Sąd Najwyższy nie przyjął skargi banku, kredytobiorcy dostaną 2700 zł kosztów

I CSK 1102/25

2

W skardze kasacyjnej wywiedzionej od wyroku Sądu Apelacyjnego

we Wrocławiu z 7 listopada 2024 r. pozwany Bank spółka akcyjna w W. wniósł

o przyjęcie skargi do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 1, 3 i 4 k.p.c.

Zdaniem skarżącego w sprawie występują następujące istotne zagadnienie

prawne, wywołujące w orzecznictwie rozbieżne oceny prawne:

1) oparte o dyspozycję art. 358 § 2 w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c. polegające

na konieczności rozstrzygnięcia, czy sąd orzekający może zastąpić postanowienie

abuzywne, kursem rynkowym (obiektywnym kursem średnim NBP) lub zastosować

przepis dyspozytywny z art. 358 § 2 k.c., z uwagi na fakt, iż przepis ten stanowi

normę prawną, która może znaleźć zastosowanie w sprawie, a sąd winien

podjąć wszelkie działania prowadzące do przywrócenia równowagi kontraktowej

stron - vide np. zdania odrębne przywołanych Sędziów SN złożone do pkt 2

uchwały całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22

(OSNC 2024, nr 12, poz. 118), zdanie odrębne wskazanego Sędziego SN złożone

do wyroku SN z 20 czerwca 2022 r., II CSKP 701/22, i 3 wyroki SN z 19 września

2023 r. w sprawach: II CSKP 1627/22, II CSKP 1110/22, i II CSKP 1495/22?;

2) oparte o dyspozycję art. 498 i art. 499 k.c. w zw. z art 2031 k.p.c. i w zw.

z art. 91 i art. 455 k.c. polegające na konieczności ustalenia czy dopuszczalne

i skuteczne jest podniesienie przez pozwanego nieuznającego powództwa

w zakresie roszczenia o ustalenie nieistnienia umowy kredytu indeksowanego –

w ramach kaskadowej linii obrony - zarzutu potrącenia swojej wierzytelności

na wypadek ustalenia nieistnienia stosunku prawnego z powodu nieważności całej

umowy kredytu przez sąd badający sprawę, w tym w szczególności przy

uwzględnieniu zagadnienia czy zgłoszony w toku sprawy procesowy zarzut

potrącenia - oparty o dyspozycję art 2031 k.p.c. - wywiera jednocześnie skutki

o charakterze materialnoprawnym i procesowym bez konieczności składania

jakiegokolwiek dodatkowego oświadczenia o potrąceniu o charakterze

materialnoprawnym, a także zagadnienia odnoszącego się do momentu

postawienia w stan wymagalności roszczenia restytucyjnego pozwanego banku

(o zwrot wypłaconego kapitału) istniejącego względem powoda, stanowiącego

podstawę zgłaszanego zarzutu potrącenia, wynikającego z ustalenia nieistnienia

I CSK 1102/25

3

stosunku prawnego z powodu nieważności całej umowy kredytu,

przy uwzględnieniu tzw. teorii bezskuteczności zawieszonej, o której mowa w

uchwale 7 sędziów SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56)?

Powołując się na naruszenie art. 379 pkt 5 w zw. z art. 131 § 1 i art. 133 § 3

oraz w zw. z art 187 k.p.c. pozwany podniósł ponadto, że w sprawie zachodzi

nieważność postępowania spowodowaną tym, iż nie doręczono mu pisma

z 30 marca 2021 r. stanowiącego modyfikację powództwa, co w konsekwencji

doprowadziło do tego, że nie miał możliwości ustosunkowania się do złożonej przez

powodów zmiany żądania pozwu, przez co został pozbawiony możności obrony

swoich praw.

Zdaniem pozwanego jego skarga kasacyjna jest także oczywiście

uzasadniona ze względu na okoliczność, że: 1) Sąd Apelacyjny naruszył

dyspozycję art. 321 § 1 w zw. z art. 131 § 1, art. 133 § 3 i w zw. z art. 193 § 21

i art. 187 k.p.c. przez zaniechanie doręczenia pozwanemu pisma z 30 marca

2021 r. stanowiącego modyfikację powództwa, co skutkowało tym, że powodowie

nie dokonali skutecznej zmiany powództwa (brak zawisłości sporu), a wobec braku

skutecznego doręczenia modyfikacji powództwa w konsekwencji orzeczono ponad

żądanie pozwu;

2) Sąd Apelacyjny naruszył dyspozycję art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 5 i art. 6

ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku

finansowego, o Rzeczniku Finansowym i o Funduszu Edukacji Finansowej przez

ich niewłaściwe zastosowanie, skutkujące bezpodstawnym zasądzeniem

ustawowych odsetek za opóźnienie, albowiem winny być one ewentualnie

zasądzone od dnia wymagalności roszczenia powodów o zwrot nienależnego

świadczenia - który to moment stanowi dzień złożenia przez należycie

poinformowanego przez sąd konsumenta (powodów) oświadczenia o odmowie/

wyrażeniu zgody na objęcie dobrowolnym system ochrony konsumenckiej;

ewentualnie winny być one zasądzone od dnia następującego po upływie 30 dni

od dnia doręczenia pozwanemu reklamacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I CSK 1102/25

4

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Mając powyższe na względzie podkreślić należy, że cel wymagania

przewidzianego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być osiągnięty jedynie

przez prawidłowe powołanie i wyczerpujące uzasadnienie istnienia przesłanek

o charakterze publicznoprawnym, które - zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. - będą mogły

stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej

do rozpoznania.

Odnosząc się w pierwszej kolejności do ujęcia wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania podnieść należy, że zarówno w doktrynie, jak

i w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono już, że jeżeli jako okoliczność

uzasadniającą przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania (art. 3984 § 2 w zw.

art. 3989 § 1 k.p.c.) wskazuje się istotne zagadnienie prawne, a więc zagadnienie

poważne, wymagające pogłębionej analizy prawnej i wcześniej nierozstrzygane,

to skarga taka nie może być jednocześnie oczywiście uzasadniona, a więc

uzasadniona prima facie, bez podejmowania jakichkolwiek szczegółowych analiz

i dociekań. To samo dotyczy zbiegu przesłanek w postaci oczywistej zasadności

skargi oraz potrzeby wykładni przepisów prawa (zob. orzeczenia SN: z 26 kwietnia

2018 r., IV CSK 577/17, i z 17 lipca 2019 r., III CSK 148/19).

W konsekwencji konstrukcja przedmiotowego wniosku skarżącego nie może

być uznana za prawidłową.

Za istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. uznaje

się zagadnienie dotychczas nierozstrzygnięte w orzecznictwie, a zatem takie, które

cechuje się przymiotem nowości i którego wyjaśnienie może sprzyjać rozwojowi

prawa (zob. np. postanowienia SN: z 21 stycznia 2022 r., I CSK 1285/22;

z 24 kwietnia 2023 r., I CSK 4950/22; z 20 grudnia 2023 r., I CSK 4003/23).

Problemy przedstawione przez skarżącego, na tle ustaleń faktycznych

poczynionych w przedmiotowej sprawie, nie spełniają powyższych wymagań,

I CSK 1102/25

5

ponieważ na obecnym etapie rozwoju orzecznictwa sądowego w sprawach

dotyczących konsumenckich kredytów hipotecznych denominowanych lub

indeksowanych do waluty obcej (w szczególności franka szwajcarskiego) nie mają

już one przymiotu nowości.

W szczególności trzeba zwrócić uwagę - na powołaną przez pozwanego -

uchwałę Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, w której Sąd ten

wyjaśnił m.in. że w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego

lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej

stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym

stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny

sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów

oraz przyjął, że w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty

obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże

także w pozostałym zakresie.

Podkreślenia wymaga, że na podstawie art. 87 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia

2017 r. o Sądzie Najwyższym uchwała ta ma moc zasady prawnej i wiąże Sąd

Najwyższy w niniejszej sprawie.

W postanowieniu z 20 października 2023 r., I CSK 1696/23, Sąd Najwyższy

podkreślił, że zarówno TSUE, jak i Sąd Najwyższy zwracały już uwagę, że

nieuprawnione byłoby zastąpienie przez sąd postanowień niedozwolonych innymi,

polegającymi np. na odwołaniu się do kursu walut stosowanego przez Narodowy

Bank Polski. Możliwość takiej zmiany umowy przez sąd stałaby w sprzeczności

z celami prewencyjnymi dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”),

gdyż przedsiębiorcy wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania klauzuli

niedozwolonej umowa zostanie skorygowana przez sąd w sposób możliwie

najpełniej odpowiadający ich woli, a jednocześnie dopuszczalny w świetle

przepisów o niedozwolonych postanowieniach umownych (zob. np. wyrok SN

z 30 czerwca 2022 r., II CSKP 656/22).

W odniesieniu do zagadnienia prawnego dotyczącego zarzutu potrącenia

należy zauważyć, że Sąd Apelacyjny ustalił, że pozwany nie wezwał powodów

I CSK 1102/25

6

do zwrotu 275 000 zł, wobec tego kwota przedstawiona do potrącenia nie uzyskała

przymiotu wymagalności. W konsekwencji bank nie mógł dokonać jej potrącenia

z wierzytelnością przysługującą kredytobiorcy.

Wobec powyższego ewentualne zajęcie stanowiska przez Sąd Najwyższy

w odniesieniu do tej kwestii nie miałoby znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy;

pozwany i tak nie mógł dokonać skutecznego potrącenia, ponieważ nie postawił

swojej wierzytelności w stan wymagalności.

Jedynie ubocznie można wskazać, że co do możliwości podniesienia zarzutu

potrącenia przez pozwanego kwestionującego istnienie oraz wysokość

wierzytelności dochodzonej przez powoda Sąd Najwyższy wypowiedział się już

m.in. w wyroku z 30 kwietnia 2024 r., II CSKP 1451/22.

Nie stanowi również istotnego zagadnienia prawnego problematyka

postawienia w stan wymagalności roszczenia restytucyjnego banku o zwrot

wypłaconego kapitału; nie istnieją bowiem w tym zakresie istotne odrębności

w stosunku do innych roszczeń bezterminowych - art. 455 k.c. (zob. postanowienie

SN z 20 września 2023 r., I CSK 5/23).

Odnosząc się do powołanej w skardze przyczyny kasacyjnej z art. 3989 § 1

pkt 3 k.p.c., stwierdzić należy, że wymieniona tam nieważność postępowania

dotyczy bezpośrednio wyłącznie postępowania przed sądem drugiej instancji.

Nie oznacza to, że nieważność postępowania przed sądem pierwszej instancji jest

obojętna dla ewentualnego przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Ma ona

także znaczenie, ale Sąd Najwyższy nie bierze jej pod rozwagę z urzędu (zob.

art. 39813 § 1 k.p.c.).

Sąd Najwyższy może ją uwzględnić jako spełniającą przesłankę określoną

w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., o ile strona powoła się w tym zakresie na oczywistą

zasadność skargi kasacyjnej i uzasadni swoje stanowisko zarzucając sądowi

drugiej instancji naruszenie art. 378 § 1 i art. 386 § 2 k.p.c. przez pominięcie

nieważności postępowania w niższej instancji (zob. np. postanowienia SN: z 7 maja

2021 r., IV CSK 631/20; z 23 maja 2014 r., II PK 30/14 i z 7 maja 2021 r., IV CSK

631/20).

I CSK 1102/25

7

Takich argumentów pozwany nie przytoczył. Brak ten uniemożliwia na etapie

postępowania przedsądowego ocenę czy Sąd Apelacyjny wadliwie zaniechał

stwierdzenia, że orzeczenie Sądu pierwszej instancji zostało wydane w warunkach

nieważności. Jedynie ubocznie zauważyć należy, że w odniesieniu do zarzutu

niedoręczenia pozwanemu pisma z 30 marca 2021 r. Sąd drugiej instancji uznał, że

pomimo wystąpienia tego uchybienia proceduralnego przed Sądem Okręgowym,

dalszy tok procedowania w sprawie umożliwił pozwanemu zapoznanie się

z ostatecznym stanowiskiem powodów.

Problematyka nieważności postępowania ze względu na wystąpienie

przyczyny z art. 379 pkt 5 k.p.c. znajduje odzwierciedlenie w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, w którym przyjmuje się, że niemożność obrony swych praw zachodzi

wówczas, gdy w postępowaniu sądowym pozbawiono stronę, wbrew jej woli,

całkowitej możności podejmowania lub świadomego zaniechania czynności

procesowych zmierzających do ochrony jej sfery prawnej (zob. np. wyroki SN:

z 9 stycznia 2001 r., II CKN 1211/00; z 28 stycznia 2004 r., IV CK 418/02; z 7 lipca

2005 r., II UK 271/04, OSNP 2006, nr 5-6, poz. 95 oraz postanowienie SN:

z 8 marca 2002 r., III CKN 461/99 i z 17 lutego 2004 r., III CK 226/02).

Podkreślenia wymaga, że pozbawienie strony możliwości obrony jej praw

podlega ocenie przy uwzględnieniu konkretnych okoliczności sprawy i dotyczy tylko

przypadków, w których strona rzeczywiście była pozbawiona możliwości obrony

i nie działała w postępowaniu w całości lub w jego istotnej części. Nie dochodzi

natomiast do nieważności postępowania, jeżeli strona podjęła czynności

w postępowaniu sądowym, a doznawała jedynie pewnych utrudnień w obronie

swoich praw, (zob. postanowienia SN: z 27 września 2018 r., I UK 400/17,

i z 9 czerwca 2022 r., III PSK 191/21, oraz cytowane tam orzecznictwo).

Mając powyższe na względzie stwierdzić należy, że okoliczności sprawy

nie dają podstaw do przyjęcia, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania

przed Sądem Apelacyjnym.

Powołanie się na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4

k.p.c.) stawia skarżącemu szczególnie wysokie wymagania. Zgodnie z utrwalonym

orzecznictwem Sądu Najwyższego, podzielanym przez doktrynę, oczywista

I CSK 1102/25

8

zasadność skargi oznacza, że dla przeciętnego prawnika podstawy wskazane

w skardze prima facie zasługują na uwzględnienie. Sytuacja taka będzie miała

miejsce tylko wtedy, gdy bez wątpienia wystąpiły zarzucane uchybienia, jest pewne,

że miały one wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia albo podniesione

we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania argumenty oczywiście

uzasadniają zasadność wniesionego środka prawnego. Oczywiste jest przy tym

tylko to, co można dostrzec od razu - bez potrzeby głębszej analizy

czy przeprowadzenia wnikliwych badań lub dociekań. Innymi słowy, podnoszone

uchybienia muszą mieć kwalifikowany charakter i być dostrzegalne na pierwszy rzut

oka - już nawet przy pobieżnej lekturze skargi (zob. m.in. postanowienia SN:

z 27 kwietnia 2006 r., I CZ 15/06; z 7 maja 2010 r., V CSK 459/09; z 15 czerwca

2018 r., III CSK 38/18; z 17 grudnia 2019 r., IV CSK 307/19, z 28 stycznia 2022 r.,

I CSK 584/22; z 7 czerwca 2023 r., I CSK 742/23; z 20 października 2023 r., I CSK

1673/23).

Podkreślenia wymaga, że przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. obejmuje

jedynie uchybienia przepisom prawa materialnego albo procesowego, zarzucanym

sądowi drugiej instancji w skardze kasacyjnej, o charakterze elementarnym, które

polegają w szczególności na oparciu rozstrzygnięcia na wykładni przepisu

oczywiście sprzecznej z jednolitą i ugruntowaną jego wykładnią przyjmowaną

w orzecznictwie i nauce prawa, na zastosowaniu przepisu, który już nie

obowiązywał względnie na oczywiście błędnym zastosowaniu określonego przepisu

w ustalonym stanie faktycznym.

Należy też wskazać, że zgodnie z powszechnie aprobowanym

w orzecznictwie i nauce prawa stanowiskiem, o przyjęciu skargi kasacyjnej

do rozpoznania w związku z wystąpieniem przyczyny kasacyjnej z art. 3989 § 1

pkt 4 k.p.c. nie decyduje per se nawet oczywiste naruszenie konkretnego przepisu,

lecz jego skutek polegający na wydaniu oczywiście nieprawidłowego orzeczenia,

które nie może się ostać (zob. np. postanowienie SN z 1 grudnia 2023 r., I CSK

5300/22 i przywołane tam orzecznictwo).

I CSK 1102/25

9

Skarżący nie przedstawił przekonujących od razu, widocznych prima facie,

twierdzeń wykazujących racje podważające rozstrzygnięcie poddane krytyce

i zaskarżeniu.

Jak wyjaśnił już Sąd Najwyższy, orzeczenie o powództwie rozszerzonym

w piśmie procesowym niedoręczonym stronie przeciwnej zgodnie z art. 132 § 11

k.p.c. nie jest orzeczeniem ponad żądanie (art. 321 § 1 k.p.c.), jego wydanie może

jednak w okolicznościach sprawy powodować nieważność postępowania z powodu

pozbawienia pozwanego możności obrony swych praw - art. 379 pkt 5 k.p.c. (zob.

wyrok SN z 15 lutego 2018 r., IV CSK 713/16, OSNC 2019, nr 5, poz. 58).

Obecnie nie budzi już wątpliwości, że data wymagalności roszczenia

konsumenta przeciwko przedsiębiorcy nie powinna być uzależniona od złożenia

oświadczenia konsumenta w toku postępowania sądowego co do utrzymania

umowy w mocy. O wymagalności świadczenia o zwrot nienależycie spełnionych

świadczeń w przypadku powołania się na nieważność umowy decyduje bowiem

wezwanie do zapłaty (art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 455 k.c.), gdyż jest ono

uznawane za świadczenie o charakterze bezterminowym (zob. np. postanowienie

SN z 27 listopada 2025 r., I CSK 175/25, i cytowane tam orzecznictwo).

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł,

jak w sentencji.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1,

11 i 3 w zw. z art. 108 § 1 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przy

uwzględnieniu § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 oraz § 20 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie. Suma zwrotu kosztów została rozdzielona na powodów w częściach

równych zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 16 listopada 2023 r., III CZP

54/23 (OSNC 2024, nr 6, poz. 57).

Maciej Kowalski

(a.z.)

[SOP]

I CSK 1102/25

10