Bank przegrał w SN ze skargą o kredyt frankowy i zapłaci kredytobiorcom 5400 zł

Wyrokiem z 31 maja 2023 r., I C 115/23, Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze

ustalił nieistnienie stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu zawartej

między powodowymi kredytobiorcami a poprzednikiem prawnym pozwanego banku

i zasądził od banku na rzecz powodów łącznie 21 629,98 zł i 12 547,49 franków

szwajcarskich (CHF) z odsetkami od dnia prawomocności wyroku tytułem zwrotu

zapłaconych rat kredytu.

I CSK 1107/25

2

Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny we Wrocławiu

zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że ustawowe odsetki za opóźnienie

zasądził od 26 stycznia 2023 r. i oddalił apelację banku.

Sąd drugiej instancji ustalił, że 20 lipca 2007 r. powodowie zawarli

z poprzednikiem prawnym pozwanego banku umowę kredytu w wysokości

222 352,00 zł denominowanego do franka szwajcarskiego na okres 296 miesięcy.

W umowie określono, że wysokość kredytu w CHF zostanie określona według

kursu kupna CHF, zgodnie z „Tabelą kursów” obowiązującą w banku w dniu

wypłaty. O wysokości wykorzystanego kredytu w CHF, wysokości odsetek w

okresie karencji oraz wysokości rat kapitałowo - odsetkowych w wyżej wymienionej

walucie bank miał informować kredytobiorców w terminie 7 dni od dnia całkowitego

wykorzystania kredytu na zasadach określonych w umowie.

Kredyt był wypłacany w złotych, przy jednoczesnym przeliczeniu na CHF

według kursu kupna obowiązującego w banku w dniu wykorzystania kredytu.

Wysokość rat kapitałowo-odsetkowych określona została w CHF, a ich spłata

następować miała w złotych po uprzednim przeliczeniu rat i należnych odsetek

według kursu sprzedaży dewiz dla CHF zgodnie z „Tabelą kursów” obowiązującą w

banku w dniu spłaty. Od 16 sierpnia 2007 r. do dnia 15 grudnia 2022 r.

kredytobiorcy uiścili na rzecz banku w sumie 243 981,98 zł i 12 547,49 CHF tytułem

spłaty rat kapitałowo-odsetkowych.

Sąd drugiej instancji uznał, że postanowienia umowy nie były indywidualnie

uzgodnione, gdyż swoboda kredytobiorców sprowadzała się do określenia kwoty

potrzebnego im kredytu i jego przeznaczenia. Treść umowy została przygotowana

jednostronnie przez bank, co stwarza domniemanie faktyczne, iż brak było tu

jakichkolwiek indywidualnych negocjacji. Umowa zawiera postanowienia

wprowadzające mechanizm indeksacji i wyznaczające kursy walut, które określają

główne świadczenia stron, jednak te postanowienia nie zostały sformułowane w

sposób jednoznaczny. Instytucje finansowe muszą zapewnić kredytobiorcom

informacje wystarczające do podjęcia przez nich świadomych i rozważnych decyzji,

tymczasem bank nie udowodnił, że zrealizował ciążący na nim obowiązek

informacyjny.

I CSK 1107/25

3

Sąd Apelacyjny ocenił, że postanowienia umowy odwołujące się w zakresie

ustalania kursu waluty CHF do wewnętrznych tabel kursów banku są niedozwolone.

Usunięcie abuzywnych postanowień z umowy skutkuje brakiem możliwości

ustalenia kursu wymiany i oprocentowania, a w konsekwencji brakiem możliwości

wykonywania umowy w obowiązującym dotychczas kształcie. Łącząca strony

umowa, po wyeliminowaniu z niej postanowień niedozwolonych, które określają

główne świadczenia stron i są elementami przedmiotowo istotnymi umowy

kredytowej, nie może być w dalszym ciągu wykonywana, zaś w polskim systemie

prawnym nie ma przepisu, który nadawałby się do uzupełnienia luki powstałej

wskutek eliminacji abuzywnego postanowienia wprowadzającego do umowy

klauzulę indeksacyjną. Wobec uznania umowy za nieważną, świadczenia spełnione

przez kredytobiorców na postawie tej umowy są nienależne .

Kredytobiorcom przysługuje roszczenie o zwrot spłaconych środków

pieniężnych, jako świadczenia nienależnego (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.)

niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie są dłużnikiem banku z tytułu zwrotu

nienależnie otrzymanej kwoty kredytu. Bank wprawdzie podniósł zarzut potrącenia

jednak nie wykazał, by jego roszczenie przedstawione do potrącenia było

wymagalne. Brak też podstaw do uwzględnienia zarzutu zatrzymania, gdyż umowa

kredytu nie jest umową wzajemną.

Pozwany bank wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ze

względu na występowanie w sprawie następujących istotnych zagadnień prawnych:

1) czy na etapie oceny możliwości obowiązywania umowy po usunięciu

postanowienia abuzywnego, tj. na etapie, poprzedzającym etap zastępowania

postanowienia abuzywnego przepisem dyspozytywnym, dopuszczalne jest

ustalenie treści umowy (stosunku prawnego) w zakresie, który był regulowany

przez abuzywną normę, na podstawie art. 65 § 1 i 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art.

41 ustawy - Prawo wekslowe lub art. 56 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. lub art. 56 k.c.

w zw. ze wskazanymi w przypisie kilkudziesięcioma przepisami, z których na

zasadzie analogii iuris lub analogii legis wynika, że w polskim prawie obowiązuje

generalna norma, zgodnie z którą wartość waluty obcej określa się według kursu

średniego NBP;

I CSK 1107/25

4

2) czy oceniając możliwości obowiązywania umowy kredytu indeksowanego

do franka szwajcarskiego, po usunięciu postanowienia abuzywnego zgodnie z

prawem krajowym, należy brać pod uwagę stan prawny z dnia zawarcia umowy,

dnia powstania sporu czy) dnia orzekania;

3) czy jeżeli bez abuzywnego postanowienia umowa kredytu indeksowanego

do franka szwajcarskiego nie może obowiązywać, to dochodzi do automatycznej

jego substytucji normą dyspozytywną, o ile tylko zastosowanie środków krajowych

zapewnia doprowadzenie do sytuacji jaka miałby miejsce, gdyby umowa nie

zawierała tego abuzywnego postanowienia;

4) czy art. 358 § 2 k.c. stanowi szczegółowy przepis dyspozytywny, który

znajduje zastosowanie z mocy prawa (automatycznie) w miejsce abuzywnej

Klauzuli Kursowej określającej sposób ustalenia kursu franka szwajcarskiego, na

potrzeby operacji związanych z indeksowaniem przy wypłacie i przy spłacie

kredytu;

5) czy rozważając unieważnienie umowy o kredyt indeksowany do waluty

obcej na skutek uznania, że postanowienia odsyłające do tabeli kursów (klauzula

kursowa) mają charakter niedozwolony należy mieć na względzie wyłącznie

oświadczenie kredytobiorcy, czy badać również, czy określone rozstrzygnięcie

prowadzi do zrealizowania celu dyrektywy 93/13;

6) czy w przypadku orzeczenia o bezskuteczności umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej w oparciu o przepisy o postanowieniach

abuzywnych (art. 3851 k.c. i n.) bank pozostaje w opóźnieniu wobec kredytobiorcy

co do zwrotu kwot uiszczonych w wykonaniu umowy w okresie przed złożeniem

przez kredytobiorcę, po pouczeniu przez Sąd, oświadczenia w przedmiocie woli

utrzymania w mocy umowy wobec abuzywności postanowień umownych a w

konsekwencji czy dopuszczalne jest naliczanie odsetek za opóźnienie (art. 481 § 1

k.c.) za okres do chwili złożenia przez prawidłowo poinformowanego o skutkach

bezskuteczności umowy kredytobiorcę oświadczenia w przedmiocie woli

utrzymania umowy w mocy.

7) czy w sytuacji, jeżeli kredytobiorca wystąpił z inicjatywą zawarcia aneksu,

w którym doprecyzowany został sposób tworzenia kursów w tabeli kursów,

I CSK 1107/25

5

kredytobiorca mając możliwość swobodnego zapoznania się z treścią aneksu

i zrezygnowania z jego zawarcia, dobrowolnie zawarł ten aneks, można mówić, że

konsument nie wyraził świadomej zgody na dalsze obowiązywanie określonego

postanowienia, a w konsekwencji nie pozbawił umowy ewentualnego, abuzywnego

elementu.

Jako uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

pozwany bank wskazał również, że w sprawie zachodzi potrzeba wykładni art. 3851

§ 1 i 2 k.c. wywołujących rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego,

dotyczące tego, które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytu

indeksowanych do franka szwajcarskiego są abuzywne w przypadku stwierdzenia

przez sąd, że uprawnienie banku do ustalania kursu franka szwajcarskiego narusza

rażąco interesy konsumenta i jest niezgodne z dobrymi obyczajami: czy abuzywna

jest wówczas wyłącznie Klauzula Kursowa określająca sposób ustalenia wartości

franka szwajcarskiego, czy też wszystkie postanowienia dotyczące indeksacji

kredytu, tj. Klauzula Kursowa i Klauzula Ryzyka Walutowego stanowiąca, że

wysokość zobowiązań z umowy kredytu zależna jest od zmiennej na przestrzeni

obowiązywania umowy wartości waluty obcej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Bank nie objął wnioskiem o przyjęcie skargi do rozpoznania zagadnienia

abuzywności postanowień umowy przewidujących dokonywanie przeliczeń złotych

na CHF i odwrotnie kursami ustalanymi jednostronnie przez bank. Natomiast

uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, do

rangi zasady prawnej podniesiono tezy, iż:

1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;

I CSK 1107/25

6

2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w

umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w

pozostałym zakresie.

Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają

przyjęcie skargi kasacyjnej, gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po

usunięciu z treści umowy źródła kursu walutowego. W celu uwzględnienia wniosku

o przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący musiałby zakwestionować tezę Sądu

drugiej instancji o nieuczciwym charakterze przeliczników walutowych

ustanowionych w umowie lub zakwalifikowaniu umowy jako umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej.

Nie ma podstaw do pozbawienia kredytobiorcy odsetek za okres przed

potwierdzeniem przez kredytobiorcę woli upadku umowy. Możliwość przywrócenia

mocy prawnej niedozwolonemu postanowieniu umowy oświadczeniem

konsumenta, ze skutkiem ex tunc, nie pozbawia wymagalności roszczenia

konsumenta o zwrot nienależenie spełnionych świadczeń. Jeżeli konsument żąda

od przedsiębiorcy świadczenia z powołaniem się na niedozwolony charakter

niektórych postanowień umowy, to dostatecznie wyraża swoje stanowisko co

ważności umowy lub jej części, a jego roszczenie staje się wymagalne zgodnie z

art. 455 k.c., tj. z upływem czasu koniecznego do oceny przez przedsiębiorcę

zasadności żądania zapłaty. Artykuł 3851 § 1 k.c. nie ustanawia wyjątków od

zasady z art. 455 k.c., ponieważ reguluje inne zagadnienie – przesłanki uznania

postanowienia umowy za niedozwolone i skutek prawny takiego uznania w postaci

niezwiązania konsumenta tym postanowieniem; nie odnosi się do terminu

spełnienia świadczeń powstających na skutek nieważności postanowienia umowy

lub całej umowy.

Na podstawie art. 3852 k.c. dla stosowania art. 3851 k.c. istotna jest chwila

zawarcia umowy (uchwały w składzie 7 sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP

29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2, z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9,

poz. 56), a nie ewentualne, późniejsze zmiany nieważnej umowy lub zmiany stanu

prawnego (chyba że przepisy przejściowe sanują nieważne umowy).

I CSK 1107/25

7

Ma to znaczenie dla oceny zagadnienia przywołanego w pkt 7 powyżej

zakładającego, że konsument wyraził świadomą zgodę na dalsze obowiązywanie

określonego postanowienia umowy w szczególności w wyniku zawarcia aneksu.

Trzeba wskazać, że czynności zdziałane po podpisaniu takiej umowy pozostają bez

wpływu na jej nieważność, skoro nieważność ta występuje od początku, a wyrok

sądu jedynie to stwierdził. Umowa w całości nieważna od początku nie staje się

ważna w wyniku podpisania aneksu.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Na podstawie art. 98 i 99 k.p.c. powodom przysługuje od skarżącego zwrot

kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki

minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

(G.G.)

[SOP]