Kredyt z 2008 r. indeksowany do waluty obcej. SN odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej banku

Pozwany Bank w W. wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego

w Warszawie z 27 października 2023 r. Wniosek o jej przyjęcie do rozpoznania

uzasadnił wystąpieniem istotnych zagadnień prawnych (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.),

tj.: 1) związanego z wykładnią art. 3851 § 1 zd. drugie k.c. w zw. z art. 4 ust. 2

dyrektywy 93/13 oraz art. 3852 § 2 k.c. w zw. z motywem dwudziestym pierwszym

dyrektywy 93/13 i sprowadzającego się do odpowiedzi na pytanie, czy w przypadku

I CSK 1078/24

2

uznania w wyniku kontroli incydentalnej obecnych w umowie o kredyt indeksowany

kursem waluty obcej klauzul spreadowych nieokreślających głównego przedmiotu

umowy, za niedozwolone (nieuczciwe) warunki umowne, prawidłowym jest

przyjęcie nieważności całej umowy, skoro klauzule ryzyka walutowego, określające

– zgodnie z jednolitym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

– główny przedmiot tej umowy, nie stanowią niedozwolonych (nieuczciwych)

warunków umownych?; 2) związanego z wykładnią art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6

ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz w zw. z motywem dwudziestym pierwszym dyrektywy

93/13 i sprowadzającego się do odpowiedzi na pytanie, czy w przypadku uznania w

wyniku kontroli incydentalnej obecnych w umowie o kredyt indeksowany do waluty

obcej klauzul odnoszących się do indeksacji kredytu kursem waluty obcej za

niedozwolone (nieuczciwe) warunki umowne i w konsekwencji przyjęcia upadku

umowy jako konsekwencji wyeliminowania z niej mechanizmu indeksacji, kierując

się zasadą utrzymania umowy w mocy oraz mając na uwadze postulat

przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on

w przypadku braku nieuczciwych warunków umownych, prawidłowe jest odwołanie

się, jako do podstawy dla określenia oprocentowania zobowiązań kredytowych

wyrażonych w walucie polskiej, do stawki referencyjnej WIBOR, skoro w umowie

wiążącej strony stawka ta występuje i jest ona definiowana jako odnosząca się do

kredytów nieindeksowanych, wyrażonych w walucie polskiej?; 3) związanego z

wykładnią art. 69 ust. 3 pr.bank. i sprowadzającego się do odpowiedzi na pytanie,

czy wobec umożliwienia kredytobiorcom posiadającym kredyty denominowane lub

indeksowane do waluty innej niż waluta polska dokonywania spłaty rat kapitałowo-

odsetkowych oraz dokonania przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty

kredytu bezpośrednio w tej walucie na podstawie wyżej powołanego art. 69 ust.

3 pr.bank., wziąwszy pod uwagę aksjomat racjonalności krajowego ustawodawcy,

uzasadnione jest przyjęcie, że kredyty denominowane lub indeksowane do waluty

innej niż waluta polska są kredytami udzielonymi w złotych polskich, skoro

dokonanie przez kredytobiorcę spłaty raty kapitałowo-odsetkowej albo dokonanie

przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w

walucie, do której denominowany lub indeksowany jest kredyt, prowadzi do

skutecznego spełnienia świadczenia wynikającego ze stosunku zobowiązaniowego

I CSK 1078/24

3

w postaci umowy kredytu oraz zaspokojenia wierzyciela w osobie kredytodawcy,

bez konieczności dokonywania jakichkolwiek przeliczeń bądź innych operacji

walutowych wpłacanych przez kredytobiorcę środków w walucie innej, niż waluta

krajowa?

Skarżący wskazał także na potrzebę wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) tj.: art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, art. 6 ust. 1

dyrektywy 93/13, art. 65 k.c., art. 354 k.c., art. 358 § 2 k.c., art. 3851 § 1 i 2 k.c., art.

3852 k.c., art. 69 ust. 3 pr.bank. i art. 189 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sformułowane przez skarżącego zagadnienia były już przedmiotem

wypowiedzi Sądu Najwyższego (zob. uchwałę całej Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia

2024 r., III CZP 25/22; uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r., III

CZP 6/21 oraz wyroki SN: z 5 kwietnia 2023 r., II CSKP 1075/22; z 31 marca 2023

r., II CSKP 775/22; z 19 maja 2022 r., II CSKP 985/22; z 17 marca 2022 r., II CSKP

474/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22;

z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21). Skarżący nie wykazał, że zachodzą okoliczności

uzasadniające zmianę tych poglądów, zatem brak jest interesu publicznego

w przyjęciu skargi kasacyjnej do merytorycznego rozpoznania.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntowany jest pogląd,

że zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej

klauzule, a zatem także klauzule zamieszczone we wzorcach umownych

kształtujące mechanizm indeksacji, określają główne świadczenie kredytobiorcy

(zob. np. wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK

242/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20;

z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22, i z 4

czerwca 2024 r., II CSKP 1213/22).

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalone jest również, że postanowienia

umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego

kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą,

pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter

I CSK 1078/24

4

niedozwolonych postanowień umownych (zob. np. wyroki SN: z 22 stycznia 2016 r.,

I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17;

z 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca

2021 r., V CSKP 49/21). Postanowienie te kształtują prawa i obowiązki konsumenta

w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, przez

uzależnienie wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia

konsumenta od wyłącznej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na

złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności

poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia

konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego

ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego

działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym

ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Takie uregulowanie umowne należy

uznać za niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy

(banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w

razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego

z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.

Sąd Najwyższy wielokrotnie wypowiadał się również na temat ścisłego

powiązania klauzuli ryzyka walutowego i klauzuli spreadu walutowego. Klauzula

ryzyka walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej

przeliczenie zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei

klauzula spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie zastosowano

mechanizmu przeliczeniowego i wynikającej z niego narażenia konsumenta na

ryzyko kursowe. W konsekwencji klauzule te składające się na przyjęty w umowach

kredytowych mechanizm przeliczeniowy są ze sobą ściśle powiązane, a ich

rozszczepienie byłoby zabiegiem sztucznym (zob. wyroki SN: z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22; z 8 listopada 2023 r., II CSKP 2099/22; z 7 lutego 2024 r.,

II CSKP 1045/22; z 21 lutego 2024 r., II CSKP 225/23).

W uchwale całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, mającej

moc zasady prawnej, Sąd Najwyższy przyjął, że w razie uznania, iż postanowienie

umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu

określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie

I CSK 1078/24

5

jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego

postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający

z przepisów prawa lub zwyczajów. Skutkiem niemożliwości ustalenia wiążącego

strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego

jest niezwiązanie stron umową także w pozostałym zakresie. Utrwalone zostały

dotychczasowe poglądy orzecznicze, że wyeliminowanie abuzywnych klauzul

przeliczeniowych nie prowadzi do utrzymania w mocy umowy kredytu

indeksowanego kursem CHF jako kredytu złotowego oprocentowanego według

stawki LIBOR (zob. wyroki SN: z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; z 13 kwietnia

2022 r., II CSKP 15/22; z 26 kwietnia 2022 r., II CSKP 550/22; z 30 maja 2023 r.,

II CSKP 1536/22). Niemożliwe jest także zastosowanie stawki referencyjnej WIBOR

(zob. wyrok SN z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22 i postanowienia SN: z 27

kwietnia 2023 r., I CSK 2707/22; z 2 czerwca 2023 r., I CSK 4115/22, i z 18 sierpnia

2023 r., I CSK 4216/22).

Wejście w życie „ustawy antyspreadowej” także nie wpłynęło na ocenę

abuzywności postanowień we wcześniej zawartych umowach kredytu i ich

konsekwencji dla bytu tych umów (zob. np. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18). W szczególności, że ocena czy postanowienie umowne jest niedozwolone,

dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (zob. uchwałę składu siedmiu

sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17), a łącząca strony umowa została

zawarta w 2008 r. Abuzywności poszczególnych klauzul zawartych w umowie

kredytu nie wyeliminowało zatem wprowadzenie w 2011 r. ust. 3 do art. 69 ustawy

Prawo bankowe, w wyniku czego kredytobiorcy posiadający umowy o kredyt

denominowany lub indeksowany do waluty obcej uzyskali możliwość dokonywania

spłat rat kredytu w tej walucie. Ta nowelizacja miała na celu wyeliminowanie tzw.

spreadów bankowych, a nie zmiany istoty umowy kredytowej. Innymi słowy, nie

doszło do przekształcenia takiej umowy w umowę o kredyt walutowy (zob. wyrok

SN z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22).

Powołanie się na przyczynę kasacyjną z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga

wskazania przepisu prawa, którego wykładnia budzi wątpliwości, określenia

zakresu koniecznej wykładni, wykazania, że wątpliwości interpretacyjne mają

poważny charakter i wymagają zajęcia stanowiska przez Sąd Najwyższy, a jeżeli

I CSK 1078/24

6

podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie o występujących w

orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających z dokonywania przez sądy

różnej wykładni przepisu, konieczne jest wskazanie rozbieżnych orzeczeń,

dokonanie ich analizy i wykazanie, że rozbieżność wynika z różnej wykładni

przepisu (zob. postanowienia SN: z 15 października 2002 r., II CZ 102/02; z 28

marca 2007 r., II CSK 84/07; z 11 stycznia 2008 r., I UK 283/07; z 15 kwietnia 2021

r., IV CSK 617/20). Skarga kasacyjna powyższych kryteriów nie spełnia.

Skarżący odwołując się do kilku przepisów wymagających wykładni z uwagi

na zgłaszane i wywołujące rozbieżności w orzecznictwie, powinien przedstawić

odrębne uzasadnienie dla każdego z nich. Pozwany sporządził natomiast –

w zakresie dotyczącym art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13,

art. 65 k.c., art. 354 k.c., art. 358 § 2 k.c., art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3852 k.c. oraz

art. 69 ust. 3 pr.bank. – jedno wspólne uzasadnienie. Przyczyna kasacyjna

uzasadniona potrzebą wykładni przepisów prawa ma na celu analizę konkretnych

przepisów i do tego się ogranicza, a więc nie polega na jednoczesnej wykładni kilku

przepisów i poszukiwaniu na tej podstawie określonej normy prawnej, która mogła

albo nie mogła zostać zastosowana w zindywidualizowanej sprawie objętej skargą

kasacyjna (zob. postanowienie SN z 13 stycznia 2022 r., I CSK 1467/22).

Wykładnia wskazanych przez skarżącego przepisów częściowo odpowiada również

zakresowi przedstawionych zagadnień prawnych, do których Sąd Najwyższy

odniósł się w wyżej.

Wykładnia art. 189 k.p.c. była już wielokrotnie przedmiotem wypowiedzi

Sądu Najwyższego. Interes prawny w wytoczeniu powództwa na podstawie art. 189

k.p.c. pojmowany jest elastycznie, z uwzględnieniem celowościowej wykładni

przepisu, konkretnych okoliczności danej sprawy, szeroko pojmowanego dostępu

do sądów i tego, czy w drodze innego powództwa (powództwa o świadczenie)

strona może uzyskać pełną ochronę (zob. wyroki SN: z 9 lutego 2012 r., III CSK

181/11; z 17 kwietnia 2015 r., III CSK 226/14; z 23 marca 2018 r., II CSK 371/17; z

26 maja 2021 r., II CSKP 64/21 oraz postanowienie SN z 12 lutego 2021 r., IV CSK

423/20). Jeżeli strona procesu cywilnego zamierza uzyskać stabilne rozstrzygnięcie

co do istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego będącego podstawą żądania

zasądzenia świadczenia, co może dotyczyć zwłaszcza sytuacji, w których ze

I CSK 1078/24

7

stosunku tego wynika większa liczba roszczeń lub jego ocena może mieć

znaczenie dla wyniku innych postępowań sądowych między tymi samymi stronami,

może – zgodnie z zasadą dyspozycyjności – żądać ustalenia prawa lub stosunku

prawnego. Ocena tego żądania znajdzie wówczas wyraz w sentencji i będzie

korzystać z prawomocności materialnej na zasadach ogólnych (zob. postanowienie

SN z 23 kwietnia 2021 r., II CSK 9/21 oraz uchwałę SN z 14 marca 2014 r., III CZP

121/13).

Z powyższych względów, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie znajdując również

okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu,

w szczególności nieważności postępowania (art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 98 § 1, 11 i 3 w zw. z art. 99 w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. oraz § 2 pkt 7 w zw. z

§ 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r.

w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Mariusz Łodko

[wr]

[SOP]