Spór o klauzule przeliczeniowe w kredycie frankowym. SN odmówił przyjęcia kasacji banku

Określone w art. 3984 § 2 k.p.c. wymaganie uzasadnienia w skardze

kasacyjnej wniosku o przyjęcie jej do rozpoznania zostaje spełnione, jeśli skarżący

wykaże, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Cel wymagania przewidzianego

w art. 3984 § 2 k.p.c. może być zatem osiągnięty jedynie przez powołanie

i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym, które –

I CSK 1103/24

2

zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. – będą mogły stanowić podstawę oceny skargi

kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Na tych jedynie przesłankach

Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie w kwestii przyjęcia bądź odmowy

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W skardze kasacyjnej wniesionej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku

z 27 listopada 2023 r. (sygn. akt I ACa 313/23), pełnomocnik pozwanego – Banku

spółki akcyjnej w W. – oparł wniosek o jej przyjęcie do rozpoznania na przesłance

określonej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., tj. ze względu na istnienie potrzeby wykładni

przepisów prawa, a mianowicie art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 58 § 3 k.c. w zw. z

art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego w zw. z art. 56 k.c. i art. 65 k.c.

Odnosząc się do przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,

wskazanej przez skarżącego we wniosku, Sąd Najwyższy stwierdza, że przesłanka

nie została wykazana w sposób uzasadniający uwzględnienie wniosku na

podstawie art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.

Wyżej powołana przesłanka przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

wymaga od skarżącego wskazania przepisu prawa, którego wykładnia budzi

wątpliwości, określenia zakresu tej wykładni, podania, na czym polegają

wątpliwości związane z rozumieniem przepisu oraz przedstawienia argumentacji

przemawiającej za tym, że mają one rzeczywisty i poważny charakter, nie należą

zaś do zwykłych wątpliwości związanych z procesem stosowania prawa.

Wymagane jest także wykazanie, że treść i znaczenie przepisu nie zostały

dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie lub że istnieje potrzeba

zmiany ich dotychczasowej wykładni. Jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest

twierdzenie o występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach

wynikających z dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest

także wskazanie rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że

rozbieżność wynika z różnej wykładni przepisu (zob. np. postanowienie Sądu

Najwyższego z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07 oraz z 14 grudnia 2023 r., I CSK

6110/22). Należy podkreślić, że wątpliwości wskazane przez skarżącego muszą

istnieć nadal w chwili orzekania w przedmiocie wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania. Argumentacja dotycząca rozbieżności w orzecznictwie

I CSK 1103/24

3

sądów wymaga przytoczenia przykładów orzeczeń, które wskazują na rzeczywistą

rozbieżność w wykładni przepisów, występującą również w chwili orzekania w

przedmiocie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z 18 lipca 2024 r., I CSK 1225/23).

Argumenty prawne przedstawione przez skarżącego nie mają cech nowości.

Wszystkie wskazane w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej

wątpliwości związane z wykładnią wskazanych przepisów prawa zostały omówione

i rozstrzygnięte w orzecznictwie sądowym, które często zapadało już po wniesieniu

skargi kasacyjnej, ponieważ dotyczą one starszych spraw. W międzyczasie

ukształtowało się orzecznictwo dotyczące tych problemów i w świetle obecnych

orzeczeń, skarga jest nieaktualna, co uniemożliwia jej przyjęcie do rozpoznania.

Ogólne rzecz ujmując w aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego nie

budzi wątpliwości abuzywny charakter zawartych w umowach kredytu frankowego

typowych klauzul odsyłających do tabel kursowych banku przy przeliczeniu waluty

obcej na złote polskie i odwrotnie. Tego typu klauzule nie wskazują obiektywnych

kryteriów ustalania kursu waluty obcej, który jest jednostronnie ustalany przez bank,

co pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza

kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron

umowy kredytu (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 24 lutego 2022 r., II CSKP

45/22, z 21 listopada 2023 r., II CSKP 1602/22 i z 14 lutego 2025 r., II CSKP

1545/22). Ocena niedozwolonego charakteru postanowienia, jak i konsekwencje

wynikające z jego eliminacji, wymagają odniesienia do chwili zawarcia umowy (zob.

uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP

29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Co do zasady wyłączona jest też możliwość

zastąpienia niedozwolonego postanowienia umownego odnoszącego się do

sposobu określania kursu waluty obcej (w umowie kredytu indeksowanego czy

denominowanego) innym sposobem określenia kursu waluty obcej (zob. np. wyroki

Sądu Najwyższego z 14 lutego 2025 r., II CSKP 1545/22 i z 28 lutego 2025 r., II

CSKP 1277/24). Brak jest też jakichkolwiek podstaw do rozdzielenia postanowień

dotyczących przeliczania waluty obcej na złote polskie i dokonywania ich odrębnej

oceny prawnej (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 20 lutego 2023 r., II CSKP

809/22 i z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22).

I CSK 1103/24

4

W orzecznictwie Sądu Najwyższego, uwzględniającym wykładnię przepisów

Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych

warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. WE L 95, s. 29, dalej: „dyrektywa

93/13” dokonaną przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, odniesiono się

w szczególności do oceny skutków eliminacji z umowy kredytu indeksowanego do

waluty obcej klauzul indeksacyjnych, w sytuacji w której pozostała treść umowy

zawiera essenentialia negotii umowy kredytu, co może wiązać się – zdaniem

skarżącego – bądź ze stwierdzeniem nieważności umowy kredytu bądź z

możliwością jej dalszego wykonywania na podstawie przepisów okrojonych.

Wyeliminowanie z umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej klauzul

przeliczeniowych, uznanych za abuzywne, prowadzi również do upadku klauzuli

ryzyka walutowego, która jest charakterystyczna dla umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej i uzasadnia powiązanie stawki oprocentowania ze

stawką LIBOR. Takie przekształcenie umowy, co prowadziłoby do dalszej realizacji

udzielonego kredytu jako złotowego, jest na tyle daleko idące, że należy ją w takim

kształcie uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, nawet jeśli nadal

dotyczy innego podtypu czy wariantu umowy kredytu. W konsekwencji, po

wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul, utrzymanie umowy w formie zamierzonej

przez strony nie jest możliwe (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20, z 13 kwietnia 2022 r., II

CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 45 i II

CSKP 382/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II

CSKP 722/22 oraz z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22). Wyeliminowanie więc

abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie prowadzi do utrzymania w mocy umowy

kredytu indeksowanego kursem franka szwajcarskiego jako kredytu złotowego

oprocentowanego według stawki LIBOR (lub WIBOR), gdyż jest to sprzeczne z

naturą stosunku prawnego łączącego strony (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z

22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 11 i z 11 grudnia 2019

r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20 oraz powołane tam wyroki

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 14 marca 2019 r., C-118/17,

Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt, ECLI:EU:C:2019:207 i z 5

czerwca 2019 r., C-38/17, GT przeciwko HS, ECLI:EU:C:2019:461, jak również

I CSK 1103/24

5

wyroki Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r.,

II CSKP 285/22, OSNC-ZD 2022, nr D, poz. 45, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22,

z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 31

stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, z 25 maja 2023 r., II CSKP 1311/22 i z 28 lipca

2023 r., II CSKP 611/22).

W orzecznictwie wyłączono też możliwość usunięcia luki powstałej w umowie

po postanowieniach abuzywnych niewiążących konsumenta przez zastąpienie ich

innymi przepisami, zwyczajami lub w drodze wykładni na podstawie art. 65 § 1 i 2

k.c. lub art. 56 k.c. (w zw. z art. 41 prawa wekslowego albo w zw. z art. 358 § 2 k.c.

(zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22 i z 31

stycznia 2023 r., II CSKP 941/22). W tym zakresie Sąd Najwyższy uwzględnił

orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w którym wykluczono

możliwość uzupełnienia luki w umowie w razie stwierdzenia nieuczciwego

charakteru jednego z warunków umowy zawartej między przedsiębiorcą a

konsumentem, przez zmianę treści tego warunku poprzez wykładnię oświadczeń

woli stron, co miałoby prowadzić do zastosowania w jego miejsce przepisów

dyspozytywnych (zob. wyroki z 3 października 2019 r., C-260/18, K. Dziubak, i J.

Dziubak, ECLI:EU:C:2019:819, z 14 czerwca 2012 r., C-618/10, Banco Español de

Crédito, ECLI:EU:C:2012:349, z 26 marca 2019 r., C-70/17, Abanca,

ECLI:EU:C:2019:250, z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler, ECLI:EU:C:2014:282 i

z 2 września 2021 r., C-932/19, OTP Jelzálogbank, ECLI:EU:C:2021:673). Taki

zabieg prowadziłby do zmiany treści klauzuli indeksacyjnej, prowadząc do zmiany

jej rozumienia. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej, art. 5 i 6 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją

one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter

warunku umowy, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego

nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli

stron. Artykuł 6 ust. 1 ww. dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że

niezgodny z tym artykułem jest przepis prawa krajowego dający sądowi możliwość

uzupełnienia umowy przez zmianę treści owego warunku. Możliwość taka istniałaby

tylko w przypadku, gdyby stwierdzenie nieważności nieuczciwego warunku

zobowiązywało sąd do unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym

I CSK 1103/24

6

konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje (zob. np. wyrok Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 18 listopada 2021 r., C-212/20, M.P., B.P.

przeciwko "A", pkt 72, ECLI:EU:C:2021:934 i z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank

BPH, pkt 57, ECLI:EU:C:2021:341 oraz postanowienie Trybunału Sprawiedliwości z

4 lutego 2021 r., CDT, C-321/20, ECLI:EU:C:2021:98, pkt 43 i przytoczone tam

orzecznictwo). Uwzględniając to stanowisko w orzecznictwie Sądu Najwyższego

przyjęto, że art. 65 k.c., choć przydatny przy wykładni oświadczeń woli, nie może

być wykorzystany do sanowania klauzuli abuzywnej – nie służy bowiem

konstruowaniu nowych postanowień, lecz interpretacji już złożonych (zob. wyroki

Sądu Najwyższego: z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, z 25 lipca 2023 r., II

CSKP 1487/22 i z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22). W uzasadnieniu uchwały

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego (zasady prawnej) z 7 maja 2021 r., III

CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56) wskazano, nawiązując do wcześniejszego

orzecznictwa, w tym orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

(zob. w szczególności wyrok TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil

Dziubak, Justyna Dziubak p. Raiffeisen Bank International AG,

ECLI:EU:C:2019:819), że zastąpienie niedozwolonego postanowienia umownego

odnoszącego się do sposobu określania kursu waluty obcej (w umowie kredytu

indeksowanego czy denominowanego) innym sposobem określenia kursu waluty

obcej wchodzi w rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja przesłanek): 1) po

wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym decyduje

obiektywne podejście w świetle prawa krajowego, a zatem wola jednej ze stron,

w tym konsumenta, nie ma w tym zakresie rozstrzygającego znaczenia; 2)

całkowity upadek umowy naraża konsumenta na „szczególnie niekorzystne

konsekwencje”, w świetle okoliczności istniejących w czasie sporu lub możliwych

wówczas do przewidzenia, z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących interesów

konsumenta i z zastrzeżeniem, że do celów tej oceny decydująca jest wola

wyrażona przez konsumenta w tym względzie; 3) istnieje przepis dyspozytywny

albo przepis „mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę",

który mógłby zastąpić wyeliminowane niedozwolone postanowienie umowne,

umożliwiając utrzymanie umowy w mocy; jeżeli niedozwolone postanowienie

umowne odzwierciedlało obowiązujący przepis ustawowy mający zastosowanie

I CSK 1103/24

7

w przypadku porozumienia stron, w rachubę wchodzi także zastąpienie

niedozwolonego postanowienia „tym stanowiącym punkt odniesienia przepisem

ustawowym w nowym brzmieniu przyjętym już po zawarciu umowy". Decydujące

znaczenie ma tu więc wola konsumenta. W orzecznictwie wyłączono także

możliwość zastąpienia postanowień niedozwolonych przepisem art. 358 § 2 k.c. dla

określenia sposobu ustalania kursu waluty obcej (franka szwajcarskiego) w ramach

mechanizmu indeksacyjnego stosowanego przy wypłacie i spłacie kredytu. W

świetle aktualnego orzecznictwa Sądu Najwyższego (zob. np. wyroki z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20 i z 26 kwietnia 2024 r., II

CSKP 150/24), jak również Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zob. m.in.

wyrok z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W. przeciwko Bank BPH S.A.,

ECLI:EU:C:2021:341) art. 358 § 2 k.c. nie może być traktowany jako przepis, który

z mocy prawa lub w ramach mechanizmu dyspozytywności zastępuje

postanowienie abuzywne w umowie konsumenckiej.

W świetle powyższego Sąd Najwyższy stwierdza, że skarżący nie wykazał,

aby w dacie orzekania w przedmiocie przedsądu istniała potrzeba ponownego

odniesienia się do wskazanych przepisów oraz poruszonej problematyki.

Argumenty zawarte we wniosku, zestawione z motywami zaskarżonego wyroku

oraz uwzględniając aktualny dorobek orzeczniczy Sądu Najwyższego, nie wskazują

na konieczność kolejnej wypowiedzi w objętej nim materii – z uwzględnieniem

publicznoprawnego charakteru skargi kasacyjnej oraz jej funkcji wykraczającej poza

ochronę interesu indywidualnego.

W sprawie nie zachodzi także nieważność postępowania, którą Sąd

Najwyższy bierze pod rozwagę – w granicach zaskarżenia – z urzędu (art. 39813 § 1

k.p.c.).

Z przytoczonych względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego – na stosowny wniosek zawarty

w odpowiedzi na skargę kasacyjną – orzeczono na podstawie art. 108 § 1 k.p.c.,

obciążając nimi na podstawie art. 98 § 1 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.

stronę pozwaną, która przegrała sprawę w postępowaniu kasacyjnym.

I CSK 1103/24

8

Dariusz Dończyk

(R.N.)

[SOP]