Spór o kredyt indeksowany do franka. SN odmówił przyjęcia kasacji banku

Określone w art. 3984 § 2 k.p.c. wymaganie uzasadnienia w skardze

kasacyjnej wniosku o przyjęcie jej do rozpoznania zostaje spełnione, jeśli skarżący

wykaże, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Cel wymagania przewidzianego

w art. 3984 § 2 k.p.c. może być zatem osiągnięty jedynie przez powołanie

i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym, które –

zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. – będą mogły stanowić podstawę oceny skargi

kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Na tych jedynie przesłankach

Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie w kwestii przyjęcia bądź odmowy

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W skardze kasacyjnej wniesionej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku

z 13 listopada 2023 r. (sygn. akt I ACa 2023/22), pełnomocnik pozwanego – Banku

spółki akcyjnej w W. – oparł wniosek o jej przyjęcie do rozpoznania na

przesłankach określonych w art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., tj. ze względu na

występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego oraz istnienie potrzeby

wykładni przepisów prawa, a mianowicie art. 3851 § 1 i 2 k.c. oraz art. 189 k.p.c.

Odnosząc się do przesłanek przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,

wskazanych przez skarżącego we wniosku, Sąd Najwyższy stwierdza, że żadna

z nich nie została wykazana w sposób uzasadniający uwzględnienie wniosku na

podstawie art. 3989 § 1 pkt 2 i 1 k.p.c.

Co do przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., skarżący powinien odpowiednio

sformułować zagadnienie prawne, wskazać przepisy prawa, na których tle

zagadnienie się wyłoniło oraz przedstawić argumentację jurydyczną uzasadniającą

możliwość rozbieżnych ocen prawnych oraz świadczącą o istotności tego

zagadnienia (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 maja 2001 r., II CZ

35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11, z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, niepubl.,

z 9 kwietnia 2015 r., V CSK 547/14, niepubl.). W świetle ugruntowanego

I CSK 1102/24

3

orzecznictwa zagadnienie prawne jest istotne, jeżeli jego rozstrzygnięcie ma

znaczenie dla ukierunkowania praktyki sądowej i rozstrzygnięcia sprawy, w której

zagadnienie powstało (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 18 września

2012 r., II CSK 180/12, niepubl. oraz z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, niepubl.),

wywołuje poważne wątpliwości, a zarazem nie było dotychczas rozstrzygnięte

w judykaturze albo dotychczasowe orzecznictwo wymaga zmiany (zob. np.

postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16, niepubl.).

Kwestia taka powinna spełniać wymagania stawiane zagadnieniu prawnemu

przedstawianemu Sądowi Najwyższemu przez sąd drugiej instancji w razie

powstania poważnych wątpliwości (art. 390 § 1 k.p.c. - zob. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 23 stycznia 2014 r., I UK 361/13, niepubl. oraz z 14 września 2012

r., I UK 218/12, niepubl.), których nie można rozwiązać za pomocą powszechnie

przyjętych reguł wykładni prawa (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 8 maja

2015 r., III CZP 16/15, niepubl. oraz z 24 października 2012 r., I PK 129/12,

niepubl.). Chodzi przy tym wyłącznie o poważne wątpliwości, wymagające

zaangażowania Sądu Najwyższego, wykraczające poza poziom zwykłych

wątpliwości prawnych, które powstają niemal w każdym procesie decyzyjnym

stosowania prawa. W celu spełnienia przesłanki przewidzianej w art. 3989 § 1 pkt 1

k.p.c. nie wystarczy samo sformułowanie pytania (pytań) do Sądu Najwyższego.

Konieczne jest również zaproponowanie możliwych (odmiennych) odpowiedzi na

postawione pytanie. Ograniczenie się do sformułowania pytania, wymagającego

zdaniem skarżącego udzielenia odpowiedzi, nie wypełnia zatem dyspozycji

wskazanego przepisu (zob. m.in. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 15

grudnia 2011 r., II PK 183/11, niepubl., z 20 grudnia 2011 r., II PK 207/11, niepubl.,

z 9 stycznia 2017 r., II CSK 423/16, niepubl. oraz z 16 maja 2018 r., II CSK 12/18,

niepubl.). Wskazuje się na konieczność wskazania na występujące rozbieżności

interpretacyjne przy rozstrzyganiu przedstawionego zagadnienia prawnego

w orzecznictwie lub nauce prawa (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 10

maja 2018 r., I CSK 798/17, niepubl., z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 585/17, niepubl.

oraz z 8 kwietnia 2018 r., V CSK 577/17, niepubl.).

Co do przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., jej spełnienie wymaga

wskazania przepisu prawa, którego wykładnia budzi wątpliwości, określenia

I CSK 1102/24

4

zakresu tej wykładni, podania, na czym polegają wątpliwości związane

z rozumieniem przepisu oraz przedstawienia argumentacji przemawiającej za tym,

że mają one rzeczywisty i poważny charakter, nie należą zaś do zwykłych

wątpliwości związanych z procesem stosowania prawa. Wymagane jest także

wykazanie, że treść i znaczenie przepisu nie zostały dostatecznie wyjaśnione

w dotychczasowym orzecznictwie lub że istnieje potrzeba zmiany ich

dotychczasowej wykładni. Jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie

o występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających

z dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest także

wskazanie rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że

rozbieżność wynika z różnej wykładni przepisu (zob. np. postanowienie Sądu

Najwyższego z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, niepubl. oraz z 14 grudnia 2023 r.,

I CSK 6110/22, niepubl.). Należy podkreślić, że wątpliwości wskazane przez

skarżącego muszą istnieć nadal w chwili orzekania w przedmiocie wniosku

o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania. Argumentacja dotycząca

rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga przytoczenia przykładów orzeczeń,

które wskazują na rzeczywistą rozbieżność w wykładni przepisów, występującą

również w chwili orzekania w przedmiocie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 18 lipca 2024 r., I CSK

1225/23, niepubl.).

Ogólnie należy podkreślić, że problemy prawne ujęte w zagadnieniach

prawnych dostrzegane przez skarżącego nie mają cech nowości wymaganej od

istotnego zagadnienia prawnego uzasadniającego przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania. Kwestie te były przedmiotem wielokrotnych wypowiedzi Sądu

Najwyższego w orzeczeniach wydanych, często w odniesieniu do zbliżonych

treścią umów kredytowych, nie tylko na etapie wstępnej oceny. Wszystkie te

zagadnienia zostały omówione i rozstrzygnięte w orzecznictwie sądowym, które

często zapadało już po wniesieniu skargi kasacyjnej, ponieważ dotyczą one

starszych spraw. W międzyczasie ukształtowało się orzecznictwo dotyczące tych

problemów i w świetle obecnych orzeczeń, skarga jest nieaktualna, co uniemożliwia

jej przyjęcie do rozpoznania. Podobnie należy ocenić przytoczone we wniosku o

I CSK 1102/24

5

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wątpliwości co do wykładni przepisów

prawa.

Skarżący wskazał na konieczność wyjaśnienia czy dla oceny możliwości

obowiązywania umowy kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego, po

usunięciu postanowienia abuzywnego zgodnie z prawem krajowym, należy brać

pod uwagę stan prawny z dnia zawarcia umowy, z dnia powstania sporu czy z dnia

orzekania. Zagadnienie to nie spełnia wymogu istotności w rozumieniu art. 3989 § 1

pkt 1 k.p.c., albowiem zostało wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie Sądu

Najwyższego. Ugruntowany jest pogląd, zgodnie z którym zarówno ocena

niedozwolonego charakteru postanowienia, jak i konsekwencje wynikające z jego

eliminacji, wymagają odniesienia do chwili zawarcia umowy. Zgodnie z uchwałą

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17

(OSNC 2019, nr 1, poz. 2), kwalifikacja postanowienia jako abuzywnego

dokonywana jest na podstawie jego treści w kontekście stosunku prawnego

ustalonego w momencie zawarcia umowy. Sankcja określona w art. 3851 § 1 k.c.

wywołuje skutek ex tunc, co oznacza, że postanowienie niedozwolone nie wywołuje

skutków od chwili jego inkorporacji do treści kontraktu. W uchwale składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz.

56) przyjęto, że eliminacja postanowienia abuzywnego może prowadzić do

bezskuteczności całej umowy, jeżeli nie są spełnione przesłanki jej dalszego

obowiązywania, w tym brak możliwości zastosowania regulacji zastępczej oraz brak

wyrażonej w sposób świadomy i swobodny zgody konsumenta na związanie

postanowieniem niedozwolonym. W konsekwencji, skoro bezskuteczność danego

warunku działa od chwili zawarcia umowy, to także wykonalność umowy po jego

usunięciu należy oceniać według stanu prawnego obowiązującego w tej samej

chwili (zob. też m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 30 stycznia 2025 r., I CSK

602/24).

Jeżeli chodzi o możliwość usunięcia luki powstałej w umowie po

postanowieniach abuzywnych niewiążących konsumenta to Sąd Najwyższy

wyłączył dopuszczalność ich zastąpienia innymi przepisami, zwyczajami lub w

drodze wykładni na podstawie art. 65 § 1 i 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 41

prawa wekslowego albo art. 56 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. lub art. 56 k.c. w

I CSK 1102/24

6

związku z innymi wskazanymi w skardze kasacyjnej przepisami (zob. np. wyroki z 8

listopada 2022 r., II CSKP 1153/22 i z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22). W tym

zakresie Sąd Najwyższy uwzględnił orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej, w którym wykluczono możliwość uzupełnienia luki w umowie w razie

stwierdzenia nieuczciwego charakteru jednego z warunków umowy zawartej

między przedsiębiorcą a konsumentem, przez zmianę treści tego warunku poprzez

wykładnię oświadczeń woli stron, co miałoby prowadzić do zastosowania w jego

miejsce przepisów dyspozytywnych (zob. wyroki z 3 października 2019 r., C-

260/18, K. Dziubak, i J. Dziubak, ECLI:EU:C:2019:819, z 14 czerwca 2012 r., C-

618/10, Banco Español de Crédito, ECLI:EU:C:2012:349, z 26 marca 2019 r., C-

70/17, Abanca, ECLI:EU:C:2019:250, z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler,

ECLI:EU:C:2014:282 i z 2 września 2021 r., C-932/19, OTP Jelzálogbank,

ECLI:EU:C:2021:673). Taki zabieg prowadziłby do zmiany treści klauzuli

indeksacyjnej, prowadząc do zmiany jej rozumienia. Zgodnie z orzecznictwem

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, art. 5 i 6 Dyrektywy Rady 93/13/EWG

z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach

konsumenckich (Dz. Urz. WE L 95, s. 29, dalej: Dyrektywa 93/13) należy

interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy,

który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy, dokonał wykładni tego

warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka

wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron. Artykuł 6 ust. 1 ww. Dyrektywy

należy interpretować w ten sposób, że niezgodny z tym artykułem jest przepis

prawa krajowego dający sądowi możliwość uzupełnienia umowy przez zmianę

treści owego warunku. Możliwość taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby

stwierdzenie nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do

unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie

niekorzystne konsekwencje (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 18 listopada 2021 r. C-212/20, M.P., B.P. przeciwko "A", pkt 72,

ECLI:EU:C:2021:934 i z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank BPH, pkt 57,

ECLI:EU:C:2021:341). Uwzględniając to stanowisko w orzecznictwie Sądu

Najwyższego przyjeto, że art. 65 k.c., choć przydatny przy wykładni oświadczeń

woli, nie może być wykorzystany do sanowania klauzuli abuzywnej – nie służy

I CSK 1102/24

7

bowiem konstruowaniu nowych postanowień, lecz interpretacji już złożonych (zob.

wyroki Sądu Najwyższego: z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, z 25 lipca 2023

r., II CSKP 1487/22 i z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22).

Jako kolejne zagadnienie wskazano, czy jeżeli bez abuzywnego

postanowienia umowa kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego nie może

obowiązywać, to dochodzi do automatycznej jego substytucji normą dyspozytywną,

o ile tylko zastosowanie środków krajowych zapewnia doprowadzenie do sytuacji

jaka miałby miejsce, gdyby umowa nie zawierała tego abuzywnego postanowienia.

Również to zagadnienie zostało szczegółowo wyjaśnione w orzecznictwie. W

szczególności w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

(zasady prawnej) z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56)

wskazano, nawiązując do wcześniejszego orzecznictwa, w tym orzecznictwa

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zob. w szczególności wyrok TSUE z 3

października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, Justyna Dziubak p. Raiffeisen Bank

International AG, Dz.U.UE.C.2019/413/11), że zastąpienie niedozwolonego

postanowienia umownego odnoszącego się do sposobu określania kursu waluty

obcej (w umowie kredytu indeksowanego czy denominowanego) innym sposobem

określenia kursu waluty obcej wchodzi w rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja

przesłanek): 1) po wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o

czym decyduje obiektywne podejście w świetle prawa krajowego, a zatem wola

jednej ze stron, w tym konsumenta, nie ma w tym zakresie rozstrzygającego

znaczenia; 2) całkowity upadek umowy naraża konsumenta na „szczególnie

niekorzystne konsekwencje”, w świetle okoliczności istniejących w czasie sporu lub

możliwych wówczas do przewidzenia, z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących

interesów konsumenta i z zastrzeżeniem, że do celów tej oceny decydująca jest

wola wyrażona przez konsumenta w tym względzie; 3) istnieje przepis

dyspozytywny albo przepis „mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą

na to zgodę", który mógłby zastąpić wyeliminowane niedozwolone postanowienie

umowne, umożliwiając utrzymanie umowy w mocy; jeżeli niedozwolone

postanowienie umowne odzwierciedlało obowiązujący przepis ustawowy mający

zastosowanie w przypadku porozumienia stron, w rachubę wchodzi także

zastąpienie niedozwolonego postanowienia „tym stanowiącym punkt odniesienia

I CSK 1102/24

8

przepisem ustawowym w nowym brzmieniu przyjętym już po zawarciu umowy".

Tymczasem przedstawione we wniosku rozważania skarżącego dotyczące

możliwości substytucji nieuczciwych klauzul kursowych odwołaniem do kursu

średniego Narodowego Banku Polskiego nie uwzględniają koniecznego warunku

tego rodzaju zastąpienia, zgodnie z którym – w świetle powołanego utrwalonego

orzecznictwa – wchodzi ono w rachubę tylko wtedy, gdyby jego brak narażał

konsumenta, przez upadek umowy w całości, na szczególnie niekorzystne skutki,

przy czym decydujące w tym zakresie jest zdanie konsumenta.

Kolejne zagadnienie sformułowane przez skarżącego dotyczy oceny czy art.

358 § 2 k.c. stanowi szczegółowy przepis dyspozytywny, który może znaleźć

zastosowanie w miejsce klauzuli umownej uznanej za abuzywną, określającej

sposób ustalania kursu waluty obcej (franka szwajcarskiego) w ramach

mechanizmu indeksacyjnego stosowanego przy wypłacie i spłacie kredytu. W

świetle aktualnego orzecznictwa Sądu Najwyższego (zob. np. wyroki z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20 i z 26 kwietnia 2024 r., II

CSKP 150/24), jak również Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zob. m.in.

wyrok z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W. przeciwko Bank BPH S.A.,

ECLI:EU:C:2021:341) art. 358 § 2 k.c. nie może być traktowany jako przepis, który

z mocy prawa lub w ramach mechanizmu dyspozytywności zastępuje

postanowienie abuzywne w umowie konsumenckiej. Zastosowanie tego przepisu

wymaga każdorazowej oceny jego adekwatności w konkretnym stosunku

obligacyjnym, z uwzględnieniem woli konsumenta oraz zasad wynikających z

Dyrektywy 93/13. Przepis ten nie może być wykorzystany w sposób prowadzący do

utrzymania w mocy umowy zawierającej nieuczciwe warunki, bez uprzedniego

wyrażenia świadomej i dobrowolnej zgody przez konsumenta. Zakres zastosowania

omawianego przepisu ogranicza się bowiem do zobowiązań rzeczywiście

wyrażonych w walucie obcej, a nie takich, w których waluta pełni wyłącznie funkcję

przeliczeniową. Kredyty indeksowane do waluty obcej, w których zobowiązanie

pierwotnie wyrażone jest w złotych, a waluta obca pełni jedynie rolę mechanizmu

waloryzacyjnego, nie spełniają tej przesłanki, co wyklucza automatyczne

zastosowanie art. 358 § 2 k.c. Dodatkowo, należy zauważyć, że przepis ten wszedł

w życie dopiero w dniu 24 stycznia 2009 r., a brak jest przepisów

I CSK 1102/24

9

intertemporalnych, które pozwalałyby na jego zastosowanie do umów zawartych

przed tą datą. Stanowisko Sądu Najwyższego w tym zakresie pozostaje

jednoznaczne i konsekwentne, co potwierdza wyrok z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, w którym wskazano, że przepisy prawa nie mogą działać retroaktywnie, w

szczególności w kontekście zastępowania niedozwolonych postanowień umownych

w relacjach konsumenckich.

Kolejne zagadnienie dotyczy oceny czy przy unieważnieniu umowy o kredyt

indeksowany do waluty obcej z powodu abuzywnej klauzuli kursowej należy brać

pod uwagę tylko oświadczenie kredytobiorcy, czy także zgodność rozstrzygnięcia z

celem Dyrektywy 93/13. To zagadnienie zostało wadliwie sformułowane. W

orzecznictwie TSUE nie budzi wątpliwości, że niedozwolony charakter postanowień

umownych może prowadzić do stwierdzenia nieważności umowy. Tak będzie

zwłaszcza w razie abuzywności klauzul waloryzacyjnych zawartych w umowie

kredytu, gdyż doprowadziłoby to nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji

oraz różnic kursów walutowych, ale również - pośrednio - do zaniknięcia ryzyka

kursowego, które jest bezpośrednio związane z indeksacją przedmiotowego

kredytu do waluty (zob. wyrok TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil

Dziubak, Justyna Dziubak p. Raiffeisen Bank International AG,

Dz.U.UE.C.2019/413/11, wyrok TSUE z 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna

Dunai p. ERSTE Bank Hungary Zrt., Dz.U.UE.C.2019/155/2). W orzecznictwie

TSUE przyjmuje się również, że skoro warunkiem nieuczciwym jest warunek

dotyczący ustalenia ostatecznej kwoty kredytu w walucie obcej, sąd uznaje za

określający główny przedmiot umowy w rozumieniu art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13, to

utrzymanie rozpatrywanej umowy kredytu w mocy po usunięciu tego warunku nie

wydaje się prawnie możliwe i to niezależnie od nieuczciwego charakteru innych

warunków, takich jak te określające sposób przeliczania waluty na potrzeby spłaty

(zob. postanowienie TSUE z 30 maja 2024 r., C-325/23, JF i OP przeciwko

Deutsche Bank Polska S.A., Dz.U.UE.C.2024/4835). Z tej perspektywy nie budzi

wątpliwości, że nieważność umowy nie jest sprzeczna z celem Dyrektywy 93/13.

Jednocześnie nie można przyjąć, że podstawą dla stwierdzenia nieważności przez

Sąd drugiej instancji było samo oświadczenie kredytobiorcy.

I CSK 1102/24

10

Skarżący domagał się wykładni art. 3851 § 1 i 2 k.c. w kontekście

rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego dotyczących umów kredytów

indeksowanych do franka szwajcarskiego. Kluczowe pytanie dotyczy tego, czy w

przypadku uznania jednostronnego ustalania kursu franka szwajcarskiego przez

bank za naruszające interesy konsumenta, abuzywność obejmuje wyłącznie

klauzulę kursową, czy też wszystkie postanowienia dotyczące indeksacji kredytu, w

tym klauzulę ryzyka walutowego. W aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego

nie budzi wątpliwości, że klauzula ryzyka walutowego i klauzula kursowa

określająca przeliczenie zobowiązań stron (w ramach przyjętego w umowie

mechanizmu waloryzacji) są ze sobą ściśle powiązane. Ma to istotne znaczenie z

perspektywy oceny, czy określają one główne świadczenia stron, czy zostały

sformułowane w sposób jednoznaczny, a także w kontekście możliwości

utrzymania umowy w mocy. Rozszczepienie tych klauzul jest zabiegiem sztucznym,

ponieważ klauzula ryzyka walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli

kursowej określającej przeliczenie zobowiązań stron celem ustalenia wysokości ich

świadczenia. Z kolei klauzula kursowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie

zastosowano mechanizmu przeliczeniowego i wynikającego z niego narażenia

konsumenta na ryzyko kursowe. (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 20 lutego

2023 r., II CSKP 809/22, niepubl. i z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22, niepubl.

i dalsze powołane tam orzecznictwo).

Skarżący wskazał też na wątpliwości co do wykładni art. 189 k.p.c.

dotyczące oceny czy kredytobiorca ma interes prawny do wytoczenia powództwa o

ustalenie nieistnienia stosunku prawnego, gdy przysługuje roszczenie o zapłatę.

Należy jednak zauważyć, że wskazanym zakresie przepis art. 189 k.p.c. nie rodzi

obecnie wątpliwości w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Podkreśla się, że interes

prawny w żądaniu ustalenia istnienia albo nieistnienia stosunku prawnego powinien

być postrzegany elastycznie. Powyższy interes należy oceniać, uwzględniając cele,

którym służy sądowa ochrona prawna oraz przedmiotowe granice prawomocności

materialnej wyroku, wynikające z art. 365 w zw. z art. 366 k.p.c. (por. np. wyroki

Sądu Najwyższego z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22 i z 20 czerwca 2022 r., II

CSKP 701/22, a także postanowienie Sądu Najwyższego z 13 lipca 2023 r., I CSK

3622/22 i powołane tam orzecznictwo). Należy wskazać, że umowa kredytu

I CSK 1102/24

11

hipotecznego zostaje zawarta na wiele lat, znaczna część płatności jeszcze nie jest

wymagalna w czasie bieżącego sporu. Dodatkowo, zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c.

wynikający z wyroku stan związania ograniczony jest, co do zasady, tylko do

rozstrzygnięcia zawartego w sentencji orzeczenia i nie obejmuje jego motywów.

Stąd też, nawet w przypadku zasądzenia na rzecz strony powodowej dochodzonej

przez nią kwoty, bez umieszczenia w sentencji stosownej wzmianki odnośnie do

ustalenia nieważności umowy, wiązać ją dalej będzie sporna umowa kredytu. Samo

rozstrzygnięcie w kwestii żądania zapłaty nie wiąże w kwestii oceny nieważności

umowy w kolejnych sprawach między stronami, zatem nie usuwa niepewności

prawnej w związku z zawarciem wadliwej umowy. W konsekwencji, wyrok

odnoszący się jedynie do roszczenia dotyczącego zapłaty nie kończy w definitywny

sposób powstałego między stronami sporu. Nie budzi wątpliwości, że kredytobiorca

może mieć interes prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego

nawet jeśli przysługuje roszczenie o zapłatę (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 10

maja 2022 r., II CSKP 163/22, z 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22 i z 23 czerwca

2022 r., II CSKP 616/22). To stanowisko zostało potwierdzone w wyroku TSUE z 23

listopada 2023 r., C-321/22, ZL, KU, KM przeciwko Provident Polska S.A.,

ECLI:EU:C:2023:911), w którym Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

stwierdził, że Dyrektywa 93/13 sprzeciwia się takiej wykładni przepisów krajowych,

która negowałaby interes prawny jako przesłankę powództwa zmierzającego do

stwierdzenia bezskuteczności nieuczciwego warunku umownego z tego tylko

powodu, że konsumentowi może przysługiwać powództwo o zwrot nienależnego

świadczenia, lub gdy może się on powołać na tę bezskuteczność podejmując

obronę przed powództwem zmierzającym do zasądzenia świadczenia opartego na

takim warunku umownym.

W świetle powyższego Sąd Najwyższy stwierdza, że skarżący nie wykazał,

aby w dacie orzekania w przedmiocie przedsądu istniała potrzeba ponownego

odniesienia się do wskazanych przepisów oraz poruszonej problematyki.

Argumenty zawarte we wniosku, zestawione z motywami zaskarżonego wyroku

oraz uwzględniając aktualny dorobek orzeczniczy Sądu Najwyższego, nie wskazują

na konieczność kolejnej wypowiedzi w objętej nim materii – z uwzględnieniem

I CSK 1102/24

12

publicznoprawnego charakteru skargi kasacyjnej oraz jej funkcji wykraczającej poza

ochronę interesu indywidualnego.

Z przytoczonych względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego – na stosowny wniosek zawarty

w odpowiedzi na skargę kasacyjną – orzeczono na podstawie art. 108 § 1 k.p.c.,

obciążając nimi na podstawie art. 98 § 1 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.

stronę pozwaną, która przegrała sprawę w postępowaniu kasacyjnym.

Dariusz Dończyk

(A.G.)

[a.ł]