosztów związanych z zatrudnianiem osób realizujących zadania, stanowiące przedmiot działalności (...) S.A., a spółka (...), wywiązując się z przyjętego zobowiązania wynikającego z zawartej pomiędzy spółkami „umowy o świadczenie usług", zatrudnia pracowników i kieruje ich tylko do pracy w (...) S.A.

W ocenie Sądu ww. okoliczności nie mogły jednak spowodować wydania decyzji w oparciu o art. 8 ust. 2a, gdyż (...) S.A. i P. P. mieli zawartą jedynie umowę zlecenia. P. P. zawarł natomiast pisemną umowę o pracę z (...) Usługi Sp. z o.o.

Sąd zauważył, że w sentencji zaskarżonej decyzji, dotyczącej (...) S.A. (k. 433 t. 4 akt kontroli w (...) S.A.) ZUS wprost odwołuje się do umowy o pracę, zawartej z (...) Usługi Sp. z o.o., a wykonywanej na rzecz (...) S.A., a więc dokonuje oceny w kontekście art. 8 ust. 2a u.s.u.s. Dopiero w toku postępowania przed Sądem, ZUS zajął stanowisko, iż (...) Usługi Sp. z o.o. jest fikcyjnym pracodawcą P. P., a jego rzeczywistym pracodawcą jest (...) S.A. i umowa o pracę wiąże P. P. z (...) S.A., a nie z (...) Usługi Sp. z o.o. W piśmie z 3.10.2024 r. (k. 47-48 a.s.) organ rentowy powoływał się na fakt, że dokonał oceny umowy o pracę, zawartej na piśmie między P. P. a K. Usługi i uznał, że jest ona nieważna w oparciu o art. 58 § 1 k.c., gdyż była pozorna. W piśmie tym wskazano też, że rzeczywistym pracodawcą P. P. był (...) S.A., na rzecz którego praca ta była wykonywana, a konsekwencją uznania na podstawie art. 22 k.p., że to (...) S.A. jest pracodawcą dla ubezpieczonego w spornym okresie, jest zastosowanie art. 8 ust. 2a ustawy o s.u.s.

W ocenie Sądu, w sprawie dotyczącej zastosowania art. 8 ust. 2a u.s.u.s., taka koncepcja nie może się ostać. W sprawie o podstawę wymiaru składek decyzja polega bowiem jedynie na „przypisaniu” pracodawcy dodatkowo składek z tytułu umowy zlecenia. ZUS zastosował zaś koncepcję odwrotną, zleceniodawcy przypisał składki także z umowy o pracę uznając, że (...) S.A. jest także pracodawcą P. P., chociaż umowa o pracę była zawarta z (...) Usługi Sp. z o.o. Natomiast dla zastosowania art. 8 ust. 2a ustawy o s.u.s. konieczne jest istnienie:

1. umowy o pracę między pracodawcą a pracownikiem i dodatkowej umowy zlecenia zawartej między tym pracodawcą i tym pracownikiem, albo

2. umowy o pracę między pracodawcą a pracownikiem i dodatkowej umowy zlecenia zawartej między tym pracownikiem a osobą trzecią, jeżeli w ramach takiej umowy praca jest wykonywana na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy.

Sąd zauważył, iż ZUS w uzasadnieniu zaskarżonych decyzji nie jest konsekwentny. Z jednej strony, w decyzji powołuje się sytuację, wskazaną w pkt 1, ale z drugiej, pisze o rzeczywistym pracodawcy i o wykonywaniu pracy na rzecz pracodawcy, co dotyczyłoby pkt 2.

Nadto Sąd zauważył, że koncepcja art. 8 ust. 2a u o s.u.s. skutkuje „przypisaniem” pracodawcy tylko składek z tytułu umowy zlecenia, a więc w okresach, gdy pracownik oprócz umowy o pracę miał także zawartą umowę zlecenia. Tymczasem w niniejszej sprawie umowa o pracę między P. P. a (...) Usługi Sp. z o.o. była zawarta na znacznie dłuższy okres, niż umowy zlecenia między nim a (...) S.A. Umowa o pracę obejmuje bowiem okres od 1.01.2020 r. do 31.01.2022 r. a umowa zlecenie jedynie okresy: od 1.01.2020 r. do 30.06.2020 r., od 1.03.2021 r. do 31.07.2021 r. i od 1.08.2021 r. do 31.12.2021 r. Gdyby więc stosować art. 8 ust. 2a, to decyzja powinna obejmować tylko te okresy, w których P. P. miał jednocześnie zawartą umowę o pracę i umowę zlecenia, a decyzja obejmuje również okresy, gdy P. P. nie miał zawartych umów zlecenia, a obejmuje cały okres umowy o pracę.

Zaskarżone decyzje, zdaniem Sądu, były nieprawidłowe także z innego powodu. W ocenie Sądu, ZUS wydając decyzje na podstawie art. 8 ust. 2a ustawy o s.u.s., nie może kwestionować ważności stosunku pracy nawiązanego między P. P. a (...) Usługi Sp. z o.o. i podnosić jego pozorności. Ostateczna argumentacja ZUS sprowadza się bowiem do tego, że pracodawcą jest (...) S.A., a zleceniodawcą także jest (...) S.A. i dlatego stosuje art. 8 ust. 2a. W efekcie w zaskarżonej decyzji z 22.03.2024 r. Nr (...) (k. 346 t. 3 akt kontroli K. Usługi), dotyczącej K. Usługi, ZUS decyduje o prawach i obowiązkach podmiotu, który nie mieści się w ogóle w konfiguracji wskazanej w art. 8 ust. 2a u.o s.u.s., skoro umowa zawarta z nią jest nieważna. Organ wyeliminował więc w ogóle K. Usługi, a takie rozstrzygnięcie nie mieści się zakresie art. 8 ust. 2a. Przepis ten mówi o pracodawcy (wg ZUS byłby to (...) S.A.), pracowniku (byłby to P. P.) i osobie trzeciej, z którą pracownik ma zawartą umowę zlecenia, a przecież K. Usługi nie zawierało umowy zlecenia. Nadto art. 8 ust. 2a nie daje postaw do uznania za pracodawcę innego podmiotu, niż ten, z którym została zawarta umowa o pracę. Sąd w tym zakresie w całości podzielił stanowisko i argumentację odwołujących, zawartą w ich odwołaniu i w piśmie z 1.10.2024 r. (k. 43-45a.s.).

W ocenie Sądu, w razie zastosowania art. 8 ust. 2a u o s.u.s. nie podlega badaniu ważność umów o pracę (umowy zlecenia) zawartej z osobą trzecią. Co więcej, zastosowanie tego przepisu zakłada właśnie istnienie ważnej umowy o pracę i umowy zlecenia. Przedmiotem decyzji, wydanej w oparciu o ten przepis jest jedynie ustalenie podstawy wymiaru składek. Nie podlega w niej badaniu kwestia podlegania ubezpieczeniom i ocena ważności umów. Art. 8 ust. 2a u o s.u.s. określa konkretne warunki jego zastosowania, które sprowadzają się do kwestii faktycznych, tj. oceny, czy pracownik ma zawartą umowę zlecenia z pracodawcą lub osobą trzecią i czy umowa zlecenia zawarta z osobą trzecią jest faktycznie wykonywana na rzecz pracodawcy. Nadto decyzja, oparta o art. 8 ust. 2a ma charakter deklaratoryjny. Potwierdzeniem powyższego jest orzecznictwo sądowe.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z 24.02.2022 r.

( (...) 455/21, LEX nr 3404660) stwierdził, że sprawa na podstawie art. 8 ust. 2a nie jest sprawą o podleganie ubezpieczeniom społecznym, gdyż pracownik podlega już ubezpieczeniom społecznym. Stosowanie tej regulacji zmienia (zwiększa) jedynie podstawę wymiaru składek. Nie występuje odrębne ubezpieczenie z tytułu zatrudnienia cywilnego przez podmiot trzeci. Art. 8 ust. 2a określa szerszą definicją pracownika i również podleganie ubezpieczeniom społecznym (ex lege), czyli decyzja ZUS ma tu zasadniczo charakter deklaratoryjny. Praca i wynagrodzenie należą natomiast do sfery faktów, tak samo wysokość składek jest tylko pochodna od podstawy wymiaru składek.

Także w postanowieniu z 27.07.2022 r. ( I (...) 526/21, LEX nr 3403582) Sąd Najwyższy wskazał, że szerszy pracowniczy tytuł ubezpieczenia społecznego i sumowanie podstawy składek obowiązuje z mocy prawa w sytuacji spełnienia przesłanek z art. 8 ust. 2a u.s.u.s., czyli decyzja organu rentowego ma charakter tylko deklaratoryjny (potwierdzający).

W postanowieniu z 18.05.2022 r. (

II UZ 7/22, LEX nr 3388415) Sąd Najwyższy wskazał, że sprawa o opłacenie przez pracodawcę składki w wysokości wynikającej z przychodu uzyskanego przez pracownika na podstawie umowy o pracę i umowy zlecenia (lub innej umowy oświadczenie usług) wykonywanej na rzecz tego pracodawcy, dotyczy składki, gdyż przedmiotem postępowania w takiej sprawie jest jedynie ustalenie właściwej kwoty jej podstawy wymiaru.

W postanowieniu z 27.04.2022r. (II UZ 1/22, LEX nr 3431710) Sąd Najwyższy stwierdził, że sprawa, w której przedmiot sporu wynika z przyjętej w art. 8 ust. 2a u.s.u.s. konstrukcji uznania osoby wykonującej pracę na rzecz własnego pracodawcy za jego pracownika, sporne jest ustalenie właściwej kwoty podstawy wymiaru składki, co przekłada się na wysokość składki równej obciążeniu umowy o pracę i zlecenia wykonywanego na rzecz tego pracodawcy. Nie dotyczy ona zatem objęcia ubezpieczeniem, lecz wysokości składki.

Także w postanowieniu z 8.03.2022 r. (I UZ 45/21, LEX nr 3409424) Sąd Najwyższy wskazał, że sprawa, w której adresat decyzji organu rentowego wymierzającej składki na ubezpieczenia społeczne zaprzecza, że jest płatnikiem składek należnych za ubezpieczonego, jest sprawą dotyczącą składek na ubezpieczenia społeczne, a nie sprawą o objęcie obowiązkiem ubezpieczenia społecznego (art. 398

2 § 1 zdanie drugie k.p.c.).

Podobnie w postanowieniu z 24.02.2022 r. (

(...) 455/21, LEX nr 3404660), Sąd Najwyższy wskazał, że sprawa na podstawie art. 8 ust. 2a nie jest sprawą o podleganie ubezpieczeniom społecznym, gdyż pracownik podlega już ubezpieczeniom społecznym. Stosowanie tej regulacji zmienia (zwiększa) jedynie podstawę wymiaru składek. Nie występuje odrębne ubezpieczenie z tytułu zatrudnienia cywilnego przez podmiot trzeci. Podobne stanowisko zajął w postanowieniu z dnia 25 maja 2021 r. (

(...) 307/21, LEX nr 3177744).

W postanowieniu z 17.11.2020 r. (

III UK 528/19, LEX nr 3080314) Sąd Najwyższy wskazał, że art. 8 ust. 2a u.s.u.s. nie likwiduje odrębności umów cywilnych.

Także Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z 30.11.2022 r. (

III AUa 466/21, LEX nr 3479460) wskazał, że regulacja art. 8 ust. 2a u.s.u.s. nie likwiduje prawnej odrębności umowy cywilnoprawnej.

W postanowieniu z 7.05.2020 r. (III UK 231/19, LEX nr 3176640) SN wskazał zaś, że ugruntowany jest w orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd, że sprawa o opłacenie przez pracodawcę składki w wysokości równej obciążeniu umowy o pracę i zlecenia wykonywanego na rzecz tego pracodawcy, nie dotyczy objęcia ubezpieczeniem lecz wysokości składki, gdyż przedmiotem postępowania jest jedynie ustalenie właściwej kwoty jej podstawy wymiaru.

Zdaniem Sądu Okręgowego, ZUS ostatecznie w piśmie z 3.10.2024 r. (k. 47-48a.s.) zajął stanowisko, że umowa o pracę, zawarta na piśmie między P. P. a K. Usługi jest nieważna w oparciu o art. 58 § 1 k.c., gdyż była pozorna. W piśmie tym wskazano też, że rzeczywistym pracodawcą P. P. był (...) S.A., na rzecz którego praca ta była wykonywana, a konsekwencją uznania na podstawie art. 22 k.p., że to (...) S.A. jest pracodawcą dla ubezpieczonego w spornym okresie, jest zastosowanie art. 8 ust. 2a ustawy o s.u.s. Natomiast, ZUS w toku postępowania powoływał się na fakt, iż jest stroną stosunków ubezpieczenia i samodzielnie ustala, czy zgłaszający płatnik jest rzeczywistym pracodawcą, czyli może stwierdzić w decyzji, że inny podmiot jest faktycznym pracodawcą. Sąd nie kwestionuje tego uprawnienia.

Sąd zwrócił uwagę, iż w judykaturze nie kwestionuje się uprawnienia ZUS do zbadania ważności umowy o pracę (jak również umów cywilnoprawnych), lecz podkreśla się, że wówczas to badanie ma na celu stwierdzenie objęcia (lub nie) danej osoby ubezpieczeniami społecznymi.

W ocenie Sądu, jeżeli ZUS kwestionuje ważność umowy o pracę, zawartej na piśmie między (...) Usługi Sp. z o.o. a P. P., to nie może tego uczynić w trybie decyzji opartej na art. 8 ust. 2a u.s.u.s., lecz powinien wydać decyzję stwierdzającą, że P. P. nie podlega ubezpieczeniu z tytułu umowy o pracę, zawartej z K. Usługi oraz decyzję o podleganiu ubezpieczeniu jako pracownik w (...) S.A. Za takim wnioskiem przemawiają ww. rozważania na temat charakteru decyzji, opartej na art. 8 ust. 2a u.s.u.s.

Ponownie Sąd pierwszej instancji podkreślił, że przy zastosowaniu art. 8 ust. 2a decyzja powinna obejmować tylko te okresy, w których P. P. miał jednocześnie zawartą umowę o pracę i umowę zlecenia, przepis ten bowiem obejmuje sytuację, gdy osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę miała jednocześnie zawartą umowę zlecenia. Tymczasem umowa o pracę między P. P. a (...) Usługi Sp. z o.o. była zawarta na znacznie dłuższy okres, niż umowy zlecenia między nim a (...) S.A. Zastosowanie przez ZUS art. 22 k.p. i ocena stosunku między P. P. i K. Usługi pod tym kątem spowodowała, że ZUS orzekła o podstawie wymiaru składek na podstawie art. 8 ust. 2a u.s.u.s. także za okresy, w których P. P. pozostawał tylko w stosunku pracy, a nie miał umowy zlecenia. Są to okresy: od 1.07.2020 r. do 28.02.2021 r. i od 1.01.2022 r. do 31.01.2022 r. Zdaniem Sądu, ZUS powinien więc najpierw wydać decyzje, dotyczące podlegania P. P. ubezpieczeniu z tytułu umowy o pracę, co umożliwi objęcie decyzją całego okresu umowy o pracę, a dopiero później wydać decyzję, dotyczącą wysokości składek z tytułu umowy o pracę i umowy zlecenia.

Nadto Sąd zauważył, że art. 83 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oddzielnie wskazuje rodzaje decyzji, wydawanych przez ZUS. Są to decyzje w zakresie indywidualnych spraw dotyczących w szczególności:

1) zgłaszania do ubezpieczeń społecznych;

1a) ustalania płatnika składek;

2) przebiegu ubezpieczeń;

3) ustalania wymiaru składek i ich poboru, a także umarzania należności z tytułu składek;

3a) ustalania wymiaru składek na Fundusz Emerytur Pomostowych i ich poboru, a także umarzania należności z tytułu tych składek;

4) ustalania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych;

5) wymiaru świadczeń z ubezpieczeń społecznych.

ZUS w zaskarżonych decyzjach powołuje się jedynie na art. 83 ust. 1 ust. 1 pkt 1a i pkt 3, podczas gdy decyzje dotyczące zgłaszania do ubezpieczeń społecznych są wymienione oddzielnie w pkt 1. Nadto, w przypadku decyzji, opartych na art. 8 ust. 2a u.s.u.s., przedmiotem sporu jest jedynie wysokość podstawy wymiaru składek, a nie tytuł podlegania ubezpieczeniu.

Sąd Okręgowy podkreślił, że zakres kognicji sądów ubezpieczeń społecznych zakreśla decyzja organu rentowego, od której wniesiono odwołanie. Sąd nie może wykraczać poza te granice i orzekać o kwestiach nieobjętych decyzją organu rentowego (wyroki Sądu Najwyższego: z 3 lutego 2010 r., II UK 314/09, LEX nr 604214; z 18 lutego 2010 r., III UK 75/09, OSNP 2011 nr 15-16, poz. 215; z 2 marca 2011 r., II UK 1/11, LEX nr 844747; z 22 lutego 2012 r., II UK 275/11, LEX nr 1215286). Chodzi przy tym o treść decyzji, a nie o jej uzasadnienie. Jeżeli więc w treści zaskarżonych decyzji ZUS rozstrzygał tylko o podstawie wymiaru składek, to Sąd również może kontrolować decyzję tylko w takim zakresie. Kwestia podlegania ubezpieczeniom społecznym i pozorności umowy o pracę z K. Usługi powinna być rozstrzygnięta odrębnymi decyzjami, od których stronom będzie przysługiwało odwołanie do Sądu. W sprawie o podstawę wymiaru składek nie można zaś rozstrzygać ważności tytułu ubezpieczenia.

ZUS, uzasadniając swoje stanowisko o możliwości zakwestionowania w zaskarżonych decyzjach ważności umowy o pracę między (...) Usługi Sp. z o.o. i P. P. powołuje się na postanowienie Sądu Najwyższego z 23 sierpnia 2022 r., sygn. akt II USK 571/21. Sąd wskazał, iż analiza treści tego postanowienia wskazuje jednak, że sprawa ta dotyczyła właśnie prawidłowości decyzji wydanych w przedmiocie podlegania ubezpieczeniom społecznym. Decyzje, zaskarżone w niniejszej sprawie przez (...) Usługi Sp. z o.o. i (...) S.A., określają zaś podstawę wymiaru składek.

Nadto, Sąd zwrócił uwagę, iż nie można było pominąć faktu, że w zaskarżonych decyzjach i w ich uzasadnieniach, ZUS nie powołuje ani art. 22 k.p., ani art. 58 k.c. Przepisy te powołał dopiero w piśmie z 3.10.2024 r., które złożył jako załącznik do protokołu już po zamknięciu rozprawy. Złożenie tego pisma spowodowało otwarcie rozprawy na nowo. W ocenie Sądu, pismo to, powołując się na art. 22 k.p. i art. 58 k.c. jest jedynie reakcją na zarzuty odwołujących. Analiza treści zaskarżonych decyzji i ich uzasadnień wskazuje bowiem, że ZUS badał jedynie przesłanki pod kątem spełnienia warunków z art. 8 ust. 2a u.s.u.s., a nie powoływał się na pozorność oświadczeń woli (...) Sp. z o.o. ZUS, ustalając podstawę wymiaru składek, faktycznie przesądził jednak o objęciu P. P. ubezpieczeniu w (...) S.A. z tytułu umowy o pracę, a więc wyszedł poza zakres decyzji, opartej o art. 8 ust. 2a u.s.u.s.

Ponieważ Sąd uznał, że w zaskarżonych decyzjach ZUS nie może przesądzać o nieważności umowy o pracę między P. P. i K. Usługi, powoływać się na pozorność tej umowy i de facto twierdzić, że P. P. podlega ubezpieczeniu z tytułu umowy o pracę w (...) S.A., Sąd nie badał kwestii pozorności umowy o pracę między P. P. i K. Usługi.

Mając na uwadze całokształt ww. okoliczności i rozważań Sąd Okręgowy uznał, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki, określone w art. 8 ust. 2a u o s.u.s. Tym samym Sąd orzekając o podstawie wymiaru składek, na podstawie art. 477

14 § 2 k.p.c., zmienił obie zaskarżone decyzje. Same kwoty podstawy wymiaru składek co do wysokości nie były kwestionowane. Sąd, zmieniając więc decyzje, wskazał zasadę, tj. który podmiot jest płatnikiem składek i z jakiego tytułu wynikają te podstawy.

Sąd w pkt 1 wyroku zmienił więc zaskarżoną decyzję z 22.03.2024 r. Nr (...) i stwierdził, że (...) S.A. w P. nie jest płatnikiem składek dla ubezpieczonego P. P. z tytułu umowy o pracę zawartej z (...) Usługi Sp. z o.o. w P. i nie ma obowiązku zgłoszenia przychodu z tej umowy do ubezpieczenia emerytalnego, rentowego, chorobowego, wypadkowego i zdrowotnego za okres od lutego 2020 r. do lutego 2022 r. Sąd nie oddalał zaś odwołania w żadnym zakresie, gdyż odwołanie (...) S.A. dotyczyło tylko podstawy wymiaru składek z tytułu umowy o pracę. (...) S.A. zgadzał się zaś z podstawą wymiaru składek z tytułu umowy zlecenia.

Sąd w pkt 2 wyroku zmienił zaś zaskarżoną decyzję z 22.03.2024 r. Nr (...) i stwierdził, że (...) Usługi Sp. z o.o. w P. jest płatnikiem składek dla P. P. z tytułu umowy o pracę zawartej z (...) Usługi Sp. z o.o. w P. a podstawa wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe, wypadkowe i zdrowotne za okres od lutego 2020 r. do lutego 2022 r., odpowiada wysokości zadeklarowanej przez (...) Usługi Sp. z o.o. w P..

O kosztach zastępstwa prawnego Sąd Okręgowy orzekł w pkt 3 i 4 wyroku w oparciu o art. 98 § 1 i § 1

1 k.p.c., art. 102 k.p.c. i § 2 pkt 6 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, przyznając wynagrodzenie w wysokości po ½ stawki minimalnej.

Sąd miał na uwadze, że w sprawa o opłacenie przez pracodawcę składki w wysokości wynikającej z przychodu uzyskanego przez pracownika na podstawie umowy o pracę i umowy zlecenia, wykonywanej na rzecz tego pracodawcy, dotyczy składki, gdyż przedmiotem postępowania w takiej sprawie jest jedynie ustalenie właściwej kwoty jej podstawy wymiaru (np. postanowienie SN z 18.05.2022 r., II UZ 7/22, LEX nr 3388415 i postanowienie SN z 27.04.2022 r., II UZ 1/22, LEX nr 3431710, postanowienie SN z 4.04.2019 r., III UZ 5/19, LEX nr 2648707). ZUS, na żądanie Sądu, wskazał więc w piśmie z 14.10.2024 r. (55-68a.s.) różnice w wysokości podstawy wymiaru składek i różnice między wysokością składek wynikającą z każdej z zaskarżonych decyzji a wysokością deklarowaną przez każdą z odwołujących spółek. Sąd zwrócił uwagę, iż z tego pisma tego wynika, że wartość przedmiotu sporu obejmująca decyzję, dotyczącą spółki (...) Sp. z o.o., wynosi 50.774,85 zł (k. 61a.s.), a wartość przedmiotu sporu obejmująca decyzję, dotyczącą spółki (...) S.A., wynosi 53.517,75 zł (k. 67a.s.). Każda ze spółek w niniejszej sprawie wniosła oddzielne odwołanie, przy czym odwołanie (...) Usługi Sp. z o.o. dotyczyło innej decyzji, niż odwołanie wniesione przez (...) S.A. Każda ze spółek miała swojego pełnomocnika procesowego, dlatego wobec uwzględniania każdego z odwołań, należało zasądzić wynagrodzenie oddzielnie dla pełnomocnika (...) Usługi Sp. z o.o. i oddzielnie dla pełnomocnika (...) S.A. W każdym z odwołań wartość przedmiotu sporu wynosi ponad 50.000 zł, dlatego minimalne wynagrodzenie pełnomocnika (...) Usługi Sp. z o.o. i minimalne wynagrodzenie pełnomocnika (...) S.A. wynosi po 5.400 zł. Zdaniem Sądu, nie miał tu znaczenia fakt, iż obie spółki były reprezentowane przez tą samą pełnomocnik. Istotne jest, że każda ze spółek stanowi oddzielną stronę procesową i każdej – wobec uwzględnienia jej oddzielnego odwołania – należny był zwrot kosztów zastępstwa prawnego. Sąd uznał, że dla określenia kwoty wynagrodzenia pełnomocnika nie ma znaczenia, że ZUS działał w ramach przysługujących mu uprawnień kontrolnych i ustawowych uprawnień, co jest podstawowym warunkiem możliwości wydawania przez niego decyzji. Zdaniem Sądu, na wysokość wynagrodzenia nie mogła też wpływać ocena, czy działania odwołujących spółek i współpraca między nimi może być oceniona pozytywnie, czy jako obchodzenie przepisów. Istotne jest, że odwołania zostały uwzględnione w całości.

Sąd uznał jedynie, że okoliczności sprawy uzasadniają zastosowanie art. 102 k.p.c. i obniżenie tego wynagrodzenia o ½ w odniesieniu do pełnomocnika każdej ze spółek. Sąd miał na uwadze, że niniejsza sprawa jest jedną z kilkunastu, dotyczących tego samego problemu, a odwołania w niniejszej sprawie w imieniu każdej ze spółek są tożsame także w pozostałych sprawach, co wpływa na zmniejszenie nakładu pracy pełnomocnika w niniejszej sprawie i uzasadnia obniżenie jego wynagrodzenia o ½ w odniesieniu do pełnomocnika każdej ze spółek.

Sąd ustalając wysokość wynagrodzenia, miał również na względzie, że do tutejszego Sąd wpłynęło łącznie 15 odwołań (...) Usługi Sp. z o.o. od tożsamych decyzji ZUS i łącznie 15 odwołań (...) S.A. od tożsamych decyzji ZUS. Do chwili obecnej zapadły jedynie 2 wyroki. Sądowi z urzędu wiadomo, że w pozostałych sprawach ZUS wniósł o zwieszenie postępowania na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. W związku w pozostałych sprawach Sąd będzie odrębnie oceniał kwestię wysokości wynagrodzenia pełnomocników stron. W chwili obecnej Sąd ocenił zaś nakład pracy w zakończonej już niniejszej sprawie. Analiza odwołań prowadzi do wniosku, że każde z nich zawiera częściowo inne argumenty. Nadto każde z odwołań jest obszerne, co wymagało dużego nakładu pracy, a pełnomocnik w toku postępowania aktywnie reprezentowała interesy każdego ze swoich mocodawców, składając wnioski dowodowe i pisma procesowe. Organ rentowy w toku postępowania przedstawił obszerne pismo, zawierające wyliczenie podstaw wymiaru składek i różnic składek w stosunku do każdej z odwołujących (k. 55-68a.s.). Pełnomocnik każdego z odwołujących musiała je przeanalizować. Sąd miał też na uwadze, że organ rentowy, wydając zaskarżone decyzje, powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego a strona odwołująca ma prawo oczekiwać, że zostaną jej zwrócone koszty zastępstwa prawnego. Koszty te nie mogą zostać zwrócone w kwocie symbolicznej, lecz w kwocie przestawiającej realną wartość w stosunku do wartości przedmiotu sporu sprawy. W ocenie Sądu Okręgowego nie powinno być tak, że wynagrodzenie pełnomocnika jest w znaczący sposób obniżane tylko dlatego, że ZUS reprezentuje Skarb Państwa. Niniejsza sprawa dotyczy zastosowania art. 8 ust. 2a u.s.u.s., a tego rodzaju sprawy były już rozpoznawane i orzecznictwo w tym zakresie jest szerokie. Sąd uznał więc, że zasadnym będzie obniżenie wynagrodzenia pełnomocnika każdej ze spółek o ½. W pkt 3 i 4 wyroku Sąd zasądził więc od organu rentowego na rzecz (...) S.A. w (...) Sp. z o.o. w P. tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego kwoty po 2.700 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, do dnia zapłaty.

Organ rentowy wywiódł apelację od powyższego wyroku i zaskarżając go wyrokowi w całości zarzucił:

1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

1) art. 83 ust. 1 pkt 1a i pkt 3 w zw. z art. 4 pkt 2a, art. 8 ust. 2a, art. 11 ust. 1,

art. 12 ust. 1, art. 17 ust. 1 i ust. 2, art. 18 ust. 1, 1a, 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że:

- (...) S.A. w P. nie jest płatnikiem składek dla ubezpieczonego P. P. z tytułu umowy o pracę zawartej z (...) Usługi Sp. z o.o. w P. i nie ma obowiązku zgłoszenia przychodu z tej umowy do ubezpieczenia emerytalnego, rentowego, chorobowego, wypadkowego i zdrowotnego za okres od lutego 2020 r. do lutego 2022 r.,

- oraz art. 83 ust. 1 pkt 1a i pkt 3, w zw. z art. 4 pkt 2a, art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 85 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że :

(...) Usługi Sp. z o.o. w P. jest płatnikiem składek dla P. P. z tytułu umowy o pracę zawartej z (...) Usługi Sp. z o.o. w P. a podstawa wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe, wypadkowe i zdrowotne za okres od lutego 2020 r. do lutego 2022 r. odpowiada wysokości zadeklarowanej przez (...) Usługi Sp. z o.o. w P.,

2) art. 83 ust. 1 pkt 1 a w zw. z art. 38 a ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych (Dz.U. z 2024 r., poz. 497 ze zm.) poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że rozstrzygnięcie w przedmiocie płatnika składek powinno być poprzedzone orzeczeniem w przedmiocie podlegania ubezpieczeniom społecznym;

3) art. 4 pkt 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art.

3 kodeksu pracy w zw. z art. 83 kodeksu cywilnego poprzez nieustalenie, kto jest rzeczywistym pracodawcą dla ubezpieczonego;

4) art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez

niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że przepis ten nie miał zastosowania;

2. naruszenie przepisów prawa procesowego tj. :

1) art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. w zw. z art. 327

1 § 1 k.p.c.,

poprzez dowolną ocenę dowodów, pominięcie w tej ocenie materiału dowodowego zebranego w toku kontroli ZUS w (...) Usługi Sp. z o.o. i (...) S.A. w okresie od 30.10.2023 r. do 15.01.2024 r. i w toku postępowania sądowego (zeznania stron), bezpodstawne ustalenie, że ZUS badał jedynie przesłanki z art. 8 ust. 2a ustawy o sus a nie powoływał się na pozorność oświadczeń woli (...) Sp. z o.o., na co wskazuje uzasadnienie wyroku, w którym brak wymienienia dowodów, na których opiera się ustalenie stanu faktycznego, poprzez brak podania przyczyn, dla których dowodom Sąd odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, przez to nierozpoznanie istoty sprawy, co uniemożliwia weryfikację wydanego rozstrzygnięcia w przedmiocie ustalenia płatnika składek dla ubezpieczonego oraz podstaw wymiaru składek;

2) art. 477

14 § 2 k.p.c. poprzez brak orzeczenia o całości żądania (decyzji),

gdyż Sąd nie orzekł odnośnie przychodów uzyskanych przez ubezpieczonego z umowy zlecenia zawartej z (...) S.A.

Mając powyższe na uwadze, organ rentowy wniósł o zmianę wyroku w całości i oddalenie odwołania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz o zasądzenie od odwołujących się na rzecz organu rentowego kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

Pełnomocnik odwołującej i zainteresowanej w odpowiedzi na apelację wniósł o jej oddalenie w całości oraz o zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego od organu rentowego na rzecz odwołującej i zainteresowanej, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Apelacyjny zważył co następuje

Apelacja organu rentowego jest zasadna.

Ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego są prawidłowe w zakresie w jakim opisują sekwencje zdarzeń wskazujących na zatrudnienie ubezpieczonego P. P. w oparciu o umowę zlecenia w spółce (...) S.A. i jednoczesnym świadczeniu na rzecz tej spółki (i pod jej kierownictwem) pracy w ramach zatrudnienia w oparciu o umowę o pracę zawartą z (...) Usługi spółką z o.o., w okresach wskazanych w zaskarżonych decyzjach, na podstawie umowy łączącej obie spółki. Istotne jest też ustalenie, że (...) S.A. posiada 100% udziałów w (...) Usługi spółce z o.o., co oznacza, że w sensie ekonomicznym i właścicielskim można mówić, że jest to w zasadzie jeden podmiot (spółka dominująca i zależna). (...) Usługi spółka z o.o. nie posiada też żadnego majątku trwałego (

nieruchomości, parku maszynowego, wyposażania biur), ten jest bowiem własnością (...) S.A. (...) Usługi spółka z o.o. zajmuje się obsługą kadrową i finansową obu spółek.

W takich okolicznościach rozważyć i ocenić należało nie tylko ważność poszczególnych umów z prawem z osobna, ale i to czy wspólnym celem zawarcia wszystkich z nich, ocenianych łącznie, nie było obejście ustawy. Oznacza to, że choć każda z umów zawieranych przez spółki z ubezpieczonym i wieloma innymi ubezpieczonymi, jak i między sobą, oceniana z osobna może być zgodna z prawem, to optyka całościowa obejmująca wszystkie te umowy i inne okoliczności, prowadzi do wniosku, że zasadniczym celem budowania takich konstrukcji było obejście norm prawa pracy dotyczących ograniczeń i wynagradzania pracy w godzinach nadliczbowych (art. 151 k.p i n.), jak i zmniejszenie obciążeń składkowych, poprzez obejście regulacji art. 8 ust. 2a ustawy systemowej (

tj. ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 350 z późn. zm.). Jak wiadomo, zgodne z art. 58 § 1 k.c. nieważne bezwzględnie są nie tylko czynności prawne sprzeczne z ustawą, ale także mające na celu obejście ustawy (czynności

in fraudem legis). W wyroku z 25.11.2004 r. (I PK 42/04, OSNAPiUS 2005, Nr 14, poz. 209) SN zdefiniował obejście ustawy jako ukształtowanie treści czynności prawnej w sposób, który z punktu widzenia formalnego (pozornie) nie sprzeciwia się ustawie, ale w rzeczywistości (w znaczeniu materialnym) zmierza do zrealizowania celu, którego osiągnięcie jest przez ustawę zakazane (por. też wyrok SN z 23.02.2006 r., II CSK 101/05, L.). W pewnym uproszczeniu zatem obejście prawa to zachowanie podmiotu prawa, który natrafiając na prawny zakaz, dokonuje innej, niezakazanej (formalnie) czynności prawnej wywołującej skutki podobne do zachowania zakazanego. Oznacza to, że czynność mająca na celu obejście ustawy nie zawiera elementów wprost sprzecznych z ustawą, ale jej skutki naruszają zakazy lub nakazy ustawowe (por. wyroki SN z 23.02.2006 r., II CSK 101/05, L. i z 9.08.2005 r., III UK 89/05, OSNAPiUS 2006, Nr 11-12, poz. 192). Obejście ustawy nie musi być celowe; nie jest istotne, czy strony czynności prawnej zdawały sobie sprawę z istnienia i treści norm prawnych. W okolicznościach niniejszej sprawy zatrudnieni w obu spółkach na różnych umowach, wykonując tę samą pracę nie rozróżniali nawet na co dzień łączących ich stosunków prawnych. Forma zatrudnienia w wykonywaniu przez nich codziennych obowiązków nie miała zatem znaczenia.

Prawdę jest, że zgodnie z art. 353

1 k.c., strony, zawierając umowę, mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, z zastrzeżeniem, że jego treść lub cel nie może sprzeciwiać się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Poza sporem jest jednak i to, że swobodę kontraktową stron mogą ograniczać tylko przepisy mające charakter

iuris cogentis, co oznacza, że nie jest dopuszczalne takie ustalenie treści stosunku zobowiązaniowego lub jego celu, wskutek którego dochodziłoby do naruszenia takich przepisów. Innymi słowy granica swobody umów kończy się tam gdzie postanowienie umowy narusza przepis o wspomnianym charakterze. Charakter imperatywny przepisu nie musi wynikać z jego brzmienia, wystarczy, że normę zakazującą będzie można ustalić w drodze interpretacji przepisów prawnych lub rozumowań inferencyjnych

(por. wyrok SN z 20.03.2014 r., II CSK 290/13, OSNC 2015, nr 4, poz. 43.). Nie ulega wątpliwości, iż co do zasady przepisy prawa ubezpieczeń mają charakter norm

ius cognes, i z pewnością taki charakter ma art. 8 ust. 2a systemowej, zgodnie z którym za pracownika, w rozumieniu ustawy, uważa się także osobę wykonującą pracę na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, albo umowy o dzieło, jeżeli umowę taką zawarła z pracodawcą, z którym pozostaje w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej umowy wykonuje pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku pracy. Regulacja art. 8 ust. 2a ustawy systemowej wprowadzona została przez art. 1 pkt 4b ustawy z 23 grudnia 1999 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, która to ustawa weszła w życie z mocą wsteczną od 30 grudnia 1999 r. Gdyby sięgnąć do uzasadnienia projektu, to wprowadzona zmiana była uzasadniana koniecznością korekty ustawy systemowej obowiązującej od 1 stycznia 1999 r. poprzez objęcie obowiązkiem opłacania składek na ubezpieczenia społeczne od przychodów z umów-zleceń i umów o dzieło zawartych ze swoim pracodawcą. Zmiana ta miała też przynieść wzrost bliżej nieokreślonych przychodów FUS i ówczesnych kas chorych i cel fiskalny został niewątpliwe osiągnięty, co potwierdza pośrednio szczególna aktywność organizacji pracodawców nakierowana na eliminację tej regulacji z porządku prawnego (

w sprawie K 15/16 OTK-A 2021/29, w wyroku z 13 maja 2021 r. Trybunał Konstytucyjny potwierdził zgodność art. 8 ust. 2a ustawy systemowej z art. 20 w zw. z art. 22, w zw. z art. 31 ust. 3, w zw. z art. 64 ust. 1 i 3 oraz w zw. z art. 2 i z art. 2 i art. 51 ust. 1 Konstytucji, przy czy dostrzec trzeba, że Trybunał Konstytucyjny orzekał w składzie z udziałem sędziego, którego prawidłowość wyboru zanegowały sądy europejskie). Wprawdzie ze wspomnianego uzasadnienia projektu expressis verbis to nie wynika, jednak w doktrynie podnosi się, że celem wprowadzenia art. 8 ust. 2a ustawy systemowej była przede wszystkim ochrona uprawnień pracowniczych, uniemożliwiających pracodawcom nadużywanie ich ekonomicznie wyższej pozycji względem pracownika, z którym zawieranie umów cywilnoprawnych umożliwiało odejście od uprawnień pracowniczych związanych w szczególności z koniecznością zobowiązania pracownika do pracy w godzinach nadliczbowych nie tylko limitującej zakres takiego zatrudnienia, ale i rodzącej konieczność zapłaty podwyższonej stawki za czas takiej dodatkowej pracy. Wszystkiego tego można zaś uniknąć, gdy pracownik zostanie wypchnięty z łączącego go z pracodawcą stosunku pracy na rzecz umowy cywilnoprawnej rządzącej się swoimi prawami, a na dodatek to nie pracodawca będzie jej stroną. Ponieważ ominięcie takiej konstrukcji poprzez wprowadzenie innego (pośredniego) podmiotu do relacji pracownik–pracodawca było relatywnie łatwe, ustawodawca zastrzegł jednocześnie, że jeżeli w ramach umowy cywilnoprawnej pracownik wykonuje pracę na rzecz swojego pracodawcy, to powinien być traktowany w sferze prawa ubezpieczeń społecznych jak pracownik. Dostrzec trzeba, że regulacja art. 8 ust. 2a uelastycznia regulację art. 22 § 1

1 k.p., w myśl którego zatrudnienie w warunkach określonych w § 1 jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej przez strony umowy (

M. S., Problem płatnika składek w świetle art. 8 ust. 2a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Radca Prawny ZN. 2021, nr 4, s. 43-68).

Wydane przez organ rentowy, zaskarżone w niniejszej sprawie, decyzje choć odwołują się do pozorności zawieranych umów, to w istocie są one efektem ustalenia przez organ rentowy, że rzeczywistym pracodawcą ubezpieczonego jest spółka (...) S.A. W modelu właścicielskim definiowania pracodawcy, pracodawcą jest właściciel zakładu pracy lub podmiot, który dysponuje innym tytułem do zakładu. Przy jego zastosowaniu za pracodawcę można uznać podmiot, który formalnie jest jedynie pośrednio powiązany z pracownikiem. W uchwale SN (7 sędziów) z 23.05.2006 r., III PZP 2/06, (OSNP 2007, nr 3-4, poz. 38) przyjęto, że na potrzeby ustalenia, kto jest pracodawcą w świetle art. 59 ust. 2 Konstytucji RP, właściwe jest posłużenie się koncepcją pracodawcy własnościowego (

por. M. Pacocha, Przebicie zasłony korporacyjnej a związanie zapisem na sąd polubowny, PPH 2017, nr 6, s. 51-58). Zmierzając do ustalenia «prawdziwego pracodawcy» można posłużyć się metodą «unoszenia zasłony osobowości prawnej». Celem tej metody jest przeciwdziałanie sytuacji, w której rzeczywisty właściciel, faktycznie przejmujący świadczenie pracownika, nadużywa konstrukcji osobowości prawnej lub konstrukcji pracodawcy z art. 3 k.p. w celu formalnego związania pracownika umową z podmiotem uzależnionym i pozbawionym uprawnień właścicielskich. Dotyczy to szczególnie sytuacji, gdy spółka handlowa będąca «prawdziwym pracodawcą» tworzy kontrolowaną przez nią spółkę, powierzając jej funkcję zatrudniania pracowników. Ten sposób może być użyty dla obejścia prawa i uniknięcia zobowiązań wobec pracowników”. Należy wskazać również na wyrok SN z 5.11.2013 r., II PK 50/13 (OSNP 2014, nr 9, poz. 129), który został wydany w sprawie dotyczącej roszczeń o wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych przepracowanych przez powodów – ochroniarzy. Z pozwaną spółką powodów łączyły umowy o pracę. Jednocześnie z umowami o pracę zawarli oni umowy zlecenia z inną spółką – przedsiębiorstwem usługowym, wchodzącym w skład grupy kapitałowej pozwanego. Godziny nadliczbowe przepracowane przez powodów zaliczano na poczet godzin pracy wykonywanej na podstawie umów zlecenia. W toku postępowania ustalono, że składy osobowe obu spółek były tożsame – poszczególne osoby pełniły w nich jedynie odwrotne funkcje. Zliczaniem całego czasu pracy powodów zajmowała się osoba zatrudniona wyłącznie przez pozwanego. W ocenie SN w tejże sprawie konieczne było precyzyjne określenie, kto jest pracodawcą powodów, tj. pozwana spółka czy grupa kapitałowa, w skład której wchodziło przedsiębiorstwo usługowe, przy czym raczej wątpliwym jest traktowanie całej grupy kapitałowej jako pracodawcy. W ocenie SN bardziej uzasadnione jest podważenie skuteczności umów zawartych z podmiotami z grupy spółek zależnymi od pozwanego, wychodząc z koncepcji przebicia zasłony korporacyjnej. Sąd Najwyższy wskazał na kryteria, które mogą uzasadniać przebicie zasłony korporacyjnej. Jednym z przypadków, w których dopuszcza się pominięcie prawnej odrębności spółek, jest tzw. przemieszanie sfer. Przemieszanie ma miejsce wtedy, gdy majątek różnych podmiotów (np. wspólnika i spółki) pozostaje zmieszany w taki sposób, że osoba trzecia nie jest w stanie odróżnić, do kogo on należy. Analogiczne przemieszanie może dotyczyć działania piastunów organów osób prawnych. Kontrahent ma wtedy prawo mieć wątpliwości, w czyim imieniu działają dane osoby. Według SN łatwiej jest zidentyfikować stan nadużycia osobowości prawnej, niż wskazać instrument prawny mający mu przeciwdziałać. Przywoływana jest instytucja obejścia prawa z art. 58 § 1 k.c., nie musi mieć na celu uznania utworzenia podmiotu (spółki) za takie, lecz służy jako narzędzie zapobiegania nadużyciu prawa w następstwie posłużenia się konstrukcją spółki („można zatem za nieważne na podstawie tej normy uznawać czynności prawne, dokonane między innymi w warunkach przemieszania sfer”).

Nadużycie formy właścicielskiej w celu obejścia ustawy, Sąd Najwyższy dostrzegł także w wyroku z 18.09.2014 r., III PK 136/13, (OSNP 2016, nr 2, poz. 17), w której wykorzystano istnienie spółki dominującej i zależnej w celu zróżnicowania świadczeń należnych pracownikom. W sprawie tej SN uwypuklił, że w prawie pracy nadużycie konstrukcji prawnej spółki polega na tym, że przez określone działania (tj. odpowiednie przekształcenie struktur organizacyjnych) rzeczywisty „właściciel” zakładu pracy doprowadza do formalnego związania pracownika umową z podmiotem od siebie uzależnionym, pozbawionym uprawnień „właścicielskich”. Może to prowadzić do obejścia prawa oraz uchylenia się od zobowiązań wobec pracowników. Konieczna jest odpowiednia wykładnia obowiązujących przepisów „pozwalająca – mimo braku możliwości kwestionowania zasady prawnej odrębności poszczególnych podmiotów wchodzących w skład tej samej grupy kapitałowej – na przeciwdziałanie skrajnym (wyjątkowym) przypadkom, w których jest nadużywana swoboda tworzenia tych podmiotów”. W innym wyroku z 17.03.2015 r., I PK 179/14 (OSNP 2016, nr 11, poz. 140) SN z kolei wskazał, że zjawisko nadużycia odrębnej osobowości prawnej spółki można zakwalifikować jako zjawisko nadużycia prawa z art. 5 k.c. W sprawie tej ustalono, że powodowie (ochroniarze) zostali zatrudnieni na umowy o pracę przez spółkę świadczącą usługi ochroniarskie. Oprócz umów o pracę zawarli oni osobne umowy zlecenia z agencją ochrony. Powodowie wykonywali te same czynności i przy użyciu tych samych narzędzi, tj. w tym samym umundurowaniu, za pomocą tej samej broni, samochodów, pod tym samym nadzorem. Domagając się wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych, ochroniarze wskazywali, że faktycznie cały czas wykonywali pracę na rzecz pozwanej spółki, a nie agencji ochrony.

Odnosząc powyższe poglądy do sprawy niniejszej, tożsamość właścicielska obu spółek powoduje, iż w pełni uzasadnione były czynności organu rentowego zmierzające do odkodowania rzeczywistego pracodawcy, bowiem w sytuacji pełnej zależności spółki (...) z o.o. od (...) S.A. istniała i nadal istniała pełna i łatwa możliwość doboru rodzaju umów co do formy zatrudnienia w obu spółkach, w taki sposób między spółkami, należącymi do tego samego właściciela oraz kształtowanie ich treści, aby ominąć regulację ochronne w stosunku do pracowników oraz chroniącą jednocześnie interes fiskalny Państwa, jaką jest art. 8 ust. 2a. ustawy systemowej.

Nie jest też prawda, że do przypisania roli płatnika (pracodawcy) spółce (...) S.A. koniecznym było zakwestionowanie umowy zlecenia łączącej ubezpieczonego ze spółką (...) S.A. Trzeba bowiem zauważyć, że stosowanie konstrukcji z art. 8 ust. 2a ustawy systemowej nie powoduje nieważności tych umów poza sferą prawa ubezpieczeń społecznych. Inaczej rzecz ujmując jedynie w zakresie prawa ubezpieczeń społecznych ostateczna kwalifikacja umów łączących ubezpieczonego z spółkami powoduje, że (...) S.A. jest płatnikiem, pracodawcą korzystającym z pracy ubezpieczonego wykonanej u niego na mocy bezpośrednio umowy, jak i na podstawie umowy ze spółką z o.o., której realizacja polegała na świadczeniu pracy również na rzecz (...) S.A.

W świetle tego co powyżej doszło do zarzucanego naruszenia norma prawa materialnego, w szczególności art. 8 ust.2a i art. 4 pkt 2a ustawy systemowej, jak także art. 58 § 1 k.c., co przesądza o zasadności wniesionej apelacji

Dlatego też, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. dokonał stosownej zmiany zaskarżonego wyrok i decyzji.

Rozstrzygając o kosztach procesu za obie instancje Sąd Apelacyjny miał na uwadze, że w sprawie jak niniejsza wynagrodzenie fachowego pełnomocnika winno być liczone od wartości przedmiotu sporu zgodnie z § 2 pkt 6 Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1935). Nie stanowi ono zatem w takiej sprawie stawki minimalnej ustalonej w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych jedynie w sprawach o świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego i zaopatrzenia emerytalnego oraz w sprawach dotyczących podlegania ubezpieczeniom społecznym (§ 9 ust. 2 w przypadku pierwszej instancji i § 10 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia w przypadku drugiej instancji), co jednak nie przesądza o braku możliwości zasądzenia stawki minimalnej w oparciu o art. 102 k.p.c.

Wprawdzie zasadą w procesie cywilnym jest to, że strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (art. 98 § 1 k.p.c.), to w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może jednak zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów procesu albo nie obciążać jej w ogóle kosztami (art. 102 k.p.c.). Przepis art. 102 k.p.c. jako szczególny nie podlega wykładni rozszerzającej (postanowienie Sądu Najwyższego z 8 września 2010 r. II CZ 76/10). W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się stosowanie art. 102 k.p.c., gdy strona przegrywająca znajduje się w wyjątkowo ciężkiej sytuacji majątkowej, a wytaczając powództwo była subiektywnie przeświadczona o słuszności dochodzonego roszczenia, natomiast strona przegrywająca korzystała ze stałej obsługi prawnej i nie poniosła dodatkowych nakładów na prowadzenie procesu (wyrok SN z 17 listopada 1972 r., I PR 423/72, OSNCP 1973, nr 7-8, poz. 138), gdy dochodzone roszczenie wynika z niejasno sformułowanych przepisów (wyrok SN z 6 grudnia 1973 r., I PR 456/73, OSNCP 1974, nr 9, poz. 154), gdy sprawa ma wątpliwy i dyskusyjny charakter (postanowienie SN z 27 kwietnia 1971 r., I PZ 17/71, OSNCP 1971, nr 12, poz. 222). Podstawę do zastosowania reguł słuszności stanowią konkretne okoliczności danej sprawy. Ustalenie, czy w okolicznościach danej sprawy występują „szczególnie uzasadnione wypadki”, zostało przez ustawodawcę pozostawione swobodnej ocenie sądu. W ramach tej oceny sąd powinien mieć na uwadze także rodzaj i charakter danej sprawy oraz przebieg postępowania. W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje trafne stanowisko, że kwestia zastosowania art. 102 k.p.c. pozostawiona jest orzekającemu sądowi z odwołaniem się do jego kompetencji, bezstronności, doświadczenia i poczucia sprawiedliwości. Ocena w tym zakresie ma charakter dyskrecjonalny, oparty na swobodnym uznaniu, kształtowanym własnym przekonaniem oraz oceną okoliczności i może być podważona przez sąd wyższej instancji w zasadzie jedynie wtedy, gdy jest rażąco niesprawiedliwa (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 26 stycznia 2012 r., III CZ 10/12, OSNC 2012, z. 718, poz. 98).

Sąd Apelacyjny uznał, iż w niniejszej sprawie istniały podstawy, które uzasadniały częściowe odstąpienie od obciążania spółek pełnymi kosztami, każdej z nich, w sytuacji gdy istotne dla rozstrzygnięcia było przypisanie im przynależności do tego samego właściciela ( (...) S.A. posiada wszystkie udziały w spółce (...) z o.o.). Nie bez znaczenia w tym zakresie jest też, że wskutek wyroku (...) S.A. zobowiązana będzie do uiszczenia składek na ubezpieczenia społeczne. Sąd Apelacyjny za „szczególny przypadek”, w rozumieniu art. 102 k.p.c., upatruje także w tym, że charakter sprawy również nietypowy i problematyczny, w której ostatecznie decydująca dla rozstrzygnięcia okazała się przyjęta przez sąd drugiej instancji wykładnia skomplikowanych regulacji..