Kredytobiorcy przeciwko bankowi o zapłatę. SN nie przyjął skargi kasacyjnej banku

I CSK 128/24

2

Pozwany Bank S.A. w W. wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Rzeszowie z 26 kwietnia 2023 r. Wniosek o jej przyjęcie do

rozpoznania uzasadnił występowaniem istotnych zagadnień prawnych oraz

potrzebą wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Jak zaznaczono wyżej, skarżący oparł wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania na pierwszej i drugiej spośród wymienionych przesłanek.

Przez istotne zagadnienie prawne, o którym mowa w art. 3989 § 1 pkt 1

k.p.c., należy rozumieć problem o charakterze prawnym, powstały na tle

konkretnego przepisu prawa, mający charakter rzeczywisty w tym znaczeniu, że

jego rozwiązanie stwarza realne i poważne trudności. Problem ten musi mieć

charakter uniwersalny, co oznacza, że jego rozwiązanie powinno służyć

rozstrzyganiu innych, podobnych spraw. Chodzi przy tym o problem, którego

wyjaśnienie jest konieczne dla rozstrzygnięcia danej sprawy, a więc problem

pozostający w związku z podstawami skargi oraz z wiążącym Sąd Najwyższy,

a ustalonym przez sąd drugiej instancji, stanem faktycznym sprawy (art. 39813 § 2

k.p.c.), jak też w związku z podstawą prawną zaskarżonego wyroku (postanowienia

SN: z 21 maja 2013 r., IV CSK 53/13 oraz z 3 lutego 2012 r., I UK 271/11).

Konieczne jest przy tym przytoczenie argumentów prawnych, które prowadzą do

rozbieżnych ocen. Skarżący powinien nie tylko wskazać przepis prawa

(materialnego lub procesowego), którego dotyczy zagadnienie, lecz także

przedstawić pogłębioną argumentację prawną w celu wykazania, że zagadnienie

jest istotne, a jego rozstrzygnięcie ma znaczenie dla merytorycznego

rozstrzygnięcia w jego sprawie (m.in. postanowienia SN: z 23 sierpnia 2007 r., I UK

134/07 oraz z 9 lutego 2011 r., III SK 41/10).

I CSK 128/24

3

Natomiast oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na

tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga

wykazania, że określony przepis prawa, mimo, iż budzi poważne wątpliwości, nie

doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane

przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (postanowienia SN: z 13

czerwca 2008 r., III CSK 104/08 oraz z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07).

Przedstawioną problematykę skarżący ujął w pytaniach: „Czy w przypadku

gdy postanowienia waloryzacyjne umowy kredytu indeksowanego

(waloryzowanego) określające wysokość kwoty kredytu i wysokość rat kapitałowo-

odsetkowych wyrażoną w walucie obcej poprzez odesłanie do kursów

publikowanych w tabelach kursowych banku-kredytodawcy, zostają uznane za

bezskuteczne, jako postanowienie niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 i 2 k.c.

(abuzywne) lub nieważne, a jednocześnie Sąd stwierdzi, że nie jest możliwe

utrzymanie indeksowanego (waloryzowanego) charakteru umowy, to czy skutkiem

ich eliminacji z umowy jest (1) stwierdzenie, że sporna umowa upada w całości, czy

też (2) eliminacja mechanizmu waloryzacji z umowy i przekształcenie jej z mocą

wsteczną w kredyt złotowy?; Jakie oprocentowanie należy przyjąć dla wyliczenia

odsetek od hipotetycznego kredytu złotowego w przypadku stwierdzenia, że

skutkiem abuzywności lub nieważności postanowień waloryzacyjnych zawartych

w umowie kredytu indeksowanego (waloryzowanego) jest eliminacja mechanizmu

waloryzacji z umowy i przekształcenie jej z mocą wsteczną w kredyt złotowy,

w szczególności czy powinno być to (1) zmienne oprocentowanie oparte na stawce

bazowej WIBOR 3M, (2) stałe oprocentowanie w wysokości ustalonej przez strony

w dniu zawarcia umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego), wpisane do tej

umowy, czy też (3) zmienne oprocentowanie oparte na stawce bazowej właściwej

dla waluty waloryzacji, czyli np. LIBOR 3M dla CHF (w przypadku umowy

zawierającej odniesienie do kursu franka szwajcarskiego)?; Czy postanowienia

waloryzacyjne umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego), określające

wysokość kwoty kredytu i wysokość rat kapitałowo-odsetkowych wyrażoną

w walucie obcej poprzez odesłanie do Tabeli Kursów banku-kredytodawcy, bez

I CSK 128/24

4

określenia w treści umowy szczegółowych zasad obliczania tych kursów, na

przykład w postaci wzoru matematycznego, wykraczają poza granice zakreślone

w ramach zasady swobody umów opisanej w art. 3531 k.c.?; Czy dopuszczalne jest

równoczesne stwierdzenie przez Sąd, że określone postanowienie umowne jest

zarówno nieważne na podstawie art. 58 § 1 k.c., jako sprzeczne z art. 3531 k.c. lub

na podstawie art. 58 § 1 k.c., jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego,

jak i bezskuteczne, jako postanowienie niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 i 2

k.c. (abuzywne), czy też, przeciwnie, to samo postanowienie nie może być

jednocześnie zakwalifikowane jako nieważne i abuzywne; a jeżeli prawidłowe jest

twierdzenie o braku możliwości równoczesnego zastosowania wskazanych dwóch

instytucji, to w razie wystąpienia zbiegu tych norm, czy określone postanowienie

należy zakwalifikować jako abuzywne czy jako nieważne?"; Jeżeli stronie

powodowej przysługuje dalej idące roszczenie o zapłatę, wynikające ze stosunku

prawnego w postaci rzekomo nieważnej umowy kredytu indeksowanego

(waloryzowanego) kursem waluty obcej, w szczególności wynikające z możliwości

żądania zwrotu dokonanych świadczeń na podstawie przepisów o bezpodstawnym

wzbogaceniu, to czy strona powodowa posiada interes prawny w żądaniu ustalenia

nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy?"; Czy oświadczenie

o skorzystaniu z prawa zatrzymania złożone w piśmie procesowym doręczonym

pełnomocnikowi procesowemu legitymującemu się pełnomocnictwem obejmującym

m.in. umocowanie do „podejmowania wszelkich związanych ze sprawą czynności"

należy uznać za skutecznie złożone?".

Ponadto skarżący wskazał na potrzebę wykładni art. art. 3851 § 1 i 2 k.c.

w zw. z art. 7 ust. 1 i 8b ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993

r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich [dalej „dyrektywa

93/13”] (w odniesieniu do abuzywności klauzul waloryzacyjnych) oraz art. 3531 k.c.

w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c. (w odniesieniu do nieważności klauzul waloryzacyjnych),

w zw. z art. 2, art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 Konstytucji RP; art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw.

z art. 7 ust. 1 i 8b ust. 1 dyrektywy 93/13 (w odniesieniu do abuzywności klauzul

waloryzacyjnych) oraz art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c.; art. 3531 k.c.; art. 58

§ 1 k.c. oraz art. 3851 § 1 i 2 k.c.; art. 189 k.p.c.; art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c.,

w zw. z art. 92 k.p.c. oraz art. 61 k.c.

I CSK 128/24

5

Analiza wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania, jego uzasadnienia,

a także uzasadnień orzeczeń sądów obu instancji, nie daje podstaw do uznania, że

rzeczywiście zachodzi przesłanka potrzeby wykładni przepisów budzących

poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów.

Należy zauważyć, że przepisy dotyczące przedstawionej problematyki były

przedmiotem wykładni Trybunału Sprawiedliwości UE oraz Sądu Najwyższego.

Problemy sformułowane przez skarżącego obecnie można zatem uznać za

wyjaśnione.

W judykaturze Sądu Najwyższego obecnie dominuje pogląd, że klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego

indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają

główne świadczenie kredytobiorcy (np. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20). Pogląd ten uwzględnia stanowisko

Trybunału Sprawiedliwości UE, w orzecznictwie którego podkreśla się, że za

postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy”

w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają

podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu

charakteryzują tę umowę (wyroki TSUE: z 30 kwietnia 2014 r., w sprawie C-26/13,

Árpád Kásler i Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt, pkt 49-

50, ECLI:EU:C:2014:282; z 26 lutego 2015 r., w sprawie C-143/13, Bogdan Matei

i Ioana Ofelia Matei przeciwko SC Volksbank România SA, pkt 54,

ECLI:EU:C:2015:127; z 23 kwietnia 2015 r., w sprawie C-96/14, Jean-Claude Van

Hove przeciwko CNP Assurances SA, pkt 33, ECLI:EU:C:2015:262; z 20 września

2017 r., w sprawie C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca

Românească SA, pkt 35, ECLI:EU:C:2017:703). Za takie uznawane są klauzule

indeksacyjne (waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące się do ustalonego

w walucie obcej mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako

„klauzule ryzyka walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy-

konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem

zwiększenia kosztu kredytu (wyroki TSUE: z 20 września 2017 r., w sprawie

C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA, pkt

37, jw.; z 20 września 2018 r., w sprawie C-51/17, OTP Bank Nyrt. i OTP Faktoring

I CSK 128/24

6

Követeléskezelő Zrt przeciwko Teréz Ilyés i Emil Kiss, pkt 68, ECLI:EU:C:2018:750;

z 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE Bank

Hungary Zrt, pkt 48, ECLI:EU:C:2019:207; z 3 października 2019 r., w sprawie

C-260/18, Kamil Dziubak i Justyna Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International

AG, pkt 44, ECLI:EU:C:2019:819). Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały

wyrażone w umowie kredytu w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod

kątem spełnienia przesłanek z art. 3851 § 1 k.c. W orzecznictwie Trybunału

wyjaśniono, iż wymaganie wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym

językiem nakazuje, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne

działanie mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od

przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym

w innych warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne.

Z kolei Sąd Najwyższy wyjaśnił, że postanowienia umowy (regulaminu),

określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki

przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi

swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych

postanowień umownych. Takie klauzule mają charakter abuzywny, ponieważ

kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi

obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami

i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu

wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od

swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili

jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych

spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta.

Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów

walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku.

W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają

równorzędność stron. Skonstruowane w ten sposób, w ślad za wzorcem

stosowanym przez bank, uregulowania umowne są niedopuszczalne, niezależnie

od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też

I CSK 128/24

7

w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych

odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów (np. wyrok

SN z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134).

Sąd Najwyższy przyjmuje też, że abuzywne klauzule indeksacyjne są od

początku, z mocy prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy,

chyba że następczo udzieli on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten

sposób przywróci ich skuteczność z mocą wsteczną (uchwała składu siedmiu

sędziów SN - zasada prawna - z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9,

poz. 56).

Poza tym wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych

postanowień umownych rodzi wprawdzie konieczność dokonania oceny, czy

umowa w pozostałym zakresie jest możliwa do utrzymania. Niemniej

wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki

oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym

przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie

i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy

kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie

umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za

opowiedzeniem się o jej nieważności (wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC-ZD B/2021, poz. 20). Wyeliminowanie abuzywnych klauzul

przeliczeniowych nie prowadzi do utrzymania w mocy kredytu indeksowanego

kursem CHF jako kredytu złotowego oprocentowanego według stawki LIBOR. Brak

także podstaw do zastąpienia stawki oprocentowania LIBOR stawką WIBOR

(wyroki SN: z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, OSNC-ZD D/2022, poz. 45 oraz

z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22).

Należy przypomnieć, że oceny, czy postanowienie umowne jest

niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.), dokonuje się według stanu z chwili zawarcia

umowy (uchwała składu siedmiu sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17,

OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c.

nie stwarza podstaw do przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia

I CSK 128/24

8

istotny jest sposób jego stosowania przez przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie

ma nie to, w jaki sposób przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest to

korzystne, lecz to, w jaki sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki

konsumenta. Z przepisu wynika, że przedmiotem oceny jest samo postanowienie,

a więc wyrażona w określonej formie (przeważnie słownej) treść normatywna, tzn.

norma lub jej element określający prawa lub obowiązki stron (uchwała składu

siedmiu sędziów SN z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15, OSNC 2016, nr 4, poz.

40), a jej punktem odniesienia – sposób oddziaływania postanowienia na prawa

i obowiązki konsumenta. Samo postanowienie może bezpośrednio kształtować

prawa i obowiązki tylko w sensie normatywnym, wpływając na zakres i strukturę

praw lub obowiązków stron. Taka interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie

akceptowanym poglądem, że art. 3851 § 1 k.c. jest instrumentem kontroli treści

umowy (stosunku prawnego). To, w jaki sposób postanowienie jest stosowane, jest

kwestią odrębną, do której art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. wprost się nie odnosi

(uchwała SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2).

Sankcje będące konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze

skutkiem ex tunc, co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku

do daty zawarcia umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia

dla takiego charakteru tych postanowień umownych (wyjątek stanowi wola

konsumenta).

W konsekwencji, w razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka

walutowego i klauzul przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest możliwe

z prawnego punktu widzenia. Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych

klauzul doprowadziłoby nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic

kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego,

które jest bezpośrednio związane z indeksacją kredytu do waluty. W konsekwencji

art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po

stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej

bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie

z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich

warunków z tego powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru

I CSK 128/24

9

głównego przedmiotu umowy (wyroki TSUE: z 14 marca 2019 r., w sprawie

C-118/17, Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt, pkt 52, jw.; z 5

czerwca 2019 r., w sprawie C-38/17, GT przeciwko HS, pkt 43,

ECLI:EU:C:2019:461; z 3 października 2019 r., w sprawie C-260/18, Kamil Dziubak

i Justyna Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG, pkt 44 i 45, jw.;

a także postanowienie SN z 24 listopada 2022 r., I CSK 3127/22).

Sąd Najwyższy wyjaśniał, że możliwość dochodzenia roszczenia o zwrot

zapłaconych rat kredytu nie eliminuje interesu prawnego kredytobiorcy w żądaniu

ustalenia nieistnienia stosunku prawnego w związku z nieważnością umowy

kredytu. Interes prawny - o którym mowa w art. 189 k.p.c. - należy postrzegać

elastycznie, z uwzględnieniem celowościowej wykładni tego pojęcia, szeroko

pojmowanego dostępu do sądów oraz konkretnych okoliczności sprawy. Powód

zachowuje interes prawny w zgłoszeniu powództwa o ustalenie nieistnienia

(nieważności) stosunku prawnego, jeżeli mimo przysługującego mu powództwa

o świadczenie na podstawie spornego stosunku prawnego wynikają z tego

stosunku inne, dalej idące skutki, których dochodzenie w drodze powództwa

o zapłatę nie jest możliwe lub aktualne. W takich stanach faktycznych jedynie

powództwo o ustalenie nieistnienia tego stosunku prawnego - z uwzględnieniem

procesowych skutków wyroku o ustalenie, w szczególności granic prawomocności

materialnej - może w pełny sposób zaspokoić interes prawny powoda, zapobiec

potencjalnym sporom między stronami na przyszłość, a zatem w definitywny

sposób rozstrzygnąć niepewną sytuację prawną związaną ze spornym stosunkiem

prawnym (m.in. uchwały SN: z 17 grudnia 1993 r., III CZP 171/93, OSNCP 1994, nr

7-8, poz. 149 i z 20 października 2015 r., III CZP 27/15, OSNC 2016, nr 3, poz. 31,

oraz wyroki SN: z 2 lipca 2015 r., V CSK 640/14; z 2 lutego 2006 r., II CK 395/05;

z 25 lutego 2022 r., II CSKP 87/22; z 23 kwietnia 2021 r., II CSK 9/21; z 29

października 2025 r., II CSKP 1010/22, a także postanowienie SN z 30 grudnia

2024 r., I CSK 3258/23).

Odnosząc się do wskazanej w skardze problematyki dotyczącej prawa

zatrzymania należy zauważyć, że Sąd Najwyższy wielokrotnie wypowiadał się co

do możliwości skorzystania z prawa zatrzymania w sytuacji dochodzenia od banku

zwrotu świadczeń spełnionych na podstawie nieważnej umowy kredytu. Uznał, że

I CSK 128/24

10

prawo zatrzymania nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność

z wierzytelnością drugiej strony (uchwała składu siedmiu sędziów SN z 19 czerwca

2024 r., III CZP 31/23 OSNC 2025, nr 3, poz. 25). W orzeczeniu tym stwierdził, iż

w sytuacji, gdy obie strony są zobowiązane do wzajemnego spełnienia (zwrotu)

świadczeń pieniężnych, prawo zatrzymania nie przysługuje z uwagi na fakt, że

w Kodeksie cywilnym przewidziano instytucję intensywniej chroniącą interes stron,

tj. potrącenie (art. 498 i n. k.c.). Ponadto stwierdził, że w razie dochodzenia od

banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała

się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie art. 496

k.c. w zw. art. 497 k.c. (uchwała składu siedmiu sędziów SN z 5 marca 2025 r.,

III CZP 37/24, OSNC 2025, nr 11, poz. 98). Z uzasadnienia tej uchwały wynika, że

podstawowym argumentem przeciwko przyjęciu, iż bank może powołać się na

prawo zatrzymania, jest uznanie, że umowa kredytu nie ma charakteru umowy

wzajemnej.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną podziela

stanowisko zajęte w wyżej wymienionych uchwałach, a także wyrażone w kolejnych

orzeczeniach (przykładowo: w wyrokach SN z 5 czerwca 2025 r., II CSKP 1147/23

i z 5 września 2025 r., II CSKP 276/25). Oznacza to, że w niniejszej sprawie nie

było możliwe skuteczne powołanie się przez bank na prawo zatrzymania.

Podstawowym argumentem na rzecz tej tezy jest to, że umowa kredytu nie jest

umową wzajemną, a prawo zatrzymania na podstawie art. 497 k.c. w zw. z art. 496

k.c. przysługuje wyłącznie w razie nieważności lub rozwiązania umowy wzajemnej.

Umowa jest wzajemna, jeżeli strony zobowiązują się w ten sposób, że ich

świadczenia są swoimi odpowiednikami (art. 487 § 2 k.c.). W uzasadnieniu wyroku

z 5 czerwca 2025 r., II CSKP 1147/23, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że sens

gospodarczy umowy wzajemnej polega na tym, iż na skutek jej wykonania dochodzi

do wymiany świadczenia jednej ze stron na świadczenie drugiej strony. Ustawa nie

wymaga wprawdzie expressis verbis, aby świadczenia stron umowy wzajemnej były

świadczeniami różnego rodzaju, jednak taka konieczność wynika z ekonomicznego

celu umowy wzajemnej. Jeżeli świadczenia dotyczyłyby pieniędzy lub tego samego

rodzaju rzeczy oznaczonych co do gatunku, przy równej wysokości świadczeń

wymiana byłaby niecelowa – różnorodność obu świadczeń jest więc istotą umowy

I CSK 128/24

11

wzajemnej. Jeżeli zaś wysokość świadczeń byłaby różna, trudno mówić, aby

świadczenia były swoimi odpowiednikami. Świadczeniem jest określone

zachowanie (działanie lub zaniechanie) dłużnika zgodne z treścią zobowiązania

i czyniące zadość godnemu ochrony interesowi wierzyciela. Istota stosunku

zobowiązaniowego zgodnie z art. 353 § 1 k.c. polega zaś na tym, że wierzyciel

może żądać od dłużnika spełnienia świadczenia, a dłużnik powinien świadczenie

spełnić. Regułą jest przy tym, że wierzyciel może dochodzić od dłużnika spełnienia

świadczenia przy wykorzystaniu przymusu państwowego, co w typowej sytuacji

oznacza możliwość wytoczenia powództwa przed sądem, a następnie skierowania

orzeczenia zasądzającego świadczenie do egzekucji (zob. wyrok SN z 5 września

2025 r., II CSKP 276/25). W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazano, że

świadczenie banku z umowy kredytu musi być rozumiane jako wypłata kwoty

kredytu, a świadczenie kredytobiorcy jako jej zwrot wraz z odsetkami,

a ewentualnie także z opłatami i prowizjami. Zasadniczo właśnie takich zachowań

(świadczeń) mogą dochodzić od siebie strony umowy kredytu. Przyjęcie

powyższego założenia oznacza, że umowa kredytu nie może zostać uznana za

umowę wzajemną. Podobnie jak w przypadku umowy pożyczki wypłata kapitału

kredytu nie stanowi odpowiednika jego zwrotu wraz z odsetkami i opłatami. Te

świadczenia nie pozostają do siebie w stosunku wymiany - zapłata kapitału kredytu

nie jest wymieniana za jego zwrot z odsetkami i innymi kosztami, nie jest jego

odpowiednikiem. Wysokość świadczeń pieniężnych stron pozostaje różna (m.in.

wyroki SN: z 5 czerwca 2025 r., II CSKP 1147/23 i z 5 września 2025 r., II CSKP

276/25).

Prawo zatrzymania polega na zatrzymaniu rzeczy bądź świadczenia

wzajemnego. Ustawodawca, przewidując prawo zatrzymania w przypadku

rozliczenia świadczeń z umów wzajemnych, ma na względzie zabezpieczenie

interesów stron w stosunkach cywilnoprawnych, w których między świadczeniami

stron istnieje łączność tego rodzaju, że zachodzi w związku z tym potrzeba

skoordynowania ich zwrotu, w przeciwnym razie dłużnik narażony byłby na

negatywne konsekwencje. Skorzystanie z prawa zatrzymania świadczenia ma na

celu doprowadzenie do sytuacji, w której obie strony równocześnie wykonają

względem siebie swoje obowiązki bądź roszczenie zatrzymującego zostanie

I CSK 128/24

12

stosownie zabezpieczone. Stąd prawo zatrzymania ustaje z chwilą zabezpieczenia

roszczenia chronionego prawem zatrzymania (art. 496 k.c. in fine). Ustępuje ono

zatem przed innym zabezpieczeniem, czyli ma charakter subsydiarny

(pomocniczy). W przypadku nieważności umowy kredytu przeciwstawne

wierzytelności pieniężne z tytułu nienależnych świadczeń mogą co do zasady

zostać umorzone przez potrącenie, co zapewnia dalej idącą ochronę interesów

stron niż prawo zatrzymania. Zasadniczą funkcją potrącenia jest bowiem

zaspokojenie roszczenia, a skorzystanie z tego instrumentu skutkuje wygaśnięciem

obowiązku świadczenia, co odróżnia tę instytucję od prawa zatrzymania, które

wywołuje jedynie skutek zawieszający i wstrzymuje obowiązek świadczenia

retencjonisty (wyrok SN z 14 maja 2025 r., II CSKP 177/25).

Mając powyższe na uwadze, nie można przyjąć, że przesłanki przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania zostały wykazane w sposób właściwy.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 3989 § 2 k.p.c.).

Marcin Trzebiatowski

(M.K.)

[SOP]