Przeliczenie emerytury po wyroku TK. Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie

Sąd Apelacyjny w Szczecinie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych,

wyrokiem z 18 grudnia 2024 r. (sygn. akt III AUa 370/24), wydanym w sprawie E.K.,

z odwołania od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w

Szczecinie, o wysokość świadczenia, uchylił zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą

go decyzję i sprawę przekazał Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w

Szczecinie do ponownego rozpoznania.

Sąd odwoławczy w uzasadnieniu stanowiska wskazał, że wniosek E.K., z 8

grudnia 2023 r. dotyczył ponownego przeliczenia emerytury, w związku z wyrokiem

II UZ 6/26

2

z 15 listopada 2023 r. Trybunału Konstytucyjnego. Wniosek ten nie zawierał

wskazania w jaki sposób, na podstawie jakich przepisów organ rentowy miał tego

dokonać. Zdaniem Sądu odwoławczego, organ rentowy błędnie ocenił, że złożony

przez ubezpieczonego wniosek dotyczył żądania wznowienia postępowania w

sprawie. Organ rentowy zupełnie pominął żądanie ubezpieczonego przeliczenia

jego emerytury z uwzględnieniem wskazanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

Natomiast organ rentowy w odpowiedzi na wniosek ubezpieczonego o ponowne

obliczenie emerytury odmówił wznowienia postępowania w sprawie wyjaśniając, że

wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie odnosi się do ubezpieczonego, gdyż nie

należy on do kategorii osób, o których mowa w tym orzeczeniu.

Analiza Sądu Apelacyjnego skoncentrowana była na skutkach wyroku

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023 r. (sygn. P 7/22), który

jednoznacznie uznał za niekonstytucyjne pominięcie grupy tzw. „emerytów

czerwcowych” z lat 2009–2019 w procesie naprawczym dotyczącym waloryzacji

świadczeń. Sąd podkreślił, że korzystne zasady przeliczania emerytur nie mogą

odnosić się wyłącznie do osób składających wnioski po maju 2021 r., gdyż takie

różnicowanie ubezpieczonych narusza konstytucyjną zasadę równości oraz prawo

do zabezpieczenia społecznego. Wszyscy emeryci objęci systemem zdefiniowanej

składki, którzy zdecydowali się na przejście na emeryturę w czerwcu, znajdują się

bowiem w tej samej sytuacji prawnej i faktycznej, a data złożenia ich wniosku nie

stanowi cechy uzasadniającej gorsze traktowanie. Trybunał, a za nim Sąd

Apelacyjny, wskazał, że ustawodawca ma obowiązek dbać o realną wartość

świadczeń, a mechanizm waloryzacji nie może stać się narzędziem przerzucania

skutków błędnych założeń legislacyjnych na obywateli.

W dalszej części uzasadnienia Sąd odwoławczy zakwestionował praktykę

organu rentowego, który zamiast merytorycznie rozpoznać żądanie przeliczenia

emerytury w oparciu o wyrok Trybunału Konstytucyjnego, próbował ograniczyć

sprawę jedynie do kwestii formalnego wznowienia postępowania

administracyjnego. Sąd Apelacyjny uznał takie działanie za nieprawidłowe,

wskazując, że organ rentowy ma obowiązek rozpatrzyć wniosek ubezpieczonego,

przede wszystkim na gruncie ustawy emerytalnej, uwzględniając wyeliminowanie

przez Trybunał Konstytucyjny ograniczeń czasowych, które dotąd blokowały dostęp

II UZ 6/26

3

do korzystniejszego sposobu wyliczania świadczenia. Konkludując, wyrok

Trybunału stanowi bezpośrednią podstawę do merytorycznej weryfikacji wysokości

emerytur osób, które doznały uszczerbku finansowego przez wadliwy system

waloryzacji kwartalnej w poprzednich dekadach, niezależnie od wymogów

proceduralnych, które organ rentowy próbował narzucić w zaskarżonej decyzji.

Na powyższy wyrok, zażalenie wywiódł organ rentowy, zaskarżając judykat

w całości, zarzucając rozstrzygnięciu:

I. naruszenie przepisu prawa materialnego, tj:.

1. art. 25a ust. 2a i 2b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez uznanie, że w powyższej

sprawie należało przyznać ubezpieczonemu prawo do przeliczenia

emerytury - zgodnie ze złożonym przez niego wnioskiem z 8 grudnia 2023 r.

o ponowne obliczenie świadczenia, w związku z wyrokiem Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2023 r. (sygn. P 7/22), podczas gdy

zdaniem organu rentowego wyrok Trybunału Konstytucyjnego dotyczył

wyłącznie emerytów, którzy zgłosili wniosek o ponowne ustalenie wysokości

emerytury na podstawie art. 17 ustawy z dnia 24 czerwca 2021 r. o zmianie

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych ustaw;

2. art. 17 ustawy z dnia 24 czerwca 2021 r. o zmianie ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, poprzez jego błędną

wykładnię polegająca na uznaniu, że przepisy art. 25a ust. 2 pkt 2 oraz ust.

2a i 2b ustawy o emeryturach i rentach z FUS, mają zastosowanie do

emerytur przyznanych na wniosek zgłoszony przed 31 maja 2021 r. lub

przyznanych na podstawie art. 24a ustawy emerytalnej osobom, które wiek

emerytalny ukończyły przed 31 maja 2021 r., sprzeczną z literalnym

brzmieniem przepisu, który stanowi, że przepisy art. 25a ust. 2 pkt 2 oraz

ust. 2a i 2b ustawy emerytalnej, mają zastosowanie do emerytur

przyznanych na wniosek zgłoszony po 31 maja 2021 r. lub przyznanych na

podstawie art. 24a ustawy emerytalnej osobom, które wiek emerytalny

ukończyły po 31 maja 2021 r.

II. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na

rozstrzygnięcie sprawy, tj. art. 47714a k.p.c. w zw. z art. 386 § 4 k.p.c.,

II UZ 6/26

4

poprzez bezzasadne uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie i

decyzji organu rentowego, mimo braku ku temu przesłanek.

Wskazując na powyższe organ rentowy wniósł o:

1. uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie w całości i

przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Szczecinie do ponownego

rozpoznania, wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania według norm

przepisanych;

2. ewentualnie, zmianę tego wyroku w ten sposób, że zmienia się wyrok Sądu

Okręgowego w Szczecinie i oddala odwołanie oraz zasądzenie od

ubezpieczonego na rzecz pozwanego zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu apelacyjnym według norm przepisanych;

3. zasądzenie od ubezpieczonego na rzecz pozwanego zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu zażaleniowym przed Sądem

Najwyższym według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zażalenie wywiedzione przez organ rentowy okazało się uzasadnione.

Przypomnienia wymaga, że zażalenie przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c.

ma na celu jedynie skontrolowanie przez Sąd Najwyższy, czy orzeczenie sądu

drugiej instancji, przekazujące sprawę do ponownego rozpoznania sądowi

pierwszej instancji, zostało prawidłowo oparte na jednej z przesłanek

przewidzianych w art. 386 § 2 lub 4 k.p.c., a więc, czy powołana przez sąd drugiej

instancji przyczyna uchylenia odpowiada wskazanej w uzasadnieniu podstawie

ustawowej i czy rzeczywiście wystąpiła w sprawie. Dokonywana ocena powinna

mieć zatem charakter formalny i skupiać się wyłącznie na ustanowionych w

powyższych przepisach przesłankach uchylenia orzeczenia sądu pierwszej instancji

i nie może wkraczać nie tylko w ocenę merytorycznego stanowiska sądu drugiej

instancji w kwestii materialnoprawnych podstaw rozstrzygnięcia, lecz także w ocenę

prawidłowości zastosowania przez ten sąd innych przepisów prawa procesowego,

II UZ 6/26

5

nie związanych bezpośrednio ze wskazaną przyczyną uchylenia wyroku sądu

pierwszej instancji.

W myśl ustalonej judykatury - zakres i przedmiot rozpoznania sądowego w

sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych wyznacza przedmiot decyzji organu

rentowego i żądanie zgłoszone w odwołaniu wniesionym do Sądu (por. wyrok Sądu

Najwyższego z 30 stycznia 2018 r., I UK 529/16, Legalis nr 1733683).

Sąd II instancji, jako podstawę swojego rozstrzygnięcia wskazał

nierozpoznanie istoty sprawy w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. Zarówno w

orzecznictwie Sądu Najwyższego, jak i w piśmiennictwie prawniczym jednolicie

przyjmuje się, że „nierozpoznanie istoty sprawy” w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c.

polega na poprzestaniu na błędnym przyjęciu przez sąd pierwszej instancji

przesłanki niweczącej lub hamującej roszczenie (prekluzja, przedawnienie,

potrącenie, brak legitymacji, prawo zatrzymania itp.) albo na zaniechaniu zbadania

(w ogóle) materialnej podstawy żądania pozwu, niezbadaniu podstawy

merytorycznej dochodzonego roszczenia albo całkowitym pominięciu

merytorycznych zarzutów pozwanego i ma miejsce wówczas, gdy rozstrzygnięcie

sądu pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy (por.

wyroki Sądu Najwyższego: z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999 Nr 1,

poz. 22; z 28 października 1999 r., II CKN 521/98, LEX nr 50700; z 28 listopada

2000 r., IV CKN 175/00, LEX nr 515416; z dnia 8 listopada 2001 r., II UKN 581/00,

LEX nr 567859; z dnia 6 grudnia 2001 r., I PKN 714/00, OSNP 2003 nr 22, poz.

544; z 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003 Nr 3, poz. 36, z glosą E. Rott-

Pietrzyk; z 12 września 2002 r., IV CKN 1298/00, LEX nr 80271; 2 października

2002 r., I PKN 482/01, LEX nr 577445; 25 listopada 2003 r., II CK 293/02, LEX nr

151622; z 21 października 2005 r., III CK 161/05, LEX nr 178635; 17 kwietnia 2008

r., II PK 291/07, LEX nr 837059; z 11 sierpnia 2010 r., I CSK 661/09, LEX nr

737251, a także m.in. T. Wiśniewski (w:) Kodeks postępowania cywilnego.

Komentarz. Tom II. Artykuły 367-505, pod red. H. Doleckiego i T. Wiśniewskiego,

Warszawa 2010, teza 16 do art. 386).

Wypada wyjaśnić, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych

nierozpoznanie istoty sprawy polega na nierozpoznaniu przez sąd pierwszej

II UZ 6/26

6

instancji sprawy w zakresie objętym decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z 14 marca 2017 r., III UZ 2/17, LEX nr

2254783). Zakres rozpoznania i orzeczenia (przedmiot sporu) w tych sprawach

wyznaczony jest bowiem w pierwszej kolejności przedmiotem decyzji organu

rentowego zaskarżonej do sądu ubezpieczeń społecznych (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z 13 maja 1999 r., II UZ 52/99, OSNAPiUS 2000 nr 15, poz.

601), a w drugim rzędzie przedmiotem postępowania sądowego, określonego

zakresem odwołania od decyzji organu rentowego do sądu (por. postanowienia

Sądu Najwyższego z 11 kwietnia 2006 r., II UZ 1/06, LEX nr 2509554). W sprawie z

zakresu ubezpieczeń społecznych przedmiot postępowania sądowego określony

jest zakresem odwołania od decyzji organu rentowego (postanowienie Sądu

Najwyższego z 18 marca 2008 r., II UZ 4/08, OSNP 2009, nr 11-12, poz. 163).

Jak zauważył Sąd Najwyższy w postanowieniu z 28 czerwca 2016 r. (I UZ

11/16, LEX nr 2093748), w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych model

ten ulega modyfikacji. Pojawiają się bowiem dwa dodatkowe czynniki - wniosek

wszczynający postępowanie i decyzja organu rentowego (przy założeniu, że

odwołanie od decyzji spełnia rolę pozwu). W świetle tych zmiennych należy

odczytywać wyjątkowe rozwiązanie przewidziane w art. 47714a k.p.c. W rezultacie,

skoro nierozpoznanie istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji uzasadnia

zastosowanie art. 386 § 4 k.p.c., to posłużenie się dalej idącym art. 47714a k.p.c.

jest możliwe tylko wówczas, gdy organ rentowy minął się z sednem sporu

(postanowienie Sądu Najwyższego z 18 grudnia 2012 r., II UZ 58/12, OSNP 2014

nr 1, poz. 14). Oznacza to, że uchylenie decyzji organu rentowego jest

dopuszczalne tylko wówczas, gdy nie doszło do przesądzenia wniosku złożonego

przez ubezpieczonego. Dokonując tego rodzaju kwalifikacji, trzeba jednak pamiętać

o okolicznościach korygujących. Sąd Najwyższy w powołanym orzeczeniu wskazał

między innymi na to, że relacja zachodząca między organem rentowym i

wnioskodawcą (przed złożeniem odwołania do sądu) podlega procedurze

administracyjnej. Wzorzec ten wyznacza, czy doszło do rozpoznania „istoty

wniosku” ubezpieczonego. Sąd nie jest uprawniony do oceny uchybień

proceduralnych organu rentowego. W rezultacie działanie z art. 47714a k.p.c.

zastrzeżone zostało tylko do wypadków oczywistych, widocznych bez szczegółowej

II UZ 6/26

7

analizy stosowania norm procedury administracyjnej. W świetle ustaleń

poczynionych przez Sąd I instancji do tego rodzaju uchybień ze strony organu

rentowego nie doszło (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 22 maja 2024 r., II

UZ 6/24, Legalis nr 3102110).

Taki stan rzeczy pozwala (powinien pozwolić) na merytoryczne zakończenie

sporu w sądzie drugiej instancji, bez konieczności uruchamiania procesu od

początku, zwłaszcza procesu przed organem rentowym. Uchylenie wyroku i

poprzedzającej decyzji nie jest celem samym w sobie, lecz sprowadza się do

konwalidowania nieusuwalnych wad, które sądowi powszechnemu uniemożliwiają

merytoryczne rozpoznanie sprawy.

Słusznie podniósł to organ rentowy w uzasadnieniu zażalenia, że sednem

niniejszej sprawy było ponowne przeliczenie i podwyższenie świadczenia

ubezpieczonego w związku z wyrokiem z 15 listopada 2023 r. Trybunału

Konstytucyjnego i zaskarżona decyzja odmawia prawa do takiego podwyższenia z

przyczyn formalnych, tj. wskazując, że ubezpieczony nie jest osobą, której dotyczy

wspomniany wyrok. Ubezpieczony składając swój wniosek z 1 lutego 2024 r. nie

wskazał wprost w oparciu o jakie przepisy żąda przeliczenia świadczenia. Sąd

Apelacyjny sam podkreślił w uzasadnieniu zaskarżonego judykatu, że uchylenie

wyroku i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania

może nastąpić tylko wyjątkowo, gdy stwierdzono nieważność postępowania (art.

386 § 2 k.p.c. w zw. z art. 379 k.p.c.) lub w razie nierozpoznania przez sąd

pierwszej instancji istoty sprawy, albo gdy wydanie wyroku wymaga

przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. W ocenie Sądu

Apelacyjnego, w stanie faktycznym niniejszej sprawy zaskarżona decyzja w istocie

nie rozstrzygała o wniosku ubezpieczonego, który domagał się przeliczenia

emerytury z uwzględnieniem powołanego wyżej wyroku Trybunału

Konstytucyjnego, a więc przepisów art. 25a ust. 2 pkt. 2 i 2b ustawy emerytalnej.

Taki wniosek w sposób nie budzący żadnych wątpliwości ubezpieczony

sformułował w złożonym odwołaniu. I słusznie zauważył, że Sąd Okręgowy, w

oparciu o treść przepisów art. 47714 § 3 zd. 1 k.p.c., zmienił zaskarżoną decyzję w

ten sposób, że przyznał ubezpieczonemu prawo do przeliczenia emerytury -

właśnie w oparciu o treść przepisu art. 25a ust. 2a i 2b ustawy emerytalnej.

II UZ 6/26

8

Niewątpliwie Sąd I instancji rozpoznał merytorycznie odwołanie w

zaskarżonym zakresie. Zarzut Sądu Apelacyjnego, że w tym przypadku nie została

rozpoznana istota sporu, wynikającego z przedmiotu odwołania, jest więc

całkowicie chybiony. Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy uznał, że nie

było przeszkód do rozpoznania przez Sąd Apelacyjny apelacji organu rentowego i

oceny zaskarżonego wyroku Sądu I instancji.

Uzasadniony okazał się zarzut naruszenia art. 477 14a k.p.c. w zw. z art. 386

§ 4 k.p.c., dlatego Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. w związku

z art. 3941 § 3 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c., orzekł jak w sentencji postanowienia.

DS.

[a.ł]