Sąd Apelacyjny oddalił odwołanie emerytki, zmieniając wyrok o przeliczenie emerytury

Sąd Okręgowy w Radomiu wyrokiem z 15 lipca 2025 r., po rozpoznaniu odwołania M. R. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w R. z 18 września 2024 r., H. (...) o wysokość emerytury, w punkcie I zmienił zaskarżoną decyzję i ustalił wysokość emerytury M. R. z pominięciem art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, począwszy od (...).; w punkcie II oddalił odwołanie w pozostałym zakresie.

Swoje rozstrzygnięcie w zakresie punktu I wyroku Sąd pierwszej instancji oparł na następujących ustaleniach i ocenie prawnej.

M. R., urodzona (...), w dniu 23 czerwca 2007 r., złożyła w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych Oddziale w R. wniosek o emeryturę wcześniejszą. Decyzją z 31 lipca 2007 r., nr (...), organ rentowy przyznał wnioskodawczyni prawo do emerytury od (...)., tj. od osiągnięcia wieku emerytalnego. W dniu 14 września 2015 r. M. R. złożyła w organie rentowym wniosek o emeryturę powszechną. Decyzją z 14 października 2015 r., nr (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. przyznał wnioskodawczyni emeryturę od (...), tj. od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek. Wysokość emerytury została obliczona zgodnie z zasadami określonymi w art. 26 ustawy emerytalnej. Podstawa obliczenia emerytury została pomniejszona o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur, w wysokości przed obliczeniem zaliczki na podatek dochodowy i składki na ubezpieczenie zdrowotne. Wyliczona emerytura była świadczeniem mniej korzystnym kwotowo, w związku z czym wnioskodawczyni dalej wypłacano emeryturę wcześniejszą w dotychczasowej wysokości. Wyrokiem z 4 czerwca 2024 r. w sprawie SK 140/20 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 25 ust. lb ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(Dz. U. z 2023, poz. 1251) w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012 r., jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W dniu (...) M. R. złożyła w organie rentowym wniosek o przeliczenie emerytury na podstawie art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r., sygn. akt SK 140/20 oraz wypłatę wyrównania. Decyzją z 18 września 2024 r. nr (...), organ rentowy odmówił wnioskodawczyni prawa do ponownego ustalenia wysokości emerytury, ponieważ wydanie wyroku przez Trybunał Konstytucyjny nie jest przesłanką do uchylenia lub zmianą decyzji, wskazaną w art. 114 ustawy emerytalnej.

Od powyższej decyzji wniosła odwołanie M. R. domagając się ponownego przeliczenia jej emerytury, wypłatę wyrównania wraz z odsetkami oraz przeprowadzenia wszystkich zaległych waloryzacji ustalonej miesięcznej emerytury.

Odwołanie M. R. Sąd pierwszej instancji uznał za częściowo zasadne. Wskazał, że spór w rozpoznawanej sprawie miał charakter prawny i dotyczył tego, czy zachodzą podstawy do przeliczenia emerytury powszechnej ubezpieczonej z pominięciem regulacji zawartej w przepisie art. 25 ust. lb ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, tj. bez pomniejszania podstawy wymiaru emerytury powszechnej o sumę kwot wcześniej pobranych emerytur wcześniejszych, a nadto czy ubezpieczonemu przysługuje prawo do wypłaty wyrównania emerytury powszechnej. Ubezpieczona oparła swoje odwołanie na wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r., wydanym w sprawie SK 140/20.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że ustawą z dnia 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. 2012, poz. 637 z 6 czerwca 2012 r.), dokonano m.in. nowelizacji przepisu art. 25 ustawy emerytalno-rentowej poprzez dodanie w art. 25 ust. lb w brzmieniu: Jeżeli ubezpieczony pobrał emeryturę częściową lub emeryturę na podstawie przepisów art. 46, 50, 50a, 50e, 184 lub art. 88 ustawy z 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (

Dz.U. 2018, poz. 967), podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24, ustaloną zgodnie z ust. 1, pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne. Przepis art. 25 ust. lb analizowanej ustawy wprowadził nowe zasady obliczenia emerytury przysługującej w związku z osiągnięciem wieku powszechnego dla osób, które miały ustalone prawo do tzw. emerytur wcześniejszych. Od 1 stycznia 2013 r. podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24 stanowiła bowiem jak dotychczas kwota składek na ubezpieczenie emerytalne z uwzględnieniem waloryzacji, składek zewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przysługuje wypłata emerytury oraz zwaloryzowany kapitał początkowy, ale pomniejszona o kwotę stanowiącą sumę wcześniej pobieranych emerytur przyznanych przed osiągnięciem wieku emerytalnego.

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 4 czerwca 2024 r. w sprawie o sygn. akt SK 140/20, orzekł, że art. 25 ust. lb ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

(Dz. U. 2023, poz. 1251) w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012 r.

(data publikacji ustawy w Dzienniku Ustaw), jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. Co prawda w dacie wydania zaskarżonej decyzji w/w wyrok nie był jeszcze opublikowany, ale nie ma to wpływu na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy.

Sąd Najwyższy po raz pierwszy w wyroku z 6 maja 2021 r.

(III USKP 52/21, OSNP 2022/2/19) wyraził pogląd, że mimo iż wywody prawne Trybunału Konstytucyjnego w wyroku z 6 marca 2019 r., P 20/16, koncentrowały się na sytuacji kobiet urodzonych w 1953 r., to wyrażone w uzasadnieniu tego wyroku zapatrywania prawne co do standardu konstytucyjnego, z którego wynikała sprzeczność art. 25 ust. lb ustawy emerytalnej z art. 2 Konstytucji RP i z wyrażoną w tym przepisie zasadą zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, w pełni znajdują zastosowanie także do sytuacji mężczyzn urodzonych w latach 1949-1953, którzy skorzystali z prawa do emerytury wcześniejszej. Sąd Najwyższy w wyroku tym przyjął, że „skoro wnioskodawca nabył abstrakcyjnie prawo do emerytury w wieku powszechnym dopiero w marcu 2017 r., a w chwili przejścia na emeryturę w wieku obniżonym nie mógł spodziewać się tego, że decyzja ta spowoduje obniżenie świadczenia powszechnego, to powołany przepis ustawy emerytalnej należy rozumieć i stosować w taki sposób, że potrąceniu podlegają wyłącznie kwoty emerytury w wieku obniżonym wypłacone po osiągnięciu przez wnioskodawcę wieku uprawniającego do nabycia emerytury w wieku powszechnym". Powyższy pogląd w całości podzielił Sąd Najwyższy także w wyroku z 18 stycznia 2022 r.

(III USKP 98/21, LEX nr 3352121) i w wyroku z 14 sierpnia 2024 r.

(III USKP 113/23, LEX nr 374652). W wyroku Sądu Najwyższego z 8 stycznia 2025 r.

(III USKP 121/23, LEX nr 3814736) podkreślono, że art. 25 ust. lb ustawy emerytalnej - w określonych w sprawie okolicznościach - należy rozumieć i stosować w taki sposób, że potrąceniu podlegają wyłącznie kwoty emerytury w wieku obniżonym wypłacone po osiągnięciu przez wnioskodawcę wieku uprawniającego do nabycia emerytury w wieku powszechnym. I tak rozumiany art. 25 ust. lb ustawy emerytalnej - w ocenie Sądu - ma zastosowanie do ubezpieczonej w niniejszej sprawie.

W świetle powyższego, w ocenie Sądu pierwszej instancji, sytuacja prawna wnioskodawczyni, której od (...) przyznano prawo do emerytury wcześniejszej, a następnie od (...)przyznano emeryturę wobec osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego i przy ustaleniu jej wysokości zastosowano odliczenie przewiedziane w art. 25 ust. lb ustawy emerytalnej - jest analogiczna, jak kobiet urodzonych w 1953 r. i ma do niej odpowiednie zastosowanie wykładnia zaprezentowana w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 6 marca 2019 r., P 20/16, a wzmocniona wprost wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r., SK 140/20

(OTK-A 2024/67). W wyroku tym Trybunał stwierdził, że art. 25 ust. lb ustawy emerytalnej w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012 r. jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. Zaskarżona regulacja niewątpliwie doprowadziła do sytuacji, w której skarżąca nie tylko została zaskoczona pomniejszeniem świadczenia emerytalnego, a także nie miała możliwości - podobnie jak każda osoba, która złożyła wniosek przed 6 czerwca 2012 r. - przewidzieć konsekwencji, jakie na mocy nowo wprowadzonych przepisów wiązały się ze skorzystaniem z prawa do wcześniejszego świadczenia. Tego rodzaju legislacja, w ocenie Trybunału, w żaden sposób nie mieści się w ramach wyznaczonych przez art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji. Chociaż wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 6 marca 2019 r., P 20/16, odnosi się wprost wyłącznie do kobiet urodzonych w 1953 r., to jednak wynikający z tego orzeczenia standard konstytucyjny w zakresie wykładni art. 2 Konstytucji RP w kontekście ingerencji prawodawcy w uzasadnione prawnie oczekiwania osób pobierających emerytury w wieku obniżonym co do zasad kształtowania wysokości ich świadczeń po uzyskaniu prawa do emerytury w wieku powszechnym, ma zastosowanie także do kobiet i mężczyzn, którzy nabyli abstrakcyjnie prawo do emerytury w wieku powszechnym po dacie 1 stycznia 2013 r., a w chwili przejścia na emeryturę w wieku obniżonym nie mogli spodziewać się tego, że decyzja ta spowoduje obniżenie ich świadczeń powszechnych.

Nieopublikowany do chwili obecnej wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. w sprawie o sygn. akt SK 140/20, stanowi zatem o kontynuacji linii orzeczniczej wyrażonej już wcześniej w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 6 marca 2019 r. w sprawie o sygn. akt P 20/16. W obu bowiem przypadkach Trybunał uznał, że w stosunku do kręgu osób wymienionych w tychże orzeczeniach, przepis art. 25 ust. lb ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji (w pierwszym z wymienionych orzeczeń także z art. 67 Konstytucji). Sąd ma prawo i obowiązek badania zgodności ustawy z Konstytucją i odmowy jej stosowania, a dokonując oceny konstytucyjności przepisu ustawy nie wkracza w kompetencje Trybunału Konstytucyjnego. Zatem w ramach rozstrzygnięcia Sąd może pominąć art. 25 ust. lb ustawy emerytalnej w podstawie rozstrzygnięcia, gdy stwierdzi jego sprzeczność w określonym stanie faktycznym z Konstytucją (niekonstytucyjność sytuacyjna).

Po analizie w/w przepisów Sąd pierwszej instancji doszedł do przekonania, że ubezpieczeni, którzy zdecydowali się na korzystanie z wcześniejszej emerytury, nie mieli - w momencie podejmowania tej decyzji na podstawie obowiązującego wówczas stanu prawnego - świadomości co do skutków prawnych, jakie może ona wywoływać w sferze ich przyszłych uprawnień z tytułu emerytury powszechnej. W szczególności nie mogli przewidzieć, że przejście na emeryturę jeszcze przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego będzie wiązało się z pomniejszeniem zgromadzonego kapitału o pobrane świadczenia. Nie spodziewali się, że wypłacanie świadczeń emerytalnych wpłynie na sposób ustalania wysokości świadczenia w ramach emerytury powszechnej. Z takimi konsekwencjami mogły się liczyć osoby, które decydowały się na skorzystanie z prawa do wcześniejszej emerytury Po ogłoszeniu ustawy nowelizującej, czyli po dacie 6 czerwca 2012 r. osoby ubezpieczone mogły dopiero zapoznać się z nowymi regulacjami i podjąć świadomą decyzję, dysponując wiedzą co do jej ujemnych skutków w sferze wymiaru przyszłego świadczenia emerytalnego po osiągnięciu przewidzianego w ustawie wieku. Zgodnie z art. 116 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS cofnięcie wniosku o przyznanie świadczenia jest dopuszczalne tylko do czasu uprawomocnienia się decyzji o jego przyznaniu. Nie było zatem możliwości, aby osoby, które zostały „zaskoczone" wprowadzanymi zmianami w trakcie pobierania świadczenia, podjęły skuteczną interwencję w celu ochrony swoich interesów.

W wyroku z 26 lipca 2013 r. Sąd Najwyższy wyjaśnił znaczenie zawartego w art. 114 cyt. ustawy zwrotu „ujawnienie okoliczności istniejących przed wydaniem decyzji", stanowiącego przesłankę ponownego ustalenia prawa do świadczenia emerytalnego (III UK 145/12, LEX nr 1408199). Sąd Najwyższy podkreślił, że kontekst przepisu art. 114 ust. 1 cyt. ustawy nie stwarza podstaw do ograniczenia znaczenia występującego w nim zwrotu „okoliczności" wyłącznie do „okoliczności faktycznych. Dlatego nie można przypisywać pojęciu „okoliczności" wyłącznie wąskiego znaczenia. W niniejszej sprawie nową okolicznością prawną jest wykładnia art. 25 ust. lb ustawy emerytalnej, zaprezentowana w wyrokach Trybunału Konstytucyjnego, według której przepis ten nie ma zastosowania do ubezpieczonych, którzy w chwili przejścia na emeryturę w wieku obniżonym nic mogli spodziewać się tego, że decyzja ta spowoduje obniżenie ich świadczenia powszechnego. W ocenie Sądu art. 25 ust. lb ustawy o emeryturach i rentach z FUS w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie przed 6 czerwca 2012 r., jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji.

Z powyższych przyczyn Sąd uznał, że zachodzą podstawy do ponownego obliczenia wysokości emerytury wnioskodawczyni.

M. R. wniosek o ustalenie prawa do wcześniejszej emerytury złożyła przed 6 czerwca 2012 r., czyli przed dniem publikacji ustawy o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw, nowelizującej przepis art. 25 ustawy emerytalno-rentowej. Wobec powyższego należało uznać, że mogła domagać się przeliczenia emerytury powszechnej bez potrąceń sumy kwot pobranych emerytur wcześniejszych. Wniosek o ponowne obliczenie świadczenia emerytalnego M. R.złożyła (...). Z tych względów Sąd, w oparciu o treść art. 477

(

14) § 2 k.p.c., w punkcie 1 sentencji wyroku zmienił zaskarżoną decyzję i ustalił M. R. wysokość emerytury z pominięciem art. 25 ust. lb ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, począwszy od (...), czyli od dnia złożenia wniosku.

W apelacji pozwany organ rentowy zaskarżył wyrok w zakresie pkt I podnosząc zarzut:

1. naruszenia art. 25 ust. lb ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS

(Dz. U. 2024, poz. 1631) poprzez jego błędną wykładnię skutkującą ustaleniem wnioskodawczyni wysokości emerytury z powszechnego wieku emerytalnego z pominięciem art. 25 ust. lb ustawy emerytalnej za okres od (...), podczas gdy przepis art. 25 ust lb powołanej ustawy emerytalnej nie został usunięty z obrotu prawnego jako niekonstytucyjny, jak również nie została zmieniona jego treść, a zatem w niniejszej sprawie znajduje on zastosowanie,

2. naruszenia art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że organ rentowy powinien zakwalifikować żądanie odwołującego o ponowne ustalenie wysokości emerytury jako znajdujące oparcie w tym przepisie, podczas gdy orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego nie jest nową okolicznością w rozumieniu art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS,

3. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego, mające wpływ na wydanie orzeczenia.

Podnosząc powyższe wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w punkcie I i oddalenie odwołania.

W uzasadnieniu apelant przedstawił argumentację wpierającą podniesione zarzuty.

Wnioskodawczyni wniosła o oddalenie apelacji.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.

Apelacja jest zasadna, choć nie z przyczyn jakie wykazał apelant.

Na wstępie podnieść należy, iż ustalenia faktyczne zostały prawidłowo przytoczone przez Sąd Okręgowy (z wyjątkiem omyłki w oznaczeniu daty wniosku M. R. o przyznanie wcześniejszej emerytury: „23 czerwca 2007 r.” zamiast: 28 czerwca 2007 r.) i nie są kwestionowane także na obecnym etapie procesu. Jednoznacznie z tych ustaleń wynikają fakty istotne dla rozstrzygnięcia, którym Sąd pierwszej instancji nie nadał należnego im znaczenia. Obecnie, na etapie postępowania apelacyjnego zaskarżony wyrok musi ulec korekcie tak by powyższe niesporne fakty, zostały uwzględnione i właściwie ocenione przez pryzmat regulacji prawnomaterialnej. Należy także zaznaczyć, iż niniejsza sprawa jest jedną z kolejnych, rozpoznawanych przez tutejszy Sąd Apelacyjny, niemal identycznych w treści i zarzutach apelacji na bazie zbliżonego stanu faktycznego i prawnego, stąd uzasadnienie zawiera tożsame argumenty prawne jak w poprzednich sprawach uzupełnione w zakresie koniecznym, wynikającym ze zmiany wyroku w zaskarżonej części.

Na wstępie należy wskazać, że ustawodawca w art. 114 ust. 1 ustawy emerytalnej ustanowił podstawę prawną dla weryfikacji i wzruszalności decyzji organów rentowych, w których zawarto ustalenia pozostające w obiektywnej sprzeczności z ukształtowanym ex lege stanem uprawnień emerytalno-rentowych zainteresowanych (wyroki Sądu Najwyższego: z 25 lutego 2008 r., I UK 249/07, OSNP 2009, nr 11-12, poz. 152; z 22 lutego 2010 r., I UK 247/09, LEX nr 585725; z 9 grudnia 2015 r., I UK 533/14, LEX nr 1958500). Instytucja wznowienia postępowania emerytalno – rentowego z art. 114 ust. 1 ustawy jest szczególną instytucją w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, która umożliwia ponowne rozpatrzenie prawa do świadczeń emerytalno-rentowych lub ich wysokości, mimo istnienia w obrocie prawnym prawomocnej decyzji organu rentowego

(wyroki Sądu Najwyższego: z 16 września 2009 r., I UK 121/09, LEX nr 537030; z 12 stycznia 2001 r., II UKN 182/00, OSNAPiUS 2002, Nr 17, poz. 419 i z 30 listopada 2000 r., II UKN 79/00, OSNAPiUS 2002, Nr 13, poz. 317 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 24 marca 2003 r., II UK 393/02, OSNPUSiSP 2004, Nr 9, poz. 163). Konieczne jest dla jej zastosowania zidentyfikowanie podstawy dokonania tej nadzwyczajnej weryfikacji. I tak, w art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawodawca ustanowił przesłankę przedłożenia nowych dowodów lub ujawnienia nowych okoliczności istniejących przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość, zaś w pkt 6 - przyznanie świadczeń lub nieprawidłowe obliczenie ich wysokości na skutek błędu organu rentowego. Przepis art.25 ust. 1 b ustawy emerytalnej w dacie wydania decyzji ustalającej emeryturę powszechną wnioskodawczyni był normą bezwzględnie obowiązującą i brak było podstaw do zakwestionowania jego konstytucyjności wobec strony. Nową okolicznością w świetle art. 114 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej stanowi derogowanie normy prawnej mocą wyroku Trybunału Konstytucyjnego

(wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z 10 czerwca 2020 r. III AUa 137/20 LEX 3042957).

Względem przesłanki ujawnienia nowych okoliczności istniejących przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość podkreślić należy, iż istnienie takiej okoliczności nie zostało w niniejszej sprawie wykazane przez wnioskodawczynię. Nową okolicznością mogłoby być uznanie art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej w indywidualnej sprawie za normę niekonstytucyjną, niespełniającą standardów wynikających z art. 2 i art. 67 § 1 Konstytucji RP, jednakże nie dotyczy to sytuacji faktycznej i prawnej M. R..

Przypomnieć trzeba, że Trybunał Konstytucyjny po raz pierwszy analizował problematykę art. 25 ust.1 b ustawy emerytalnej w wyroku z 6 marca 2019 r., P 20/16

(Dz.U. 2019, poz. 539). Na kanwie argumentacji Trybunału Konstytucyjnego judykatura wypracowała jednolite stanowisko, jakie przyjęte zostało także w powołanym w apelacji orzeczeniu z 4 czerwca 2024 r. SK 140/20. I tak, orzecznictwo sądów powszechnych jak i Sądu Najwyższego wielokrotnie wypowiadało się w zakresie granic, w jakich może nastąpić obniżenie podstawy obliczenia emerytury w systemie składki zdefiniowanej, wobec ubezpieczonych, którzy skorzystali z możliwości przejścia na wcześniejszą emeryturę na długo przed wejściem w życie omawianego przepisu i nie mogli przewidzieć przyszłych konsekwencji wypłaty na ich rzecz świadczeń emerytalnych

(wyroki Sądu Najwyższego: 18 stycznia 2022 r. III USKP 98/21 LEX nr 3352121; z 6 maja 2021 r. III USKP 52/21 OSNP 2022/2/19; z 8 stycznia 2025 r. III USKP 121/23 OSNP 2025/7/75; postanowienie Sądu Najwyższego z 14 maja 2024 r. III USK 135/23 LEX nr 3713926).

Oceniając zgodność art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej z art. 2 Konstytucji RP Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyroku z 6 marca 2019 r. wskazał, że wprowadzenie do ustawy emerytalnej mechanizmu potrącania kwot pobranych świadczeń z tytułu wcześniejszej emerytury przy obliczaniu podstawy emerytury powszechnej dla kobiet urodzonych w 1953 r. nastąpiło z naruszeniem wynikającej z art. 2 Konstytucji RP zasady zaufania do państwa

i stanowionego przez nie prawa. Ubezpieczone, które zdecydowały się przejść na wcześniejszą emeryturę, nie miały - w momencie podejmowania tej decyzji na podstawie obowiązującego wówczas stanu prawnego - świadomości co do skutków prawnych, jakie może ona wywoływać w sferze ich przyszłych uprawnień z tytułu emerytury powszechnej. Nie mogły przewidzieć, że przejście na emeryturę jeszcze przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, będzie wiązało się z pomniejszeniem zgromadzonego kapitału o pobrane świadczenia. Nie spodziewały się, że fakt wypłacania świadczeń emerytalnych wpłynie na sposób ustalania wysokości świadczenia w ramach emerytury powszechnej. Dodatkowo zaznaczył, że kobiety te przez cztery lata mogły realizować swoje uprawnienia w oparciu o obowiązujący przed 2013 r. stan prawny. Natomiast zasady ustalania wysokości świadczeń emerytalnych, wypłacanych kobietom urodzonym w latach 1949-1952, które przeszły na tych samych warunkach na emeryturę wcześniejszą, pozostały niezmienione. Trybunał Konstytucyjny w powołanym orzeczeniu, z uwagi na zakres zadanego mu pytania, ograniczył swe rozstrzygnięcie do kobiet urodzonych w 1953 r. Argumentacja jaka legła u podstaw stwierdzonej niekonstytucyjności poddanego analizie przepisu nie jest ograniczona jedynie do kobiet rocznika 1953.

Prima facie widoczne jest, iż ubezpieczeni korzystający z tzw. emerytury wcześniejszej, w określonej konfiguracji czasowej znaleźli się w tej samej sytuacji prawnej pułapki jaką stworzył ustawodawca wprowadzając od 1 stycznia 2013 r. do obowiązującego porządku prawnego dany przepis (art. 25 ust. 1b). W momencie podejmowania decyzji o przejściu na wcześniejszą emeryturę określona grupa ubezpieczonych, na podstawie obowiązującego wówczas stanu prawnego, nie mogła mieć świadomości co do skutków prawnych, jakie wywoła pobieranie tego świadczenia na wysokość emerytury powszechnej. W żadnym razie nie mogli przewidzieć, że przejście na emeryturę jeszcze przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, będzie wiązało się z pomniejszeniem zgromadzonego kapitału o pobrane świadczenia, a tym samym obniżeniem podstawy obliczenia emerytury i w konsekwencji wysokości samego świadczenia.

Wnioskodawczyni nie spełnia kryteriów, o jakich mowa w powołanym orzeczeniu. Rozpoczęcie realizacji prawa do wcześniejszej emerytury, która bezpośrednio wpływa na wysokość emerytury powszechnej, w przypadku ubezpieczonej nastąpiło od (...)., w oparciu o jej wniosek z 28 czerwca 2007 r., na skutek decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w R. z 31 lipca 2007 r. (decyzja

k. 19-23 akt ZUS, wniosek k.1-4 akt ZUS.). Jednocześnie przed wejściem życie ustawy nowelizującej z 11 maja 2012 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i innych ustaw opublikowanej w Dzienniku Ustaw

(Dz.U. 2012, poz. 637), tj. przed 1 stycznia 2013 r., wnioskodawczyni osiągnęła powszechny wiek emerytalny, co nastąpiło(...). Wniosek o emeryturę powszechną złożyła natomiast 14 września 2015 r.

W ocenie Sądu Apelacyjnego w tej sytuacji nie można przyjąć, iż ustawodawca dopuścił się wobec ubezpieczonej naruszenia zasady zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa. Nie zmienił bowiem w sposób niekorzystny „reguł gry” w momencie, kiedy wnioskodawczyni nie miała już możliwości podjęcia świadomej decyzji o przejściu na emeryturę w związku z osiągnięciem wieku powszechnego, lecz znacznie później. Inaczej rzecz ujmując M. R. nie znalazła się tym samym w pułapce, o jakiej wywodzi Trybunał, wskazując określoną grupę ubezpieczonych, którzy w konkretnej konfiguracji faktycznej i prawnej, działając w zaufaniu do obowiązującego prawa, określającego w dodatku horyzont czasowy wypłacanych świadczeń

i zasad ich realizacji, skorzystali ze swoich uprawnień. Zasada zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa opiera się na pewności prawa, a więc takim zespole cech przysługujących prawu, które zapewniają jednostce bezpieczeństwo prawne; umożliwiają jej decydowanie o swoim postępowaniu w oparciu o pełną znajomość przesłanek działania organów państwowych oraz konsekwencji prawnych, jakie jej działania mogą pociągnąć za sobą. Bezpieczeństwo prawne jednostki związane z pewnością prawa umożliwia więc przewidywalność działań organów państwa, a także prognozowanie działań własnych

(wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z 6 marca 2019 r. P 20/16 op.cit; z 14 czerwca 2000 r. P 3/00, OTK 2000/5/138; wyroki Sądu Najwyższego: z 8 stycznia 2025 r., III USKP 121/23, LEX nr 3814736; z 14 sierpnia 2024 r., III USKP 113/23 LEX nr 374652; z 18 stycznia 2022 r. III USKP 98/21 , LEZ nr 3352121, wyroki Sądu Apelacyjnego w Szczecinie: z 30 czerwca 2022 r., III AUa 234/22, LEX nr 34999904; z 27 lutego 2025 r., III AUa 401/24, LEX nr 3846633).

Rzecz jednak w tym, iż przytoczone wyżej motywy uznania niekonstytucyjności normy art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej mają jedynie zakresowy charakter i swym działaniem nie obejmują wnioskodawczyni, która zrealizowała swe prawo do emerytury wcześniejszej, mając możliwość prawną podjęcia decyzji w przedmiocie emerytury powszechnej przed znowelizowaniem analizowanej normy prawnej, zapobiegając negatywnym skutkom w zakresie wysokości podstawy obliczenia emerytury. Właśnie w tym celu ustawodawca wprowadził okres sześciu miesięcy

vacatio legis, by nie zaskoczyć ubezpieczonych, by mogli rozważyć swoją sytuację przez pryzmat zmienianego stanu prawnego, wchodzącego w życie w dacie oznaczonej na 1 stycznia 2013 r.

Wnioskodawczyni, przy sześciomiesięcznym

vacatio legis miała możliwość i czas na podjęcie decyzji zapobiegającej niekorzystnym skutkom nowelizacji w jej indywidualnej sytuacji. Z tego powodu nie można twierdzić, że wycofanie się państwa z dotychczasowych uregulowań wobec apelantki miało nagły charakter i zaskoczyło ubezpieczoną w trakcie realizacji prawa do emerytury w obniżonym wieku.

Orzecznictwo, które w pełni akceptuje Sąd Apelacyjny, stoi na jednoznacznym stanowisku, że art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej ma zastosowanie do ubezpieczonych urodzonych w latach 1949-1952, którzy pobierali wcześniejszą emeryturę, warunki uprawniające do przyznania emerytury z powszechnego wieku emerytalnego spełnili przed wprowadzeniem powołanego przepisu, a jedynie wniosek o przyznanie prawa do emerytury z powszechnego wieku emerytalnego złożyli po wejściu w życie art. 25 ust. 1 b

(postanowienia Sądu Najwyższego: z 18 lipca 2023 r., III USK 427/22, LEX nr 3583244, z 28 czerwca 2023 r., I USK 159/22, LEX nr 3575111).

Summa summarum w stosunku do ubezpieczonej - przepis art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej nie miał retroaktywnego działania w jej sytuacji prawnej

i faktycznej. Brak było zatem podstaw do ponownego ustalenia wysokości emerytury wnioskodawczyni, a tym samym- zwrotu kwot „niedopłaconych” emerytur. Zaznaczyć należy, że od nabytego

in abstracto prawa do emerytury odróżnić należy zasady obliczania jej wysokości, które są ściśle powiązane z zasadami ustalanymi na datę "przejścia na emeryturę" tj. realizacji swego prawa do świadczenia a nie na datę nabycia

ex lege prawa do świadczenia.

Prawo do emerytury ustala się na dzień spełnienia warunków powstania prawa do tego świadczenia, bez względu na dzień złożenia wniosku. Ustawa emerytalna w art. 100 ust. 1 i art. 129 ust. 1 wyraźnie rozróżnia moment powstania prawa do emerytury i moment wypłaty świadczenia. Przewidziany w art. 116 ust. 1 ustawy emerytalnej wniosek oświadczenie nie jest elementem prawa do emerytury (renty z tytułu niezdolności do pracy, gdyż przesłanki tego prawa określa ustawa, lecz stanowi jedynie żądanie realizacji świadczenia nabytego z mocy prawa

(uchwała Sądu Najwyższego z 20 grudnia 2000 r., III ZP 29/00, OSNAPiUS 2001 Nr 12, poz. 418 oraz wyroki Sądu Najwyższego: z 4 listopada 2014 r., I UK 100/14, LEX nr 1567460; z 17 sierpnia 2016 r., I UK 333/15, LEX nr 2120891; z 19 maja 2016 r., LEX nr 2082142). Powyższa zasada umożliwia zachowanie przez ubezpieczonych nabytych z mocy ustawy uprawnień w razie niekorzystnej zmiany stanu prawnego – zmiany przesłanek prawa do danego świadczenia (np. wiek, staż ubezpieczeniowy). W odniesieniu natomiast do zagadnienia ustalania wysokości świadczenia decyduje stan prawny obowiązujący w dacie złożenia wniosku o przyznanie świadczenia. W treści nabytego

in abstracto prawa (podlegającego ochronie konstytucyjnej) nie mieszczą się bowiem zasady obliczania jego wysokości. Czym innym jest bowiem prawo do emerytury nabyte na mocy art. 100 ustawy emerytalnej, czym innym zaś prawo do określonej wysokości świadczenia, o którym może być dopiero mowa wówczas, gdy wysokość ta zostanie ustalona decyzją organu rentowego. Ochronie konstytucyjnej podlega nabyte, niezrealizowane prawo do emerytury od momentu jego nabycia z mocy prawa, natomiast prawo do emerytury w określonej wysokości powstaje dopiero w momencie ustalenia tej wysokości w związku ze złożeniem przez osobę uprawnioną stosownego wniosku. Ochrony praw nabytych nie można rozumieć w sposób bezwzględny, odnosząc ją do wszelkich uprawnień uzyskanych przez kogokolwiek i kiedykolwiek - stworzyłoby to niebezpieczeństwo niemożliwości realizacji przez państwo swoich zadań, gdy realizacja ta spotkałaby mur w postaci praw nabytych

(wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 6 kwietnia 2004 r., SK 56/03, OTK-A 2004 Nr 4, poz. 29).

Do urzeczywistnienia i konkretyzacji prawa i wysokości emerytury wymagany jest wniosek ubezpieczonego, o którym mowa w art. 116 ust. 1 ustawy emerytalnej. Świadczenia emerytalne wypłaca się bowiem, poczynając od dnia powstania prawa do wnioskowanego świadczenia, jednak nie wcześniej niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu (art. 129 ust. 1 ww. ustawy). Taki stan normatywny oznacza, że wprawdzie prawo do emerytury powstaje z mocy prawa z dniem spełnienia wszystkich przesłanek wymaganych do jego nabycia, ale niezbędne jest także potwierdzenie tego prawa w celu uruchomienia wypłaty ustalonego świadczenia w określonej wysokości, które wymaga złożenia stosownego wniosku i jego rozpoznania w stanie prawnym adekwatnym dla jego oceny. Dopiero rozpoczęcie wypłaty świadczeń wywołuje problem konieczności ochrony ich ekonomicznej wartości. Innymi słowy, bez złożenia wymaganego wniosku o ustalenie, to jest potwierdzenie przesłanek nabycia prawa do emerytury, nie zostanie ono urzeczywistnione jako świadczenie przysługujące w określonej wysokości od konkretnie oznaczonego miesiąca. W konsekwencji, wniosek o świadczenie rozpatrywany jest na podstawie obowiązujących w chwili jego złożenia przepisów dotyczących sposobu wyliczenia emerytury

(uchwała Sądu Najwyższego z 19 października 2017 r., III UZP 6/17 OSNP 2018 Nr 3, poz. 34;wyroki Sądu Najwyższego: z 6 kwietnia 2016 r., II UK 78/15, OSNP 2017 Nr 11, poz. 151; z 12 września 2017 r., II UK 381/16, LEX Nr 2376896; z dnia 7 marca 2018 r., I UK 572/16, LEX Nr 2486885 i z 13 czerwca 2018 r., III UK 90/17, LEX Nr 2511944).

Zatem znowelizowany przepis art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej ma zastosowanie do wnioskodawczyni, która pobierała wcześniejszą emeryturę przed dniem 6 czerwca 2012 r. (data publikacji w Dzienniku Ustaw nowelizacji art. 25 ust. 1), a warunki uprawniające do przyznania emerytury z powszechnego wieku emerytalnego spełniła przed dniem wejścia w życie nowelizacji art. 25 ust. 1 ustawy emerytalnej, a wniosek o przyznanie jej prawa do emerytury z powszechnego wieku emerytalnego złożyła po 1 stycznia 2013 r. tj. w nowym stanie prawnym

(uchwała Sądu Najwyższego z 28 listopada 2019 r., III UZP 5/19 OSNP 2020 Nr 6, poz. 57).

W niniejszej sprawie nie budzi jakichkolwiek wątpliwości, iż odwołująca wystąpiła z wnioskiem o emeryturę z tytułu osiągnięcia powszechnego wieku po dodaniu omówionego powyżej przepisu art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, a tym samym przy ustalaniu wysokości tego świadczenia należało zastosować określoną wyraźnie w tym przepisie zasadę usprawiedliwionego pomniejszenia podstawy wymiaru ustalanej emerytury o sumy wcześniej pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne.

Z tych względów konieczna stała się zmiana wyroku w zaskarżonej części, o czym Sąd Apelacyjny orzekł zgodnie z art. 386 § 1 k.p.c.

E.R.

Iwona Jawor-Piszcz