Bank nie przeforsował skargi o kredyt indeksowany i zapłaci klientom koszty

I CSK 1325/25

2

W skardze kasacyjnej wywiedzionej od wyroku Sądu Apelacyjnego

w Lublinie z 30 grudnia 2024 r. pozwany Bank1 spółka akcyjna w W. (obecnie Bank

spółka akcyjna w W.) wniósł o przyjęcie skargi do rozpoznania na podstawie art.

3989 § 1 pkt 1, 2 i 3 k.p.c.

Jego zdaniem w sprawie występują następujące istotne zagadnienia prawne:

1) Czy postanowienia waloryzacyjne umowy kredytu indeksowanego

(waloryzowanego), określające wysokość kwoty kredytu i wysokość rat kapitałowo-

odsetkowych wyrażoną w walucie obcej przez odesłanie do tabeli kursów walut

obcych banku-kredytodawcy, bez określenia w treści umowy szczegółowych zasad

obliczania tych kursów, na przykład w postaci wzoru matematycznego,

wykraczają poza granice zakreślone w ramach zasady swobody umów opisanej

w art. 3531 k.c.?

2) Czy dopuszczalne jest równoczesne stwierdzenie przez sąd, że określone

postanowienie umowne jest zarówno nieważne na podstawie art. 58 § 1 k.c., jako

sprzeczne z art. 3531 k.c., jak i bezskuteczne, jako postanowienie niedozwolone

w rozumieniu art. 3851 § 1 i 2 k.c. (abuzywne), czy też, przeciwnie, to samo

postanowienie nie może być jednocześnie zakwalifikowane jako nieważne

i abuzywne; a jeżeli prawidłowe jest twierdzenie o braku możliwości

równoczesnego zastosowania wskazanych dwóch instytucji, to w razie wystąpienia

zbiegu tych norm, czy określone postanowienie należy zakwalifikować jako

abuzywne czy jako nieważne?

3) Czy żądanie „ustalenia nieważności umowy” stanowi roszczenie

dopuszczalne na gruncie przepisów k.p.c., czy może być uwzględnione przez sąd

rozpatrujący sprawę, a jeżeli takie sformułowanie roszczenia jest wadliwe, to jaki

powinien być skutek zgłoszenia takiego powództwa przez stronę powodową?

4) Czy w przypadku, gdy proces poinformowania konsumenta o ryzykach,

wynikających z wprowadzenia do umowy kredytu klauzul przewidujących

indeksację (waloryzację) kursem waluty obcej, polegał na przedstawieniu

konsumentowi szczegółowej informacji o ryzyku kursowym związanym

z zaciągnięciem kredytu (było to stałym elementem procedury banku), a konsument

potwierdził przekazanie informacji w zakresie ryzyka kursowego oraz

I CSK 1325/25

3

zaakceptowania zasad funkcjonowania kredytu indeksowanego składając

oświadczenie zawarte w umowie, to czy klauzule obciążające konsumenta

ryzykiem kursowym mają charakter jednoznaczny i nie stanowią postanowień

niedozwolonych w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.?

5) Czy norma zawarta w umowie kredytu indeksowanego (waloryzowanego)

do kursu waluty obcej, zawierająca odesłanie do kursu określonego w tabeli

kursowej publikowanej przez bank, podlega kontroli z punktu widzenia przesłanek

abuzywności, czy też kontrola taka jest wyłączona na mocy art. 1 ust. 2 dyrektywy

Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków

w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”), z uwagi na fakt, że

publikowanie kursów walutowych przez banki oparte jest na ustawowej podstawie

prawnej, tj. art. 111 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe

(dalej: „Prawo bankowe”)?

6) Czy w świetle celów art. 3851 k.c. oraz dyrektywy 93/13, dopuszczalne

jest stwierdzenie upadku umowy kredytu, w oparciu o stwierdzenie niedozwolonego

charakteru w rozumieniu art. 3851 k.c. (abuzywność) części jej postanowień,

dotyczących indeksacji (waloryzacji) kredytu do waluty obcej, jeżeli w ocenie sądu,

skutkuje to obiektywnie niekorzystnymi skutkami dla konsumenta, bez względu na

wolę konsumenta w tym zakresie?

7) Czy określenie niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu

art. 3851 § 1 i 2 k.c., dotyczy określonych przez strony umowy norm postępowania -

czy też, przeciwnie, wyodrębnione redakcyjnie fragmenty tekstu umowy oraz

czy dopuszczalne jest wyeliminowanie z umowy całości kwestionowanych

jednostek redakcyjnych w sytuacji, gdy stwierdzono abuzywność wyłącznie

w odniesieniu do części zawartych tam norm?

8) Czy norma, zawarta w umowie kredytu indeksowanego (waloryzowanego)

do kursu waluty obcej, regulująca odesłanie do konkretnego źródła pochodzenia

kursu walutowego (tzw. „klauzula spreadu”), stanowi normę regulującą główne

świadczenia stron w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. oraz czy norma ta należy

do essentialia negotii umowy kredytu?"

I CSK 1325/25

4

9) Czy stwierdzenie przez sąd niezwiązania konsumenta normą, zawartą

w umowie kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do kursu waluty obcej,

regulującą odesłanie do konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (kursu

kupna i sprzedaży, tzw. klauzula spreadu), skutkuje również niezwiązaniem

konsumenta normą, zgodnie z którą wartość wzajemnych świadczeń uzależniona

jest od kursu waluty obcej (tzw. klauzula ryzyka) oraz czy niezwiązanie konsumenta

klauzulą ryzyka skutkuje upadkiem umowy?

10) Czy jest zgodna z zasadami proporcjonalności, równości i pewności

prawa, wynikającymi z Konstytucji oraz przepisów prawa unijnego, jak również

z celami dyrektywy 93/13 oraz z celami art. 3851 § 2 k.c., wykładnia polegająca

na twierdzeniu, że niezwiązanie stron klauzulą spreadu, ma rzekomo skutkować

niezwiązaniem również klauzulą ryzyka, co ma prowadzić do przekształcenia

umowy z mocą wsteczną w kredyt złotowy, ale oprocentowany w oparciu

o parametr ekonomiczny właściwy wyłącznie dla waluty indeksacji (waloryzacji),

co z kolei mogłoby prowadzić do stwierdzenia nieważności całej umowy?

11) Czy stwierdzenie przez sąd niezwiązania konsumenta normą, zawartą

w umowie kredytu indeksowanego (waloryzowanego) do kursu waluty obcej,

regulującą odesłanie do konkretnego źródła pochodzenia kursu walutowego (kursu

kupna i sprzedaży, tzw. klauzula spreadu), przy jednoczesnym stwierdzeniu że

konsument jest związany normą, zgodnie z którą wartość wzajemnych świadczeń

uzależniona jest od kursu waluty obcej (tzw. klauzula ryzyka), skutkuje

koniecznością dokonania wykładni postanowień umowy z pominięciem klauzuli

spreadu, natomiast z wykorzystaniem przepisów dyspozytywnych w brzmieniu

aktualnym na dzień zamknięcia rozprawy, w szczególności art. 358 § 2 k.c. lub

art. 24 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim (dalej:

„ustawa o NBP”) oraz stwierdzeniem, że umowa podlega wykonaniu,

z wykorzystaniem do przeliczeń kursu średniego waluty indeksacji publikowanego

przez Narodowy Bank Polski, aktualnego na dzień danej operacji finansowej?

Pozwany wskazał także, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów, tj.: 1) art. 3531 k.c.; 2) art. 58 § 1 i art. 3851 § 1 i 2 k.c.; 3) art. 3851 § 1 k.c.;

I CSK 1325/25

5

4) art. 353 § 1 k.c. w zw. z art. 69 § 1-2 Prawa bankowego; 5) art. 3851 § 2 k.c.

w zw. z art. 7 ust. 1 i 8b ust. 1 dyrektywy 93/13 i art. 3531 k.c. w zw. z art. 2, 31

ust. 3 i 32 ust. 1 Konstytucji; 6) art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 3851 § 2 k.c. w zw.

z art. 3 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13; 7) art. 189 k.p.c.

w zw. z art. 1301a § 1 k.p.c.; 8) art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 3851 § 2 k.c.; 9) art. 24

ust. 3 ustawy o NBP w zw. z art. 3851 § 2 k.c.

Skarżący podniósł ponadto, że w sprawie zachodzi nieważność

postępowania, o której mowa w art. 379 pkt 5 k.p.c., ponieważ pozwany został

pozbawiony możności obrony swych praw, przez pozbawienie go możliwości

obrony jego interesów procesowych polegających na zobowiązaniu do

ustosunkowania się do pisma powoda z 3 lipca 2023 r. w terminie zalewie 3 dni,

podczas gdy termin na ustosunkowanie winien wynosić co najmniej 14 dni, jako że

Sąd drugiej instancji nie uchylił wyroku i nie skierował sprawy do ponownego

rozpoznania, pomimo że sąd pierwszej instancji pozbawił pozwanego możliwości

merytorycznego ustosunkowania się do zmodyfikowanego powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Odnosząc się w pierwszej kolejności do powołanej w skardze przyczyny

kasacyjnej z art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c., stwierdzić należy, że wymieniona tam

nieważność postępowania dotyczy bezpośrednio wyłącznie postępowania przed

sądem drugiej instancji. Nie oznacza to, że nieważność postępowania przed sądem

pierwszej instancji jest obojętna dla ewentualnego przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania. Ma ona także znaczenie, ale Sąd Najwyższy nie bierze jej pod

rozwagę z urzędu (zob. art. 39813 § 1 k.p.c.).

Sąd Najwyższy może ją uwzględnić jako spełniającą przesłankę określoną

w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., o ile strona powoła się w tym zakresie na oczywistą

zasadność skargi kasacyjnej i uzasadni swoje stanowisko zarzucając

I CSK 1325/25

6

sądowi drugiej instancji naruszenie art. 378 § 1 i art. 386 § 2 k.p.c. przez pominięcie

nieważności postępowania w niższej instancji (zob. np. postanowienia SN:

z 7 maja 2021 r., IV CSK 631/20; z 23 maja 2014 r., II PK 30/14 i z 7 maja 2021 r.,

IV CSK 631/20).

W badanej sprawia taka sytuacja nie występuje.

Jedynie ubocznie zauważyć należy, że Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku odniósł się do przedmiotowego pisma z 3 lipca 2023 r.

i wyjaśnił, dlaczego jego zdaniem nie doszło do nieważności postępowania przed

Sądem Okręgowym.

Problematyka nieważności postępowania ze względu na wystąpienie

przyczyny z art. 379 pkt 5 k.p.c. znajduje odzwierciedlenie w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, w którym przyjmuje się, że niemożność obrony swych praw zachodzi

wówczas, gdy w postępowaniu sądowym pozbawiono stronę, wbrew jej woli,

całkowitej możności podejmowania lub świadomego zaniechania czynności

procesowych zmierzających do ochrony jej sfery prawnej. Nie ma przy tym

znaczenia z czyjego powodu pozbawienie możności obrony nastąpiło, tj. czy było to

efektem działania sądu, strony przeciwnej, czy też osoby trzeciej. Jednocześnie

przyjmuje się, że pozbawienie możności obrony zachodzi w sytuacji, gdy strona

została pozbawiona uprawnień procesowych wskutek wadliwego postępowania

innego podmiotu, a nie wtedy gdy strona na skutek własnego działania z uprawnień

tych nie skorzystała (zob. np. wyroki SN: z 9 stycznia 2001 r., II CKN 1211/00;

z 28 stycznia 2004 r., IV CK 418/02; z 7 lipca 2005 r., II UK 271/04, OSNP 2006,

nr 5-6, poz. 95 oraz postanowienie SN: z 8 marca 2002 r., III CKN 461/99

i z 17 lutego 2004 r., III CK 226/02).

Mając powyższe na względzie stwierdzić należy, że okoliczności sprawy

nie dają podstaw do przyjęcia, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania

przed Sądem Apelacyjnym.

Za istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. uznaje

się zagadnienie dotychczas nierozstrzygnięte w orzecznictwie, a zatem takie, które

cechuje się przymiotem nowości i którego wyjaśnienie może sprzyjać rozwojowi

prawa (zob. np. postanowienia SN: z 21 stycznia 2022 r., I CSK 1285/22;

I CSK 1325/25

7

z 24 kwietnia 2023 r., I CSK 4950/22; z 20 grudnia 2023 r., I CSK 4003/23).

Powołanie się na przyczynę kasacyjną wymienioną w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

wymaga sformułowania problemu prawnego i uzasadnienia, że ma on znaczenie

dla rozwoju prawa lub precedensowy charakter. Zagadnienie prawne powinno przy

tym zostać oparte na konkretnych, powołanych we wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania przepisach prawa, które jednocześnie pozostają

w związku z podstawami wniesionego środka prawnego. Zagadnienie takie musi

zostać ujęte w sposób abstrakcyjny - tak, aby jego rozstrzygnięcie mogło uzyskać

ogólniejsze znaczenie, a zarazem wiązać się z rozpoznawaną sprawą. Konieczne

jest także powołanie argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen

przedstawionego problemu i zaprezentowanie możliwych kierunków

interpretacyjnych (zob. np. postanowienia SN: z 13 lipca 2007 r., III CSK 180/07;

z 10 kwietnia 2014 r., IV CSK 623/13; z 16 grudnia 2021 r., V CSK 289/21;

z 23 grudnia 2022 r., I CSK 3245/22; z 14 czerwca 2023 r., I CSK 1253/23;

z 4 września 2023 r., I CSK 1862/23; z 31 stycznia 2024 r., I CSK 2718/23).

Problemy przedstawione przez skarżącego, na tle ustaleń faktycznych

poczynionych w przedmiotowej sprawie, nie spełniają powyższych wymagań,

ponieważ na obecnym etapie rozwoju orzecznictwa sądowego w sprawach

dotyczących konsumenckich kredytów hipotecznych denominowanych lub

indeksowanych do waluty obcej (w szczególności franka szwajcarskiego) nie mają

już one przymiotu nowości.

Dodatkowo ujęcie uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania wspólnego dla przesłanek przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

wskazuje, że pozwany traktuje je zamiennie – co nie jest uprawnione (zob.

postanowienia SN: z 28 marca 2023 r., I CSK 4659/22, i z 13 lipca 2023 r., I CSK

4954/22).

Przywołane przesłanki mają bowiem odmienny charakter, szczególnie

w sytuacji, gdy istnienie przesłanki przewidzianej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. zostało

uzasadnione rozbieżnościami w orzecznictwie. Nie można zatem budować

w oparciu o rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego istotnego zagadnienia

prawnego, które charakteryzuje się tym, że jest nowe, jeszcze nierozstrzygnięte

I CSK 1325/25

8

przez Sąd Najwyższy. Ponadto każda z tych przesłanek wymaga innej metody

uzasadnienia (zob. postanowienia SN: z 29 kwietnia 2016 r., I CSK 641/15;

z 15 grudnia 2016 r., I CSK 315/16; z 21 maja 2020 r., I CSK 784/19, i z 6 lipca

2022 r., I CSK 3203/22).

W szczególności trzeba zwrócić uwagę na uchwałę całej Izby Cywilnej Sądu

Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118),

w której Sąd ten wyjaśnił m.in. że w razie uznania, że postanowienie umowy

kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu

określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie

jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego

postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający

z przepisów prawa lub zwyczajów oraz przyjął, że w razie niemożliwości ustalenia

wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub

denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.

Na podstawie art. 87 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie

Najwyższym uchwała ta ma moc zasady prawnej i wiąże Sąd Najwyższy

w niniejszej sprawie.

Tym samym Sąd Najwyższy potwierdził przyjmowane wcześniej stanowisko,

że nie ma możliwości odwołania się w celu wypełnienia luki w przedmiotowej

umowie kredytu do art. 358 § 2 k.c., art. 69 ust. 3 Prawa bankowego, art. 24 ustawy

o NBP, ani art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe

(zob. postanowienie SN z 7 czerwca 2023 r., I CSK 913/23).

Nieuprawnione byłoby zastąpienie przez sąd postanowień niedozwolonych

innymi, polegającymi np. na odwołaniu się do kursu walut stosowanego przez

Narodowy Bank Polski. Możliwość takiej zmiany umowy przez sąd stałaby

w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy 93/13, gdyż przedsiębiorcy

wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania klauzuli niedozwolonej umowa zostanie

skorygowana przez sąd w sposób możliwie najpełniej odpowiadający ich woli,

a jednocześnie dopuszczalny w świetle przepisów o niedozwolonych

postanowieniach umownych (zob. np. wyrok SN z 30 czerwca 2022 r., II CSKP

656/22; postanowienie SN z 20 października 2023 r., I CSK 1696/23).

I CSK 1325/25

9

Podobnie Sąd Najwyższy stwierdził, że nie można dokonać wykładni umów

kredytowych na podstawie art. 65 § 2 k.c. lub art. 56 k.c., już po usunięciu z nich

postanowień abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do

sposobu ustalenia kursu CHF oraz zaznaczył, że niedopuszczalne jest

przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą w kredyt złotowy

oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR (zob. postanowienie SN z 29 września

2023 r., I CSK 6848/22).

Należy także zauważyć, że jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy,

przepisy dyrektywy 93/13 gwarantują konsumentom ochronę ukierunkowaną

na zniechęcanie przedsiębiorców do wykorzystywania w zawieranych umowach

nieuczciwych postanowień umownych. Nieważność umowy mieści się w zakresie

sankcji, jaką dyrektywa przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez

przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych (zob. np. postanowienie SN

z 27 listopada 2023 r., I CSK 4821/22).

Jak wyjaśnił już także Sąd Najwyższy, oceny czy postanowienie umowne

jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.), dokonuje się według stanu z chwili zawarcia

umowy (zob. uchwała 7 sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC

2019, nr 1, poz. 2). Mamy zatem do czynienia ze skutkiem ex tunc, co oznacza, że

zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy

zawierającej klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia dla takiego charakteru

tych postanowień umownych (wyjątek stanowi wola konsumenta).

Sąd Najwyższy wyraził już stanowisko, że umowa kredytu indeksowanego

przewidująca spread walutowy mieści się w konstrukcji ogólnej umowy kredytu

bankowego i stanowi jej możliwy wariant - art. 3531 k.c. w zw. z art. 69 Prawa

bankowego (zob. np. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD

2021, nr 2, poz. 20.). Z drugiej strony, Sąd Najwyższy dostrzegł, że w ostatnich

latach wiele wątpliwości wzbudziła praktyka uzależniania wysokości faktycznie

wypłaconego przez bank kapitału lub kwoty poszczególnych należnych mu rat od

tabel kursów walut obowiązujących u danego kredytodawcy. Tabele takie,

choć pośrednio uzależnione od rynkowych wahań kursów walut, zostały

jednak jednostronnie określone przez bank i nie wskazywano jasno ani

I CSK 1325/25

10

mechanizmu ich ustalania, ani sposobu powiązania tabel ze zmianą kursy waluty.

W świetle przepisów służących ochronie konsumentów z perspektywy przymiotu

jednoznaczności, a także w świetle interesów konsumenta oraz dobrych obyczajów

takie działania banków nie mogły być akceptowane (zob. postanowienie SN

z 20 grudnia 2023 r., I CSK 2560/23).

Przepisy o niedozwolonych postanowieniach umownych stanowią regulację

szczególną w stosunku do art. 58 § 2 k.c. przewidującego nieważność czynności

prawnej sprzecznej z wymienionymi w tym przepisie czynnikami (zob. uchwała SN

z 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22, OSNC 2022, nr 11, poz. 109; wyroki SN

z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22;

z 13 listopada 2024 r., II CSKP 555/24; z 14 lutego 2025 r., II CSKP 1996/22).

Konsekwencją stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma charakter

niedozwolony w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., jest działająca ex lege sankcja

bezskuteczności niedozwolonego postanowienia. Wyeliminowanie z łączącej strony

umowy kredytu indeksowanego niedozwolonych postanowień umownych

określających zasady przeliczania udzielonego kredytu na złote polskie oraz spłat

na CHF wymaga zatem oceny czy umowa w pozostałym zakresie jest możliwa

do utrzymania. Sąd Apelacyjny dokonał takiej oceny i jest ona zgodna z poglądami

Sądu Najwyższego oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

prezentowanymi w tej materii.

W judykaturze Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości możliwość

stosowania powództwa z art. 189 k.p.c. w sprawach dotyczących kredytów

frankowych (zob. np.: wyroki SN: z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; z 19 maja

2022 r., II CSKP 797/22; z 18 maja 2022 r., II CSKP 1030/22,). Sąd Najwyższy

przyjmuje przy tym, że żądanie ustalenia nieistnienia stosunku prawnego może być

„w ramach skrótu myślowego” określone jako żądanie ustalenia nieważności

umowy - zmierza ono wówczas do ustalenia nieistnienia stosunku prawnego,

mogącego wynikać z zawartych przez strony umów, następczo ocenionych przez

stronę jako nieważne (zob. postanowienie SN z 18 stycznia 2024 r., I CSK

1120/23).

I CSK 1325/25

11

Co do czwartego z przedstawionych zagadnień prawnych stwierdzić należy,

że argumentacja skarżącego wskazuje, że zmierza on w istocie do podważenia

ustaleń faktycznych Sądu drugiej instancji, co w postępowaniu kasacyjnym jest

wyłączone ze względu na związanie Sądu Najwyższego ustaleniami faktycznymi

stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia - art. 39813 § 2 k.p.c. (zob.

postanowienie SN z 4 października 2018 r., II CSK 233/18). Przedstawione

zagadnienie w istocie ma zatem charakter pozorny i stanowi próbę obejścia

dokonanych przez sądy meriti ustaleń faktycznych i oceny dowodów (art. 3983

i art. 39813 § 2 k.p.c.).

W omawianym zakresie ustalono, że bank nie wypełnił w sposób prawidłowy

obowiązku informacyjnego wobec powodów; nie otrzymali oni bowiem rzetelnej

informacji pozwalającej na właściwą ocenę ryzyka kursowego.

Artykuł 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że

wymóg wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem oznacza,

że w wypadku umów kredytowych instytucje finansowe muszą zapewnić

kredytobiorcom informacje wystarczające do podjęcia przez nich świadomych

i rozważnych decyzji. Wymóg ten oznacza, że warunki spłaty kredytu, muszą

zostać zrozumiane przez konsumenta zarówno w aspekcie formalnym

i gramatycznym, jak i w odniesieniu do ich konkretnego zakresu, tak aby właściwie

poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł

nie tylko dowiedzieć się o możliwości wzrostu lub spadku wartości waluty obcej,

w której kredyt został zaciągnięty, ale również oszacować - potencjalnie istotne -

konsekwencje ekonomiczne takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych.

Do sądu krajowego należy dokonanie niezbędnych ustaleń w tym zakresie (zob.

wyrok TSUE z 20 września 2017 r., C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in.

przeciwko Banca Românească SA, wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).

Podkreśla się, że swoista nierówność informacyjna stron, a w szczególności

sytuacja, w której konsument dowiaduje się o poziomie zadłużenia ratalnego,

już spłaconego w związku z podjęciem odpowiedniej sumy z jego rachunku jest

nie do zaakceptowania w świetle art. 3851 k.c. (zob. wyrok SN z 27 listopada

2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, nr 2, poz. 7).

I CSK 1325/25

12

W celu zrealizowania przez bank obowiązków informacyjnych co do ryzyka

walutowego i kursowego, które wiąże się dla konsumenta z zawarciem umów

kredytowych indeksowanych do waluty obcej (denominowanych w walucie obcej)

nie jest wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko związane ze zmianą kursu

waluty ponosi kredytobiorca, oraz odebranie od niego oświadczenia, zawartego

we wniosku o udzielenie kredytu, o standardowej treści, iż został poinformowany

o ponoszeniu ryzyka wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz przyjął

do wiadomości i akceptuje to ryzyko. Istnieje obowiązek ostrzegawczy instytucji

finansowej, która oferując kredyt powiązany z walutą obcą kredytobiorcy,

niejednokrotnie takiemu, który nie ma zdolności kredytowej do zaciągnięcia kredytu

złotowego, powinna dołożyć szczególnej staranności w zakresie wyraźnego

wskazania zagrożeń wiążących się z takim produktem finansowym. Zachowanie

informacyjne banku powinno polegać na poinformowaniu klienta o zakresie ryzyka

kursowego w sposób jednoznaczny i zrozumiale unaoczniający konsumentowi,

który z reguły posiada elementarną znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie

tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne, a efektem może być obowiązek zwrotu

kwoty wielokrotnie wyższej od pożyczonej mimo dokonywania regularnych spłat

(zob. np. postanowienia SN: z 15 listopada 2022 r., I CSK 2909/22, i z 24 listopada

2022 r., I CSK 3032/22, oraz wyrok TSUE z 14 marca 2019 r., C-118/17, pkt 35).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono stanowisko, że możliwość

ustalania tabel kursowych i obowiązek ogłaszania przez bank kursów walutowych

nie przemawiają przeciwko tezie, że zastrzegając stosowanie takiego kursu

w umowie, bank w istocie jednostronnie kształtuje sytuację prawną drugiej strony.

Przepis art. 111 ust. 1 pkt 4 Prawa bankowego przewiduje jedynie ogólny

obowiązek informacyjny banków i nie stanowi przeszkody do badania przez sąd

abuzywności postanowień zawartej umowy (zob. postanowienia SN: z 28 lipca

2022 r., I CSK 2720/22, i z 15 września 2022 r. I CSK 1079/22).

Określenie wysokości należności obciążającej konsumenta z odwołaniem

do tabel kursów ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych

kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku

i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza

I CSK 1325/25

13

równorzędność stron, w związku z czym jest niedopuszczalne (zob. postanowienie

SN z 14 marca 2024 r., I CSK 752/23).

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z 23 stycznia 2024 r., I CSK

300/23, z art. 3851 § 1 k.c. wynika, że przedmiotem oceny jest samo

postanowienie, a więc wyrażona w określonej formie (przeważnie słownej) treść

normatywna, tzn. norma lub jej element określający prawa lub obowiązki stron

(zob. uchwała 7 sędziów SN z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15, OSNC 2016,

nr 4, poz. 40), a jej punktem odniesienia – sposób oddziaływania postanowienia

na prawa i obowiązki konsumenta. Samo postanowienie może bezpośrednio

kształtować prawa i obowiązki tylko w sensie normatywnym, wpływając na zakres

i strukturę praw lub obowiązków stron.

Przypomnieć należy, że w judykaturze Sądu Najwyższego przesądzono już,

że klauzule walutowe, czy też indeksacyjne, to postanowienia przewidujące

przeliczenie oddawanej do dyspozycji kwoty kredytu oraz spłacanych rat na inną

walutę, podczas gdy klauzula spreadowa określa sposób indeksacji, który może

przybierać różne formy, przy czym w praktyce najczęściej odsyłał do tabel

kursowych ustalanych jednostronnie przez bank. Klauzula ryzyka walutowego nie

może funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie zobowiązań

stron celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa

nie ma racji bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu indeksacji

i wynikającej z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe. W konsekwencji

klauzule przeliczeniowe i klauzule ryzyka walutowego składające się na przyjęty

w umowach kredytowych mechanizm indeksacji - są ze sobą ściśle powiązane,

a ich „rozszczepienie” byłoby zabiegiem sztucznym (zob. m.in. wyroki SN:

z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7; z 20 lutego 2023 r.,

II CSKP 809/22, i z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22). Jak wskazano

w postanowieniu Sądu Najwyższego z 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22, w razie

eliminacji klauzul spreadowych, zniesiony zostaje nie tylko mechanizm indeksacji

oraz różnic kursów walutowych, ale również - pośrednio - zanika ryzyko kursowe,

przez co dochodzi do zmiany charakteru głównego przedmiotu umowy i jej upadku.

I CSK 1325/25

14

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd, że klauzule

zamieszczone w umowie kredytu złotowego – także we wzorcach umownych,

kształtujące mechanizm indeksacji określają główne świadczenie kredytobiorcy

(zob. np. wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK

242/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20;

z 21 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 3 lutego

2022 r., II CSKP 459/22, i z 19 maja 2022 r., II CSKP 1104/22). Podobnie

w orzecznictwie TSUE wskazuje się, że za postanowienia umowne mieszczące się

w pojęciu "głównego przedmiotu umowy" w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13

należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy

i które z tego względu charakteryzują tę umowę (zob. wyroki TSUE: z 30 kwietnia

2014 r. w sprawie C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai; z 26 lutego 2015 r. w sprawie

C-143/13, Matei; z 23 kwietnia 2015 r. w sprawie C-96/14, Van Hove; z 20 września

2017 r. w sprawie C-186/16, Andriciuc i in.).

Powołanie się na potrzebę wykładni przepisów budzących poważne

wątpliwości (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) wymaga wykazania, że określony przepis

prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo

niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności

w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych,

które należy przytoczyć.

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z 20 września 2023 r., I CSK

5136/22, potrzeba, o której mowa w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. oznacza, że określony

przepis, istotny z punktu widzenia podstawy prawnej zaskarżonego orzeczenia,

może być rozumiany na różne sposoby, a orzecznictwo i nauka prawa albo nie

wypracowały w tym przedmiocie żadnego poglądu, albo prezentują rozbieżne

stanowiska. W konsekwencji przyjąć należy, że nie istnieje potrzeba wykładni

przepisów prawa, podobnie jak nie występuje w sprawie istotne zagadnienie

prawne, jeżeli Sąd Najwyższy co do podnoszonych kwestii wyraził już swój pogląd

we wcześniejszym orzecznictwie, a nie zachodzą okoliczności uzasadniające

zmianę przyjętego stanowiska (zob. m.in. postanowienia SN: z 23 kwietnia 2015 r.,

I CSK 691/14; i z 21 lutego 2024 r., I CSK 591/23).

I CSK 1325/25

15

Wywody skarżącego nie czynią zadość wskazanym wymaganiom.

Jak zostało to już podniesione, skarżący łącznie uzasadnił wniosek o przyjęcie

skargi do rozpoznania oparty o przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., co czyni

zbędnym powtarzanie argumentów zaprezentowanych przez Sąd Najwyższy

przy ocenie przedstawionych zagadnień prawnych, które jak wykazano powyżej

okazały się chybione.

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł,

jak w sentencji.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1,

11 i 3 w zw. z art. 99 w zw. z art. 108 § 1 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 391 § 1

k.p.c. przy uwzględnieniu § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 oraz § 20

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych. Suma zwrotu kosztów została rozdzielona

na powodów w częściach równych zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego

z 16 listopada 2023 r., III CZP 54/23 (OSNC 2024, nr 6, poz. 57).

Maciej Kowalski

(a.z.)

[a.ł]