Sąd Najwyższy nie przyjął skargi ojca na podwyższone alimenty dla córki

Wyrokiem z 13 maja 2022 r. Sąd Rejonowy w Lubartowie w sprawie III RC

159/20 podwyższył alimenty zasądzone od pozwanego M.J.M. na rzecz jego córki

I CNP 20/26

2

O.M. wyrokiem Sądu Rejonowego w Lubartowie z dnia 27 listopada 2018 r. ( III RC

174/18) z kwoty po 600 zł miesięcznie do kwoty po 1 600 zł miesięcznie - za okres

od 23 września 2020 r. do dnia 12 maja 2022 r. i do kwoty po 1 800 zł miesięcznie,

poczynając od dnia 13 maja 2022 r. i ustalił, że podwyższone alimenty są płatne z

góry w terminie do 10-go dnia każdego miesiąca do rąk przedstawiciela

ustawowego małoletniej powódki, którym obecnie jest matka A.B., wraz z

odsetkami ustawowymi za opóźnienie w razie uchybienia terminowi płatności

którejkolwiek z rat od dnia następującego po terminie płatności do dnia zapłaty, z

uwzględnieniem kwot alimentów zapłaconych oraz wyegzekwowanych na

podstawie postanowienia o zabezpieczeniu roszczenia z 18 lutego 2022 r. (pkt I);

oddalił powództwo O.M. w pozostałej części (pkt II); zasądził od pozwanego M. J.

na rzecz powódki A.B. kwotę po 500 zł miesięcznie z tytułu udziału w kosztach

utrzymania matki dziecka, płatną z góry w terminie do 10-go dnia każdego miesiąca

wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w razie uchybienia terminowi

płatności którejkolwiek z rat od dnia następującego po terminie płatności do dnia

zapłaty, poczynając od 23 kwietnia 2021 r. (pkt III); oddalił powództwo A. B. w

pozostałej części (pkt IV) wyrokowi w punktach I i III nadał rygor natychmiastowej

wykonalności (pkt V) oraz orzekł o kosztach postępowania (pkt VI, VII VIII i IX).

Wyrokiem z 12 września 2023 r. Sąd Okręgowy w Lublinie - orzekając na

skutek apelacji małoletniej powódki O.M. oraz pozwanego M.J.M. - zmienił wyrok

Sądu Rejonowego w Lubartowie z 13 maja 2022 r. w sprawie III RC 159/20, w

punkcie VII w ten sposób, że nie obciążył pozwanego kosztami nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej powódce O.M. w kwocie 2 268 zł i przyznał adw. A. L.

powyższą kwotę oraz kwotę 600 zł tytułem zwrotu poniesionych wydatków z sum

budżetowych Skarbu Państwa - Sądu Rejonowego w Lubartowie (pkt I.); oddalił

apelacje obu stron w pozostałej części (pkt II.) oraz orzekł o kosztach postępowania

apelacyjnego (pkt III i IV.)

Od wyroku Sądu Okręgowego pozwany złożył skargę o stwierdzenie

niezgodności z prawem wskazując, że jest on niezgodny z art. 141 § 1 k.r.o.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie art. 141 § 1 k.r.o. poprzez jego błędne

zastosowanie i w efekcie przyjęcie, że zasądzenie przez Sąd Rejonowy

w Lubartowie w sprawie III RC 159/20 od pozwanego na rzecz powódki A.B. kwot

I CNP 20/26

3

po 500 zł miesięcznie z tytułu udziału w kosztach utrzymania matki dziecka jest

zasadne, podczas gdy powództwo w tym zakresie winno podlegać oddaleniu z

uwagi na oczywistą bezzasadność żądania.

Powódka w odpowiedzi na skargę wniosła o odmowę przyjęcia jej do

rozpoznania i zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

powódce A.B. z urzędu w postępowaniu przed Sądem Najwyższym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia

jest środkiem prawnym mającym, poprzez zakwestionowanie zgodności z prawem

orzeczenia, przesądzić jedną z przesłanek deliktowej odpowiedzialności

odszkodowawczej Skarbu Państwa. Jej celem jest uzyskanie prejudykatu

umożliwiającego dochodzenie od Skarbu Państwa roszczeń odszkodowawczych za

szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem wykonywanie władzy publicznej

(art. 4171 § 2 k.c.).

Stanowi ona nadzwyczajny, sformalizowany środek procesowy i wszystkie jej

wymagania konstrukcyjne określone w art. 4245 § 1 k.p.c. należy

interpretować ściśle. Zasadą bowiem jest, że prawomocność, tworzy nowy stan

prawny pomiędzy stronami albo erga omnes, jak też sanuje wszelkie ewentualne

naruszenia prawa, którymi orzeczenie jest dotknięte (zob. m.in. wyroki Sądu

Najwyższego z 17 maja 2006 r., I CNP 14/06, niepubl.; z 28 marca 2007 r., II CNP

124/06, niepubl.; z 25 marca 2009 r., V CNP 93/08, niepubl.; i z 3 czerwca 2009 r.,

IV CNP 116/08, niepubl.).

W przedmiocie przyjęcia (odmowy przyjęcia) skargi o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia Sąd Najwyższy orzeka

w ramach tzw. przesądu, którego celem jest wyeliminowanie takich skarg, które są

oczywiście bezzasadne (art. 4249 w zw. z art. 3989 § 2 i art. 42412 k.p.c.). Oceny

czy skarga jest „oczywiście bezzasadna” dokonuje się w powiązaniu z pojęciem

„niezgodności orzeczenia z prawem”, skoro jest ono elementem konstrukcyjnym

skargi (art. 4245 § 1 pkt 3 i 6 k.p.c.).

W orzecznictwie przyjmuje się, że za niezgodne z prawem w rozumieniu

art. 4241 § 1 k.p.c. może zostać uznane orzeczenie sprzeczne z niewątpliwymi

I CNP 20/26

4

i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami, ogólnie przyjętymi standardami

rozstrzygnięć oraz takie, które zostało wydane w wyniku rażąco błędnej wykładni

lub zastosowania prawa, które jest oczywiste i nie wymaga głębszej analizy

prawniczej (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego: z 9 marca 2006 r., II BP 6/05,

OSNP 2007, nr 3-4, poz. 42; z 31 marca 2006 r., IV CNP 25/05, OSNC 2007, Nr 1,

poz. 17; z 21 lutego 2007 r., I CNP 71/06, niepubl.; z 10 czerwca 2008 r., I BP

54/07, niepubl.; z 22 lipca 2010 r., I CNP 100/09, niepubl.; z 20 stycznia 2011 r.,

I BP 4/10, niepubl. oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 27 września 2012 r.,

SK 4/11, OTK-A 2012/8/97).

Podkreśla się przy tym, że stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia nie może nastąpić bez uwzględnienia istoty władzy

sądowniczej, tj. orzekania w warunkach niezawisłości, w sposób bezstronny,

zależny nie tylko od obowiązujących ustaw, ale także swobody sędziego w zakresie

interpretacji prawa oraz oceny faktów stanowiących podłoże sporu. Z tych

względów w sferze działalności jurysdykcyjnej sądu uzasadnione jest

wyodrębnienie autonomicznego pojęcia bezprawności. Na gruncie

odpowiedzialności cywilnej bezprawność oznacza generalnie naruszenie normy

właściwego zachowania się, wynikającej z ustawy lub z umowy międzynarodowej.

W odniesieniu do odpowiedzialności za wydanie orzeczenia sądowego

bezprawność musi być skorygowana specyfiką władzy sądowniczej oraz jej

ustrojem.

Pozwany oczywistego naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 141 § 1 k.r.o.

upatrywał w tym, że Sąd ten w ślad za Sądem Rejonowym błędnie przyjął, że

żądanie A.B. zasądzenia od niego kwot po 500 zł miesięcznie z tytułu udziału w

kosztach utrzymania matki dziecka jest zasadne w sytuacji, gdy powództwo w tym

zakresie powinno podlegać oddaleniu jako oczywiście bezzasadne.

Jego zdaniem wynika to po pierwsze z faktu, że kwestia roszczeń powódki

A.B. została rozstrzygnięta prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w

Lubartowie w sprawie III RC 174/17, w której zasądzono na jej rzecz kwotę

odpowiadającą trzymiesięcznym kosztom utrzymania matki dziecka w okresie

porodu. Sąd orzekał zatem w sprawie objętej powagą rzeczy osądzonej.

I CNP 20/26

5

Po wtóre, powódka ma środki niezbędne do zapewnienia sobie utrzymania

skoro zrezygnowała z pracy w celu otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego.

Sąd obciążył go zatem obowiązkiem utrzymywania powódki, która nie jest jego

żoną i ma własne źródło utrzymania. Po trzecie, obciążenie to nastąpiło

bezterminowo Sąd Okręgowy nie określił bowiem na jaki czas przedłuża obowiązek

utrzymania matki małoletniego dziecka.

Stanowisko to nie zasługuje na podzielenie.

Oczywiście bezzasadny jest zarzut dotyczący orzekania przez Sąd

Okręgowy w sprawie objętej powagą rzeczy osądzonej. Przede wszystkim

w podstawach skargi nie zgłoszono żadnych zarzutów procesowych z tym

związanych (art. 365 § 1 k.p.c. i art. 366 w zw. z art. 379 pkt 3 k.p.c.), ograniczając

się do zarzutu naruszenia art. 141 § 1 k.r.o. Sąd Najwyższy w postępowaniu

skargowym jest natomiast związany podstawami skargi i nie może wykraczać poza

zakreślone nimi granice (art. 39813 § 1 w zw. z art. 42412 k.p.c.). Ponadto w sprawie

III RC 174/18 Sąd Rejonowy w Lubartowie nie orzekał o żądaniu A.B. dotyczącego

jej kosztów utrzymania po porodzie przekraczających okres trzech miesięcy. W

postępowaniu tym, jak wynika z poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych

wiążących Sąd Najwyższy w postępowaniu skargowym (art. 39813 § 2 w zw. z art.

42412 k.p.c.), żądanie takie nie było bowiem zgłaszane (k. 11).

Ponadto podniesiony przez pozwanego w skardze zarzut naruszenia art. 141

§ 1 k.r.o. nie uzasadnia wniosku, że zastosowanie przez Sąd Okręgowy tego

przepisu było sprzeczne z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć albo by

zaskarżone orzeczenie zostało wydane w wyniku szczególnie rażąco

niewłaściwego zastosowania prawa, które jest oczywiste i nie wymaga głębszej

analizy prawniczej.

Przede wszystkim zgodnie z art. 141 § 1 zd. 2 k.r.o. z „ważnych powodów”

matka może żądać udziału ojca w kosztach swego utrzymania przez czas dłuższy

niż 3 miesiące. „Ważne powody” to zwrot niedookreślony, charakteryzowany także

jako klauzula odsyłająca lub klauzula generalna w znaczeniu funkcjonalnym. Celem

jego stosowania jest zapewnienie sądowi niezbędnej elastyczności

w kwalifikowaniu stanów faktycznych

I CNP 20/26

6

W orzecznictwie Sądu Najwyższego za aprobatą doktryny wyjaśniono, że

przedłużenie obowiązku utrzymania matki stanowi dalszą ochronę praw dziecka.

Zabezpieczenie utrzymania matce ma, w swej istocie, na celu zapewnienie dziecku

niezbędnej opieki w sytuacji szczególnej, w której, w okolicznościach konkretnej

sprawy, jest to możliwe tylko przez matkę, która w okresie zaprzestania w związku

z tym pracy zarobkowej nie ma środków do zapewnienia sobie niezbędnego

utrzymania. Ważnym powodem – przedłużenia – obowiązku ojca przyczyniania się

do pokrycia kosztów utrzymania matki – ponad 3 miesiące – może być zły stan

zdrowia dziecka, wymagający stałej pieczy ze strony matki, a nawet korzystanie

przez matkę z urlopu wychowawczego w celu sprawowania osobistej opieki nad

dzieckiem (zob. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 23 kwietnia 1976 r., III CZP

20/76, OSPiKA 1977, Nr 5, poz. 81 i wyrok Sądu Najwyższego z 29 września

1978 r., II CR 418/78).

Nie jest też tak, jak wydaje się uznawać skarżący, że podstawą obciążenia

ojca dziecka kosztami utrzymania matki na podstawie art. 141 § 1 zd. 2 k.r.o. jest

brak po jej stronie jakichkolwiek dochodów. Przesłanką partycypacji ojca

w kosztach utrzymania matki jest niemożność uzyskania przez matkę dochodów

zaspakajających jej usprawiedliwione potrzeby z uwagi na sprawowanie osobistej

pieczy nad dzieckiem, co uzasadniają „ważne powody” o których mowa w art. 141 §

1 zd. drugie k.r.o. Ustawodawca nie wymaga w tym przypadku, aby matka

domagająca się świadczeń pozostawała w niedostatku. Określenie wysokości tej

partycypacji jest już kwestią okoliczności konkretnej sprawy, w tym możliwości

zarobkowych ojca.

Ponadto skarga nie dotyczy poziomu obciążenia skarżącego kosztami

utrzymania matki dziecka lecz wyłącznie samej dopuszczalności takiego

obciążenia. W sprawie w której wniesiono skargę wysokość udziału ojca

w kosztach utrzymania matki określono na 500 zł z uwagi na konieczność

zrezygnowania przez nią z pracy zarobkowej księgowej, która pozwalała jej na

godziwe utrzymanie, podjęcie osobistej opieki nad głęboko niepełnosprawnym

dzieckiem i utrzymywaniu się z zasiłku pielęgnacyjnego wynoszącego w dacie

orzekania przez Sądy meriti zaledwie 2119 zł netto (k. 825 i k. 950 verte).

I CNP 20/26

7

O oczywistej zasadności skargi nie przekonuje także „bezterminowe”

obciążenie skarżącego kosztami utrzymania matki dziecka. Jeżeli w chwili

orzekania ustalenie ram czasowych oddziaływania „ważnych powodów" napotyka

na trudności, nie jest wykluczone przedłużenie obowiązku udziału ojca dziecka

pozamałżeńskiego w kosztach utrzymania matki dziecka na czas nieoznaczony.

Zatem, jeżeli czasu trwania przedłużonego obowiązku świadczeń nie można z góry

określić, zasądza się je – w wyjątkowych przypadkach, który w sprawie wystąpił -

bez oznaczenia granicy czasowej. W takim wypadku z chwilą ustania przyczyny

przedłużenia lub powstania podstaw do obniżenia kwoty orzeczonej przez sąd

z tytułu partycypacji ojca dziecka w kosztach utrzymania matki, zobowiązany może

żądać zmiany rozstrzygnięcia na podstawie art. 138 k.r.o. przez modyfikację

nałożonego na niego obowiązku lub stwierdzenie jego wygaśnięcia.

Z wiążącej Sąd Najwyższy podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia

wynika, że małoletnia O.M. urodziła się […] r. Została uznana za osobę

niepełnosprawną od urodzenia, która wymaga stałej opieki innej osoby w związku

ze znacznie ograniczoną zdolnością do samodzielnej egzystencji i w przypadku

której istnieje konieczność stałego współudziału opiekuna w procesie leczenia i

rehabilitacji. Stwierdzone u małoletniej zmiany genetyczne powodują wrodzone

wady rozwojowe wielu układów oraz liczne zaburzenia neurorozwojowe skutkujące

znacznym opóźnieniem w jej rozwoju (padaczka, zastój moczu, uszkodzenie nerwu

wzrokowego w obu oczach, krótkowzroczność astygmatyzm, zez zbieżny, oczopląs

neurologiczny, uszczerbek słuchu w obu uszach, alergia, skaza białkowa, atopowe

zapalenie skóry, subkliniczna niedoczynność tarczycy).

A.B. zrezygnowała z pracy zarobkowej w celu zapewnienia dotkniętej

licznymi schorzeniami i głęboko niepełnosprawnej córce stron osobistej pieczy.

Matka dziecka opiekuje się nim całodobowo, nie jest wspierana w żadnym zakresie

przez skarżącego i nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia w jakimkolwiek

wymiarze czasu pracy.

W konsekwencji analiza skargi, w świetle jej podstawy i motywów

kwestionowanego wyroku, przy uwzględnieniu zasady związania Sądu

I CNP 20/26

8

Najwyższego podstawą faktyczną zaskarżonego orzeczenia wskazuje, że jest ona

oczywiście bezzasadna.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi do

rozpoznania (art. 4249 k.p.c.), o kosztach postępowania wywołanych jej

wniesieniem orzekł na podstawie art. 108 § 1 w zw. z art. 391 § 1 i w zw. z art.

39821 k.p.c. i art. 42412 k.p.c. obciążając nimi pozwanego zgodnie z zasadą

odpowiedzialności za wynik sporu i pozostawiając ich szczegółowe wyliczenie

referendarzowi sądowemu.

[A.T.]

[a.ł]