Spór o uzgodnienie księgi wieczystej z gminą. SN nie przyjął skargi kasacyjnej

I CSK 1127/24

2

Wyrokiem z 21 grudnia 2023 r. Sąd Okręgowy w Bielsku – Białej oddalił

apelację powoda A.B. od wyroku Sądu Rejonowego w Bielsku – Białej z 4 września

2023 r., którym oddalone zostało jego powództwo skierowane przeciwko Gminie B.,

Skarbowi Państwa - Prezydentowi […] oraz Spółdzielni Mieszkaniowej Z. w B.

(dalej: „Spółdzielnia”) o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym.

Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez powoda A.B.

Skarżący we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołał się na

przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1, 2 i 4 k.p.c.

Jego zdaniem w sprawie występują istotne zagadnienie prawne

sprowadzające się do odpowiedzi na pytania: (1) „Czy liczba wykazu hipotecznego

tzw. dawna księga (a nie księga wieczysta) w której na podstawie zaświadczenia

po 1 stycznia 1947 r. jest wpisywany (wpisany) Skarb Państwa bez jej zmiany

w księgę wieczystą (nadal pozostaje Lwh) stanowi księgę wieczystą w rozumieniu

art. 20 Dekretu Prawo rzeczowe z dnia 11 października 1946 r. (Dz.U. Nr 57, poz.

319 – dalej: „Prawo rzeczowe”) wobec której działa rękojmia wiary publicznej ksiąg

wieczystych, skoro zgodnie § 4 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

29 listopada 1946 r. o prowadzeniu dotychczasowych ksiąg hipotecznych

(gruntowych, wieczystych) po dniu 31 grudnia 1946 r. (Dz.U. Nr 66, poz. 367 –

dalej: „Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 29 listopada 1946 r.”) dla

każdego wykazu hipotecznego (wykazu księgi gruntowej, wieczystej) urządza się

przy pierwszym wpisie po dniu 31 grudnia 1946 r. nową księgę wieczystą; (2) „Czy

sam tylko opisany w art. 238 k.c. obowiązek uiszczania opłaty rocznej powoduje, że

ustanowienie prawa użytkowania wieczystego nie może być już uznane za

bezpłatne (nieodpłatne) w rozumieniu art. 20 Prawa rzeczowego (obecnie art. 6 ust.

1 u.k.w.h.), skoro obowiązek ten jest związany z istotą prawa użytkowania

wieczystego, a użytkowanie wieczyste może zostać nabyte np. w formie darowizny.

Ponadto zdaniem skarżącego skarga kasacyjna powinna być także przyjęta

do rozpoznania jako oczywiście uzasadniona z uwagi na to, że Sąd odwoławczy

I CSK 1127/24

3

z naruszeniem art. 387 § 21 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 365 § 1 i art. 366 k.p.c. w żaden

sposób nie odniósł się do zarzutu naruszenia art. 365 § 1 k.p.c. i art. 366 k.p.c.

dotyczącego nieuwzględnienia związania prawomocnym orzeczeniem – tj.

postanowieniem Sądu Okręgowego w Bielsku - Białej z 26 listopada 2019 r., ( II Ca

720/19), od którego Sąd Najwyższy postanowieniem z 14 czerwca 2022 r.,

( II CSKP 383/22) oddalił skargę kasacyjną, co wskazuje na to, że pozostał on poza

sferą motywacyjną.

Pozwani Gmina B., Skarb Państwa – Prezydent […] i Spółdzielnia w

odpowiedziach na skargę kasacyjną wnieśli o odmowę przyjęcia jej do rozpoznania

i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego

rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej

doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi

swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi

nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd

Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej

okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne

i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być

osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze

publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej

pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją

sądową i nie jest jego rolą usuwanie błędów w zakresie wykładni i stosowania

prawa w każdej indywidualnej sprawie.

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że wskazanie

przyczyny określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nakłada na skarżącego obowiązek

przedstawienia zagadnienia o charakterze abstrakcyjnym wraz z argumentami

prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych, wykazania, że nie zostało ono

I CSK 1127/24

4

rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie, a wyjaśnienie go ma znaczenie

nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy, ale także innych podobnych

spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa. Zagadnienie nie może mieć charakteru

kazuistycznego i służyć uzyskaniu przez skarżącego odpowiedzi odnośnie do

kwalifikacji prawnej szczegółowych elementów podstawy faktycznej zaskarżonego

orzeczenia (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 10 maja 2001 r., II CZ

35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11; z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC

2002, nr 12, poz. 151 i z 30 kwietnia 2015 r., V CSK 598/14, niepubl.).

Oparcie natomiast wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na

tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga

wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie

doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane

przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć. Nie istnieje przy tym

potrzeba wykładni przepisów prawa, jeżeli Sąd Najwyższy zajął już stanowisko

w kwestii tego zagadnienia prawnego lub wykładni przepisów i wyraził swój pogląd

we wcześniejszych orzeczeniach, a nie zachodzą żadne okoliczności

uzasadniające zmianę tego poglądu (zob. m. in. postanowienia Sądu Najwyższego

z 17 marca 2015 r., I PK 4/15, niepubl.; z 23 kwietnia 2015 r., I CSK 691/14,

niepubl.; z 17 marca 2015 r., I PK 4/15, niepubl. i z 12 grudnia 2008 r., II PK

220/08, niepubl.).

Zagadnienia prawne i wątpliwości wykładnicze sformułowane przez

skarżącego nie odpowiadają wskazanym przesłankom przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania. Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania nie zawiera argumentacji jurydycznej wskazującej na występowanie

odmiennych ocen przedstawionych problemów oraz na to, że przepisy dotyczące

tej kwestii nie doczekały się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje

rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów

faktycznych. Skarżący poza przedstawionymi wątpliwościami nie zaprezentował

odpowiedniego wywodu prawnego i nie dokonał analizy orzecznictwa i poglądów

I CSK 1127/24

5

doktryny w kwestiach objętych sformułowanymi na potrzeby przyjęcia skargi do

rozpoznania zagadnieniami.

Ponadto, w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że rozporządzenia

nieodpłatne w rozumieniu art. 6 u.k.w.h. to czynności prawne rozporządzające,

w przypadku których przysporzenie majątkowe na rzecz drugiej strony jest aktem

szczodrobliwości osoby rozporządzającej (np. przeniesienie własności, prawa

użytkowania wieczystego) nieruchomości w wykonaniu umowy darowizny. Wszelkie

inne czynności prawne rozporządzające prawami ujawnionymi w księdze wieczystej

są rozporządzeniami objętymi działaniem rękojmi wiary publicznej ksiąg

wieczystych (zob. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 5 maja 1993 r., III CZP

52/93, OSNC 1993, nr 12, poz. 218 i wyrok Sądu Najwyższego z 8 grudnia 2011 r.,

IV CSK 178/11, OSNC-ZD 2013, nr 1, poz. 13). Oddanie gruntu w użytkowanie

wieczyste nie jest rozporządzeniem nieodpłatnym. Wieczysty użytkownik uiszcza

bowiem przez czas trwania swego prawa na rzecz właściciela gruntu oddanego

w użytkowanie wieczyste opłatę roczną (art. 238 k.c.).

Podkreślenia wymaga, w związku z odwoływaniem się skarżącego do

umowy darowizny, że użytkowanie wieczyste jest prawem zbywalnym, podlega

dziedziczeniu oraz egzekucji (art. 237 k.c.). Nie ma zatem podstaw do

identyfikowania czynności ustanowienia prawa użytkowania wieczystego

z czynnością przeniesienia tego prawa na inny podmiot. Użytkownik wieczysty

może zatem rozporządzać swoim prawem zarówno w drodze czynności prawnej

odpłatnej lub nieodpłatnej inter vivos jak i mortis causa (zob. uzasadnienie uchwały

Sądu Najwyższego z 9 grudnia 1969 r., III CZP 85/69, OSN 1970, nr 10, poz. 172).

Kwestia ta jednak nie pozostaje w żadnym związku z podstawą faktyczną

zaskarżonego orzeczenia.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono także, że rękojmia wiary

publicznej ksiąg wieczystych chroni nabywcę użytkowania wieczystego także

wtedy, gdy wpis w księdze wieczystej Skarbu Państwa lub jednostki samorządu

terytorialnego był wadliwy. Występują wówczas dwa skutki działania rękojmi wiary

publicznej ksiąg wieczystych – nabycie prawa użytkowania wieczystego od

nieuprawnionego (skutek podstawowy) oraz nabycie prawa własności

I CSK 1127/24

6

nieruchomości przez Skarb Państwa lub jednostkę samorządu terytorialnego

(skutek wtórny i pochodny); (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 15 lutego 2011 r., III CZP 90/10, OSNC 2011, nr 7-8, poz. 76 oraz

wyroki Sądu Najwyższego z 31 stycznia 1997 r., II CKU 64/96; z 17 kwietnia

2015 r., I CSK 628/14, niepubl. i z 30 czerwca 2021 r., I CSKP 11/21, niepubl. oraz

orzecznictwo przywołane w jego uzasadnieniu).

Przyjęcia skargi do rozpoznania nie uzasadnia także zagadnienie pierwsze.

Status dawnych ksiąg wieczystych na gruncie art. 20 Prawa rzeczowego został

bowiem uregulowany w art. LIV § 1 Dekretu z 11 października 1946 r. – Przepisy

wprowadzające Prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz.U. z 1946 r.,

nr 57, poz. 321). Zgodnie z tym przepisem księgi hipoteczne (gruntowe, wieczyste)

istniejące w chwili wejścia w życie prawa o księgach wieczystych (1 stycznia 1947

r.), stają się z tą chwilą księgami wieczystymi w rozumieniu tego prawa.

Jednocześnie, przepisy o prowadzeniu ksiąg dotychczasowych po wejściu w życie

prawa o księgach wieczystych miał wydać w drodze rozporządzenia Minister

Sprawiedliwości (art. LIV § 2). Nastąpiło to w Rozporządzeniu Ministra

Sprawiedliwości z dnia 29 listopada 1946 r. Tożsamą regulację w stosunku do

statusu dawnych ksiąg wieczystych przewidywał art. 114 u.k.w.h. Księgi wieczyste

istniejące w dniu wejścia w życie ustawy o księgach wieczystych i hipotece stawały

się zatem księgami wieczystymi w rozumieniu tej ustawy.

Skoro z podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia wynika, że wykaz

hipoteczny Lwh […] […], stanowił księgę wieczystą założoną przed 1 stycznia 1947

r., do której byli wpisani poprzednicy prawni powoda, to księga ta podlegała

działaniu art. LIV § 1 Dekretu z 11 października 1946 r. i stała się księgą wieczystą

w rozumieniu tego prawa i do wpisów zawartych w tej księdze znajdowała

zastosowanie rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych.

Ubocznie dostrzeżenia wymaga, że nawet w przypadku, gdyby księga

hipoteczna (gruntowa) uległa zniszczeniu lub gdyby nieruchomość nie miała

urządzonej księgi wieczystej, zgodnie z art. 4 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r.

o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności

nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz.U. Nr 39, poz. 233),

I CSK 1127/24

7

przewidziane w art. 1 i 2 dekretu wnioski o wpis prawa własności nieruchomości na

rzecz Skarbu Państwa wraz z dokumentami, będącymi podstawami wpisu, powinny

być złożone w sądzie właściwym do prowadzenia księgi. Złożenie takie ma skutek

wpisu do księgi.

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego przez oczywistą

zasadność skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) należy rozumieć sytuację,

w której skarga jest uzasadniona w sposób ewidentny, wskazując na rażące

i poważne uchybienia zaskarżonego orzeczenia, które są możliwe do stwierdzenia

bez konieczności prowadzenia bardziej złożonych rozumowań. Jedynie w takim

wypadku możliwa jest kontrola prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji

w postępowaniu kasacyjnym. Obciążenie go oczywistą i istotną wadą wskazuje, że

usunięcie tego orzeczenia z obrotu leży w interesie publicznym – a tym samym, że

może dojść do realizacji celu skargi kasacyjnej, jako nadzwyczajnego środka

zaskarżenia (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 10 kwietnia 2013 r., III

CSK 67/13, niepubl. i z 29 września 2017 r., V CSK 162/17, niepubl.). Przesłanką

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie jest oczywiste naruszenie

konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której

naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (zob.

m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 8 października 2015 r., IV CSK 189/15,

niepubl. i przywołane tam orzecznictwo).

Bliższa analiza uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania nie pozwala przyjąć, by skarga była – w powyższym rozumieniu –

oczywiście uzasadniona.

Sąd Okręgowy w motywach zaskarżonego rozstrzygnięcia nie wypowiedział

się wprawdzie wprost w odniesieniu do zarzutu apelacji naruszenia art. 365 § 1

k.p.c. i art. 366 k.p.c., nie dowodzi to jednak oczywistej zasadności skargi.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się bowiem konsekwentnie,

że naruszenie art. 387 § 21 pkt 2 k.p.c. może być zarzucane w skardze kasacyjnej

tylko wyjątkowo, gdy wady uzasadnienia uniemożliwiają dokonanie kontroli

kasacyjnej, z uwagi na jego sporządzenie w sposób nie pozwalający na

zorientowanie się w przyczynach natury faktycznej i prawnej, które legły u podstaw

I CSK 1127/24

8

rozstrzygnięcia (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 11 maja 2000 r, I CKN

272/00, niepubl.; z 14 listopada 2000r, V CKN 1211/00, niepubl.; z 19 lutego

2002 r, IV CKN 718/00, niepubl.; z 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, niepubl;

z 18 lutego 2005r, V CK 469/04, MoP 2009, nr 9, s. 501 oraz postanowienie Sądu

Najwyższego z 22 maja 2013r., III CSK 293/12, OSNC 2012, nr 12, poz. 148).

Sytuacja taka w sprawie nie zachodzi, w uzasadnieniu zaskarżonego

rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy zaakceptował bowiem w pełni ustalenia faktyczne

i rozważania prawne Sądu pierwszej instancji oraz rozważania prawne pozwanych

przedstawione w odpowiedzi na apelację (strona 27 uzasadnienia). Sąd pierwszej

instancji poczynił natomiast ustalenia faktyczne dotyczące przebiegu postępowania

w sprawie o stwierdzenie zasiedzenia (k. 196-197) i szczegółowo odniósł się do

kwestii zakresu związania prawomocnym orzeczeniem sądu oddalającym

ostatecznie wniosek Gminy B. o stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości objętej

pozwem w niniejszej sprawie (k. 200-202). Dał zatem wyraz, że nie podziela w tym

zakresie stanowiska powoda.

Ponadto, uchybienie to nie mogłoby mieć wpływu na wynik sprawy.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto bowiem, że granice przedmiotowe

mocy wiążącej należy oceniać według reguł przyjętych w art. 366 k.p.c.

w odniesieniu do przedmiotowych granic powagi rzeczy osądzonej.

W konsekwencji moc wiążącą z perspektywy kolejnych postępowań uzyskują

jedynie ustalenia dotyczące tego, o czym orzeczono w związku z podstawą sporu.

Moc wiążąca orzeczenia nie rozciąga się natomiast na kwestie prejudycjalne, które

sąd przesądził, dążąc do rozstrzygnięcia o żądaniu i których rozstrzygnięcie

znajduje się poza sentencją, jako element jej motywów. Treść uzasadnienia może

natomiast służyć sprecyzowaniu rozstrzygnięcia zawartego w sentencji, a nie temu

by moc wiążącą orzeczenia rozciągać na kwestie pozostające poza sentencją.

Zakresem prawomocności materialnej jest bowiem objęty tylko ostateczny

wynik rozstrzygnięcia, a nie przesłanki, które do tego doprowadziły. Tego rodzaju

zagadnienia mogą być przedmiotem odmiennego osądu w późniejszych procesach,

dopóki nie zostaną objęte rozstrzygnięciem w sposób, który będzie wiązał kolejne

sądy w dalszych postępowaniach (zob. m.in. orzeczenia Sądu Najwyższego

z 6 sierpnia 1971r., II CR 287/71, OSNCP 1972, nr 2, poz. 34; z 8 czerwca 2005 r.,

I CSK 1127/24

9

V CK 702/04, niepubl.; z 15 lutego 2007r., II CSK 452/06, OSNC – ZD 2008, nr A,

poz. 120 ; z 22 czerwca 2010 r., IV CSK 359/09, OSNC 2011, nr 2, poz. 16;

z 11 lutego 2014r., I UK 329/13, OSNP 2015, nr 5, poz. 69; z 25 czerwca 2014r.,

IV CSK 610/13, OSNC-ZD 2015, nr D, poz. 51; z 26 maja 2017r., I CSK 464/16,

niepubl.; i z 15 maja 2019 r., II CSK 145/18, niepubl.).

Rozstrzygnięcie sądu oddalające prawomocnie wniosek o stwierdzenie

zasiedzenia wiąże zatem w kolejnych postępowaniach tylko w takim zakresie,

w jakim prawomocnie przesądzono, że pozwana Gmina nie nabyła prawa

własności nieruchomości objętej sporem przez zasiedzenie. Przesłanką tego

rozstrzygnięcia nie była natomiast kwestia czy Spółdzielnia jako użytkownik

wieczysty może skutecznie powołać się na rękojmię wiary publicznej ksiąg

wieczystych.

W konsekwencji argumentacja przytoczona we wniosku nie wykazuje tezy,

że zaskarżone orzeczenie stanowi konsekwencję kardynalnych błędów w zakresie

stosowania prawa procesowego, których efektem jest orzeczenie oczywiście

wadliwe.

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., odmówił

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 98 § 1 i 3, art. 99 k.p.c. oraz art. 98 § 11 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art.

398²¹ k.p.c. oraz § 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 6 i § 5 pkt 8 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za

czynności adwokackie (Dz. U. z 2023, poz. 1964, ze zm.), a także § 2 pkt 6 i § 5 pkt

8 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22

października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst. jedn.

Dz.U. z 2023 r., poz. 1935, ze zm.).

Monika Koba

[A.T.]

I CSK 1127/24

10

[a.ł]

t