Skarga na wyrok wydany w sprawie, w której skarżący nie był stroną, odrzucona

I CNP 66/25

2

W związku ze skargą A.R. o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 31 stycznia 2023 r. Sąd

Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia

jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia. Jej celem jest uzyskanie prejudykatu

umożliwiającego dochodzenie roszczeń odszkodowawczych za szkodę wyrządzoną

przez niezgodne z prawem wykonywanie władzy publicznej (art. 4171 § 2 k.c.).

Według ugruntowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego niezgodność z prawem

orzeczenia rodząca odpowiedzialność odszkodowawczą Skarbu Państwa musi

mieć charakter kwalifikowany, elementarny i oczywisty. Orzeczenie niezgodne

z prawem to orzeczenie niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi

różnej wykładni przepisami albo wydane w wyniku szczególnie rażąco błędnej

wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa, które jest oczywiste i nie wymaga

głębszej analizy prawnej. Tylko w takim przypadku orzeczeniu sądu można

przypisać cechy bezprawności. Istotą władzy sądowniczej jest orzekanie

w warunkach niezawisłości, w sposób bezstronny, zależny nie tylko

od obowiązujących ustaw, ale także od wewnętrznego przekonania sędziego oraz

jego swobody w ocenie praw i faktów stanowiących przedmiot sporu. Treść

orzeczenia, jak wspomniano, zależy również od wyników wykładni, które mogą być

różne, w zależności od jej przedmiotu, i przyjętych metod. W związku z tym może

istnieć wiele możliwych interpretacji, a sam fakt wykładni z natury rzeczy cechuje

subiektywizm (zob. np. wyroki SN: z 31 marca 2006 r., IV CNP 25/05, OSNC 2007,

nr 1, poz. 17; z 17 maja 2006 r., I CNP 14/06; z 7 lipca 2006 r., I CNP 33/06, OSNC

2007, nr 2, poz. 35; z 13 maja 2009 r., IV CNP 122/08; z 3 czerwca 2009 r., IV CNP

116/08; postanowienie SN z 11 grudnia 2024 r., I CNP 99/24).

Ponadto zgodnie z art. 4245 § 1 k.p.c. skarga o stwierdzenie niezgodności

z prawem prawomocnego orzeczenia powinna zawierać oznaczenie orzeczenia,

od którego została wniesiona, ze wskazaniem, czy jest ono zaskarżone w całości

lub w części, przytoczenie jej podstaw oraz ich uzasadnienie, wskazanie przepisu

prawa, z którym zaskarżone orzeczenie jest niezgodne, uprawdopodobnienie

wyrządzenia szkody, spowodowanej przez wydanie orzeczenia, którego skarga

dotyczy, wykazanie, że wzruszenie zaskarżonego orzeczenia w drodze innych

I CNP 66/25

3

środków prawnych nie było i nie jest możliwe, oraz wniosek o stwierdzenie

niezgodności orzeczenia z prawem.

Wymagania te mają charakter konstrukcyjny i powinny być spełnione

w sposób kumulatywny, co oznacza, że skarga niespełniająca któregokolwiek

z tych warunków jest dotknięta tzw. brakiem istotnym, nienaprawialnym w trybie

właściwym dla usuwania braków formalnych i podlega odrzuceniu a limine (zob. np.

postanowienia SN: z 23 kwietnia 2015 r., V CNP 56/14; z 27 listopada 2020 r.,

IV CNP 15/20; z 11 grudnia 2024 r., I CNP 99/24). Wynika to z art. 4246 § 2 k.p.c.,

zgodnie z którym w razie stwierdzenia niezachowania warunków formalnych

określonych w art. 4245 § 2 k.p.c., a więc gdy skarga nie czyni zadość wymaganiom

przewidzianym dla pisma procesowego lub nie dołączono do niej właściwej liczby

odpisów, przewodniczący wzywa o poprawienie lub uzupełnienie skargi.

Do konstrukcyjnych wymogów przedmiotowej skargi należy

m.in. uprawdopodobnienie wyrządzenia szkody, spowodowanej przez wydanie

wyroku, którego skarga dotyczy (art. 4245 § 1 pkt 4 k.p.c.). Jak wskazano,

uwzględnienie skargi przez stwierdzenie, że prawomocny wyrok jest niezgodny

z prawem, ma charakter prejudykatu, stwarza bowiem możliwość dochodzenia

od Skarbu Państwa, na podstawie art. 4171 § 2 k.c., odszkodowania za szkodę

wyrządzoną przez wydanie tego wyroku. Ta materialnoprawna podstawa

późniejszego powództwa o odszkodowanie wymaga od skarżącego wykazania

wszystkich przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej, z których istnienie

szkody i związku przyczynowego pomiędzy tą szkodą a zdarzeniem sprawczym

winno być wykazane już na etapie uzyskiwania prejudykatu, a to wobec brzmienia

art. 4245 § 1 pkt 4 k.p.c.

Wykonanie obowiązku uprawdopodobnienia szkody nie może polegać

jedynie na samym stwierdzeniu, że szkoda taka nastąpiła, ale wymaga wykazania

z dużym prawdopodobieństwem, iż w wyniku wydania wyroku rzeczywiście

w majątku skarżącego nastąpiły negatywne zmiany. Skarżący winien określić

postać, wysokość i czas powstania szkody oraz jej związek przyczynowy

z wydaniem orzeczenia będącego przedmiotem skargi i przedstawić dowody

lub inne środki zdolne uwiarygodnić powstanie wskazanej szkody (zob. np.

I CNP 66/25

4

postanowienia SN: z 16 marca 2018 r., V CNP 42/17; z 21 marca 2022 r., I CNP

49/22). Spełnienie wymogu uprawdopodobnienia nastąpi, gdy skarżący określi

rodzaj i rozmiar powstałej szkody, powoła nie tylko wszystkie znane mu fakty, które

wskazują na związek między zaskarżonym orzeczeniem a doznanymi wskutek

jego wydania stratami lub utraconymi korzyściami, ale ponadto powoła dowody

lub co najmniej ich surogaty, które uczynią twierdzenie o wyrządzeniu szkody

wiarygodnym (zob. m.in. postanowienia SN: z 23 marca 2006 r., IV CNP 23/06;

z 25 lipca 2006 r., III CNP 40/06).

Skarga wniesiona w niniejszej sprawie nie spełniała wszystkich wymagań.

Skarżący nie przedstawił okoliczności i dowodów wskazujących, że doznał szkody,

poprzestał jedynie na oświadczeniu o jej poniesieniu. Ponadto nie przedstawił

jakichkolwiek dowodów lub ich surogatów dla wykazania (uprawdopodobnienia),

że taki uszczerbek w jego majątku rzeczywiście powstał, które mogłoby być

rozważone przez Sąd Najwyższy (zob. np. postanowienia SN: z 28 listopada

2006 r., III CNP 46/06; z 23 sierpnia 2007 r., I BP 24/07; z 26 czerwca 2008 r.,

I CNP 47/08; z 20 maja 2014 r., V CNP 61/13), a więc m.in. związane

z zaskarżonym orzeczeniem.

W szczególności należy zauważyć, że skarżący nie odniósł żadnej szkody

w wyniku wydania wyroku z 31 stycznia 2023 r., skoro nie był stroną postępowania

w sprawie I ACa 593/22, z uwagi na odrzucenie na wcześniejszym etapie

postępowania wniesionego przez niego środka zaskarżenia. Sama zaś okoliczność,

że po przeprowadzeniu postępowania na rzecz pozostałych powodów zostały

zasądzone określone kwoty, nie oznacza powstania szkody w powyższym

rozumieniu po stronie skarżącego. Innymi słowy, to, że Sąd drugiej instancji – na

podstawie oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego – uznał, iż apelacja

pozwanego nie zasługuje na uwzględnienie w stosunku do pozostałych powodów,

w związku z czym Skarb Państwa był zobowiązany spełnić świadczenie na ich

rzecz, nie uzasadnia tezy, że skarżący doznał szkody w rozumieniu powołanych

przepisów, pozostającej w adekwatnym związku przyczynowym z wydanym

orzeczeniem. A.R. nie zaskarżył skutecznie wyroku Sądu Apelacyjnego z 1

września 2019 r., bowiem jego skarga kasacyjna została odrzucona z uwagi na

nieuiszczenie pełnej opłaty od tego środka zaskarżenia. Nie uczestniczył on zatem

I CNP 66/25

5

w postępowaniu kasacyjnym, a wydany przez Sąd Najwyższy 11 marca 2022 r.

wyrok uchylający, pierwsze orzeczenie Sądu Apelacyjnego, dotyczył jedynie

powodów, którzy skutecznie wnieśli skargi kasacyjne i brali udział w postępowaniu

kasacyjnym. Kolejne zatem orzeczenie wydane przez Sąd Apelacyjny, a więc

wyrok z 31 stycznia 2023 r., nie dotyczył praw i obowiązków skarżącego, w związku

z czym nie mógł wywołać szkody w majątku skarżącego.

Niezależnie od powyższego, na marginesie, należy wskazać,

że przedmiotowa skarga była oczywiście bezzasadna i gdyby nie podlegała

odrzuceniu, nie zostałaby przyjęta do rozpoznania.

Celem wstępnej selekcji w odniesieniu do tego rodzaju środka, przewidzianej

w art. 4249 k.p.c., jest wyeliminowanie skarg oczywiście bezzasadnych, które

bez konieczności wnikliwej analizy prawnej powinny być oddalone. Oczywista

bezzasadność skargi – jako kryterium dozwolonego wyłączenia – zachodzi, gdy

powołane podstawy skargi już przy pierwszej ocenie pokazują, że faktycznie nie ma

możliwości ich uwzględnienia, ponieważ nie miały miejsca albo nie mogły mieć

wpływu na kształt orzeczenia. Nie ma zatem potrzeby prowadzenia szerokiej

analizy prawnej i dokonywania pogłębionego badania trafności zaskarżonego

orzeczenia, w odniesieniu do zastosowania prawa i jego wykładni.

Ocena zasadności skargi polega na antycypowaniu niejako roli sądu,

który orzekałby co do istoty sprawy z powództwa skarżącego o wynagrodzenie

szkody wyrządzonej wydaniem prawomocnego orzeczenia. W sytuacji, gdy

z bezpośredniego oglądu sprawy wynika, że skarga o stwierdzenie niezgodności

z prawem prawomocnego orzeczenia byłaby oddalona, trzeba przyjąć, że jest ona

oczywiście bezzasadna w rozumieniu art. 4249 k.p.c. (zob. np. postanowienia SN:

z 23 kwietnia 2015 r., V CNP 57/14; z 6 kwietnia 2018 r., III CNP 30/17 i powołane

tam orzecznictwo).

Skarżący powołał się na naruszenie – jego zdaniem – przez Sąd meriti, jak

i wcześniej Sąd Najwyższy, art. 378 § 2 k.p.c. (naruszenie przepisów prawa

materialnego nie zostało w żaden sposób uzasadnione, przy czym trzeba

zauważyć, że zostały powołane tylko ogólne przepisy konstytucyjne i art. 417 k.c.).

Ten przepis przewiduje możliwość działania przez sąd w postępowaniu

I CNP 66/25

6

odwoławczym z urzędu. Zdaniem skarżącego okoliczności sprawy wskazują, że

w niniejszej sprawie zachodziła szczególna okoliczność, która miała uzasadniać

rozpoznanie sprawy z urzędu na jego rzecz, gdyż pozwoliłoby to na naprawienie

szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym.

Zgodnie z art. 378 § 2 k.p.c. w granicach zaskarżenia sąd drugiej instancji

może z urzędu rozpoznać sprawę także na rzecz współuczestników, którzy wyroku

nie zaskarżyli, gdy będące przedmiotem zaskarżenia prawa lub obowiązki są

dla nich wspólne; współuczestników tych należy zawiadomić o rozprawie; mogą oni

składać pisma przygotowawcze.

Z treści powołanego przepisu wynika jednoznacznie, że sąd drugiej instancji

może rozpoznać sprawę na rzecz współuczestników, którzy wyroku nie zaskarżyli,

tylko wówczas, gdy będące przedmiotem zaskarżenia prawa i obowiązki są

wspólne także dla tych współuczestników. Oznacza to, że art. 378 § 2 k.p.c. jest

ograniczony tylko do jednej z form współuczestnictwa materialnego i nie dotyczy

przypadku, w którym współuczestnictwo materialne wynika z tej samej podstawy

faktycznej i prawnej ich praw lub obowiązków. Przy tej formie współuczestnictwa

materialnego zaskarżenie wyroku przez jednego lub przeciwko jednemu

ze współuczestników powoduje uprawomocnienie się wyroku w stosunku

do pozostałych współuczestników, którzy go nie zaskarżyli, lub przeciwko którym

wyroku nie zaskarżono (zob. np. postanowienie SN z 5 sierpnia 2004 r., II PZ

45/04).

Sąd Apelacyjny, a tym bardziej Sąd Najwyższy, nie miały obowiązku

zastosowania art. 378 § 2 k.p.c., gdyż już z samego jego brzmienia wynika, że sąd

ma jedynie taką możność. Jedynie w określonych sytuacjach zawarte w tym

przepisie określenie „sąd może” należy traktować w istocie jako powinność, np.

jeżeli zarzuty apelacyjne są wspólne dla dłużników solidarnych, w związku z czym

zasądzenie od nich należności w różnej wysokości nie ma uzasadnienia. Z art. 363

§ 3 k.p.c. wynika, że jeżeli sąd drugiej instancji może rozpoznać sprawę

w niezaskarżonej części, to orzeczenie nie uprawomocnia się w tej części (zob.

postanowienie SN z 23 lipca 2014 r., V CSK 506/13).

I CNP 66/25

7

Z tego rodzaju sytuacją nie mieliśmy jednak do czynienia w niniejszej

sprawie, jako że współuczestnictwo po stronie powodów nie było

współuczestnictwem materialnym, a tym bardziej wynikającym ze wspólności praw

i obowiązków. Każdemu z nich przysługiwało jego własne roszczenie, oparte na

jednakowej podstawie faktycznej i prawnej (art. 72 § 1 pkt 2 k.p.c.), a w takim

przypadku zakwestionowany przepis nie mógł mieć zastosowania. W konsekwencji

skarżący nie był również legitymowany do wniesienia skargi o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, skoro nie był w ogóle stroną

postępowania, które skutkowało wydaniem przez Sąd Apelacyjny wyroku

z 31 stycznia 2023 r.

W związku z powyższym skarga podlegała odrzuceniu na podstawie

art. 4248 § 1 k.p.c., o czym orzeczono w sentencji postanowienia.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1

i 3 w zw. z art. 99 w zw. z art. 981 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 39821 w zw.

z art. 42412 k.p.c., z uwzględnieniem § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 5 pkt 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych.

Tomasz Szanciło

[P.L.]

[a.ł]