Sąd Najwyższy nie przyjął skargi w sporze o testamentowe podstawienie spadkowe

I CSK 1344/26

2

W związku ze skargą kasacyjną uczestników postępowania A.L. i M.L. od

postanowienia Sądu Okręgowego w Katowicach z 8 października 2025 r. Sąd

Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Tylko na tych

przesłankach Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie o przyjęciu lub odmowie

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W judykaturze wielokrotnie wypowiadano się na temat charakteru skargi

kasacyjnej (zob. np. postanowienia SN: z 13 czerwca 2018 r., II CSK 71/18; z 15

kwietnia 2021 r., I CSK 43/21; z 25 sierpnia 2021 r., II CSK 216/21; z 23 maja 2024 r.,

I CSK 364/24). Wskazano m.in., że skarga kasacyjna została ukształtowana

w przepisach kodeksu postępowania cywilnego jako nadzwyczajny środek

zaskarżenia, nakierowany na ochronę interesu publicznego przez zapewnienie

rozwoju prawa, jednolitości orzecznictwa oraz prawidłowej wykładni, a także w celu

usunięcia z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu dotkniętym

nieważnością lub oczywiście wadliwych, nie zaś jako ogólnie dostępny środek

zaskarżenia orzeczeń umożliwiający rozpoznanie sprawy w kolejnej instancji

sądowej.

Koniecznej selekcji skarg pod kątem realizacji tego celu służy instytucja

tzw. przedsądu, ustanowiona w art. 3989 k.p.c., w ramach której Sąd Najwyższy

dokonuje wstępnej oceny skargi kasacyjnej. Ten etap postępowania przed Sądem

Najwyższym jest ograniczony – co należy podkreślić – wyłącznie do zbadania

przesłanek przewidzianych w art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c., nie zaś merytorycznej oceny

skargi kasacyjnej. W razie spełnienia co najmniej jednej z tych przesłanek przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania jest usprawiedliwione.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący oparli

na przesłance uregulowanej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. Przesłanka ta jednak nie

została spełniona.

I CSK 1344/26

3

W tym kontekście Sąd Najwyższy wskazuje, że skarga kasacyjna stanowi

nadzwyczajny środek zaskarżenia. Jego rozpoznanie nie ma charakteru

postępowania w ramach trzeciej instancji. Służy realizacji konstytucyjnych

i ustawowych zadań Sądu Najwyższego, wśród których pozostaje przede wszystkim

nadzór nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie orzekania

(art. 183 ust. 1 Konstytucji RP). Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r.

o Sądzie Najwyższym jego obowiązki obejmują zapewnienie jednolitości

orzecznictwa i rozstrzyganie zagadnień prawnych. Tym właśnie celom wypada

podporządkować także rozstrzyganie skarg kasacyjnych.

Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest

zagadnienie nowe, nierozwiązane dotąd w orzecznictwie, którego rozstrzygnięcie

może przyczynić się do rozwoju prawa. Odwołanie się do tej przesłanki przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania wymaga – jak wynika z orzecznictwa Sądu

Najwyższego – sformułowania tego zagadnienia z przytoczeniem wiążących się

z nim konkretnych przepisów prawnych oraz przedstawienia argumentów

świadczących o rozbieżnych ocenach prawnych (zob. np. postanowienia SN: z 7

czerwca 2005 r., V CSK 3/05; z 25 maja 2021 r., II CSK 96/21; z 20 sierpnia 2024 r.,

I CSK 981/24). Ponadto w judykaturze utrwalił się pogląd, że wskazanie przyczyny

określonej w powołanym przepisie nakłada na skarżącego obowiązek

przedstawienia zagadnienia o charakterze abstrakcyjnym wraz z argumentami

prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych, wykazania, że nie zostało ono

rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie, a wyjaśnienie go ma znaczenie nie

tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy, ale także innych podobnych spraw,

przyczyniając się do rozwoju prawa. Nie może mieć charakteru kazuistycznego

i służyć uzyskaniu przez skarżącego odpowiedzi odnośnie do kwalifikacji prawnej

szczegółowych elementów podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia (zob.

m.in. postanowienia SN: z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12,

poz. 151; z 30 kwietnia 2015 r., V CSK 598/14; z 15 kwietnia 2021 r., I CSK 720/20;

z 28 marca 2024 r., I CSK 6476/22). Występowanie w sprawie istotnego zagadnienia

prawnego w zasadzie powinno spełniać wymagania stawiane zapytaniu

przedstawianego przez sąd drugiej instancji w razie powstania poważnych

wątpliwości (art. 390 § 1 k.p.c.), których nie można rozwiązać za pomocą

powszechnie przyjętych reguł wykładni prawa (zob. np. postanowienia SN:

z 24 października 2012 r., I PK 129/12; z 8 maja 2015 r., III CZP 16/15).

I CSK 1344/26

4

Występowania istotnego zagadnienia prawnego skarżący upatrywali

w konieczności udzielenia odpowiedzi na pytania: „1. Czy przesłankę „nie może

dziedziczyć” przewidzianą w art. 963 k.c. można – w drodze wykładni testamentu

na podstawie art. 948 § 1-2 k.c. – intepretować rozszerzająco w ten sposób, że

podstawienie obejmuje każdą sytuację braku dziedziczenia przez spadkobiercę

powołanego w pierwszej kolejności, mimo że testator powiązał dojście do

dziedziczenia osób wskazanych w dalszej kolejności z dodatkowym, szczególnym

zdarzeniem (np. jednoczesną śmiercią w określonych okolicznościach), a tym

samym dalsze powołanie nie zostało ujęte jako generalne następstwo każdej

niemożności dziedziczenia; 2. czy w świetle art. 948 § 1-2 k.c. dopuszczalne jest

zakwalifikowanie jako podstawienia w rozumieniu art. 963 k.c. rozrządzenia,

w którym testator uzależnia dojście substytuta do spadku od scenariusza

niemieszczącego się w ustawowej formule „nie chce lub nie może być spadkobiercą”,

a następnie – w drodze wykładni – pominięcie tej przesłanki i utrzymanie

rozrządzenia w mocy jako podstawienia, bez uprzedniego zastosowania art. 962 k.c.,

w tym bez zbadania „istotności” zastrzeżenia w rozumieniu art. 962 zd. 2 k.c.?”.

Skarżący nie sformułowali żadnego zagadnienia prawnego w formule wyżej

przedstawionej, ich wywód nie zawierał istotnej argumentacji prawnej. Nie sposób

nie zauważyć, że było to po prostu pytanie o trafność stanowiska Sądu Okręgowego

wyrażonego w związku z rozstrzygnięciem tej konkretnej sprawy i polemiką z tym

stanowiskiem, związaną z zastosowaniem konkretnych przepisów prawa (a nie

problemem związanym z istotnością zagadnienia prawnego). Przedstawione

zagadnienia zostały odniesione do stanu faktycznego i przebiegu postępowania w tej

sprawie, a skarżący nie wykazali ich bardziej ogólnego znaczenia. Powyższe pytania

stanowiły wyraz niezadowolenia skarżących z wykładni testamentu przyjętej przez

Sądy meriti i wynikających z niej konsekwencji.

W orzecznictwie wyjaśniono, że w art. 948 k.c., który jest uważany za ogólną

regułę interpretacyjną treści testamentu, znajduje się wskazówka, że należy go tak

tłumaczyć, aby zapewnić możliwie najpełniejsze urzeczywistnienie woli

spadkodawcy, a jeżeli testament może być tłumaczony rozmaicie, należy przyjąć

taką wykładnię, która pozwoli utrzymać rozrządzenia spadkodawcy w mocy i nadać

im rozsądną treść. Dopiero gdy posługując się tymi wskazaniami, nie da się ustalić

treści rozrządzenia spadkodawcy testamentowego, należy sięgnąć do art. 962 k.c.,

I CSK 1344/26

5

który uważa się za jedną z kilku konkretnych reguł interpretacyjnych testamentu.

Innymi słowy, najpierw wykładnia jest dokonywana na gruncie reguły ogólnej

(art. 948 k.c.), a dopiero gdy ona zawiedzie poszukuje się wykładni w regule

konkretnej (art. 962 k.c.; zob. postanowienie SN z 29 kwietnia 2010 r., IV CSK

524/09).

Sąd Okręgowy, stosując powyższe wytyczne, dokonał właściwej wykładni

testamentu, wskazując, że wolą spadkodawczyni było, aby w sytuacji, gdyby jej

siostra nie mogła po niej dziedziczyć, dziedziczyły po niej osoby wymienione

w zdaniu drugim testamentu. Testament zatem należy tak tłumaczyć, aby zapewnić

możliwe najpełniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy wyrażonej

w testamencie. Sądy meriti dokonały takiej wykładni w realiach tej konkretnej sprawy

i nie sposób przyjąć, aby była ona wadliwa.

Artykuł 962 k.c. nie dotyczy sytuacji powołania do spadku spadkobierców

w pierwszej oraz drugiej kolejności tylko warunkowego powołania, a zatem w takim

przypadku spadkobiercy w istocie są powoływani w tej samej kolejności, tylko że

w razie spełnienia przez nich określonego w testamencie warunku np. wykonania

jakieś czynności.

Tożsamą w pewnym stopniu problematyką zajmował się już Sąd Najwyższy

w sprawie objętej orzeczeniem z 29 sierpnia 1922 r., III. Rw. 1636/21, wskazując, że

zawarty w rozporządzeniu ostatniej woli dodatek: „gdyby (spadkodawca) z wojny nie

wrócił", nie stanowi warunku w rozumieniu § 696 u.c. (art. 962 k.c.), od ziszczenia

się którego byłaby zawisłą skuteczność prawna rozporządzenia.

Uznać zatem należy, że w testamencie nie został zastrzeżony warunek,

ale uczynione zostało podstawienie w rozumieniu art. 963 k.c.

Z powyższych względów, na podstawie art. 3989 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.,

Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie znajdując

też okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę

z urzędu.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 520 § 1

k.p.c.

I CSK 1344/26

6

[P.L.]

[r.g.]