Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi pozwanego w sporze o odwołaną darowiznę

Określone w art. 3984 § 2 k.p.c. wymaganie uzasadnienia w skardze

kasacyjnej wniosku o przyjęcie jej do rozpoznania zostaje spełnione, jeśli skarżący

wykaże, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Cel wymagania przewidzianego w

I CSK 1409/24

2

art. 3984 § 2 k.p.c. może być zatem osiągnięty jedynie przez powołanie i

uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym, które –

zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. – będą mogły stanowić podstawę oceny skargi

kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Na tych jedynie przesłankach

Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie w kwestii przyjęcia bądź odmowy

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W skardze kasacyjnej wniesionej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu

z 24 stycznia 2023 r. (sygn. akt I ACa 85/21) pełnomocnik pozwanego P.K. –

zarzucając w ramach podstawy kasacyjnej rażące naruszenie prawa materialnego

– oparł wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania na przesłance określonej w art.

3989 § 1 pkt 4 k.p.c., argumentując, że skarga kasacyjna jest oczywiście

uzasadniona.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powołana przez skarżącego przesłanka oczywistej zasadności skargi

zachodzi wtedy, gdy zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej

wynika prima facie, bez głębszej analizy prawnej. Dotyczy to więc jedynie uchybień

– przepisom prawa materialnego albo procesowego, zarzucanym sądowi drugiej

instancji w skardze kasacyjnej – o charakterze elementarnym, polegających w

szczególności na oparciu rozstrzygnięcia na wykładni przepisu oczywiście

sprzecznej z jednolitą i ugruntowaną jego wykładnią przyjmowaną w orzecznictwie i

nauce prawa, na zastosowaniu przepisu, który już nie obowiązywał względnie na

oczywiście błędnym zastosowaniu określonego przepisu w ustalonym stanie

faktycznym. Do wykazania oczywistej zasadności skargi powinno wystarczyć jedno

konkretne twierdzenie, jedna stanowcza, przekonująca od razu teza, wskazująca

racje podważające rozstrzygnięcie poddane krytyce i zaskarżeniu. Na tym właśnie

polega „oczywista” zasadność środka zaskarżenia w rozumieniu przyjętym w art.

3989 § 1 pkt 4 k.p.c. (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 17 grudnia 2019 r.,

IV CSK 307/19). Należy podkreślić, że samo twierdzenie o rażącym naruszeniu

prawa – nawet jeśli strona uznaje je za oczywiste – nie przesądza o spełnieniu

przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. O przyjęciu skargi kasacyjnej do rozpoznania

decyduje dopiero sytuacja, w której naruszenie prawa prowadzi do wydania

I CSK 1409/24

3

oczywiście nieprawidłowego orzeczenia. Uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania musi stanowić odrębny, samodzielny wywód prawny,

niezależny od uzasadnienia podstaw skargi kasacyjnej (art. 3984 § 2 k.p.c.). Sąd

Najwyższy na etapie przedsądu ocenia wyłącznie tę część skargi i nie jest

uprawniony do poszukiwania w uzasadnieniu podstaw kasacyjnych argumentów,

które mogłyby zastąpić brak wykazania przesłanek przedsądu. Uzasadnienie

wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powinno zawierać

argumentację prawną wykazującą – z odwołaniem się do orzecznictwa lub

poglądów doktryny – że sąd drugiej instancji dopuścił się oczywistego naruszenia

prawa. Przyczyn uzasadniających przyjęcie skargi Sąd Najwyższy nie może

rekonstruować na podstawie uzasadnienia podstaw kasacyjnych ani całości

wywodów skargi (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 14 maja 2020 r., I CSK

380/19 oraz z 29 stycznia 2016 r., IV CSK 525/15).

W pierwszej kolejności należy zauważyć, że skarga kasacyjna nie zawiera

wyodrębnionej jednostki redakcyjnej przeznaczonej na uzasadnienie wniosku o

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, czego wymaga art. 3984 § 2 k.p.c. W

treści skargi – bezpośrednio po sformułowaniu wniosku o przyjęcie skargi i

powołaniu przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. – pojawia się sformułowanie

„albowiem skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona”, mogące sugerować

zamiar przedstawienia takiego uzasadnienia, jednak nie tworzy ono samodzielnego

wywodu prawnego, który mógłby wykazać spełnienie powołanej przesłanki.

Formalne powołanie przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. nie zostało poparte

żadną argumentacją pozwalającą stwierdzić oczywistą zasadność skargi. Skarżący

nie wskazał w uzasadnieniu wniosku uchybienia o charakterze elementarnym,

dostrzegalnego prima facie, bez potrzeby pogłębionej analizy prawnej. Samo

przekonanie strony o wadliwości rozstrzygnięcia, nawet wyrażone w kategoriach

„oczywistości”, nie stanowi podstawy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Tego rodzaju ogólne deklaracje nie mogą zastąpić wymaganej argumentacji

wykazującej istnienie przesłanki przedsądu. W części zatytułowanej „Uzasadnienie”

skarżący również nie przedstawia żadnej argumentacji odnoszącej się wprost do

przesłanki przedsądu. Ogranicza się tam do opisu stanu faktycznego, wartości

przedmiotu zaskarżenia oraz uzasadnienia zarzutu naruszenia prawa materialnego,

I CSK 1409/24

4

a więc do wywodu dotyczącego podstawy kasacyjnej, nie zaś uzasadnienia

wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania. Skarżący nie wykazał więc,

aby skarga kasacyjna była oczywiście uzasadniona w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 4

k.p.c. Mając na uwadze treść uzasadnienia tego wniosku, w powiązaniu z

zarzutami wypełniającymi podstawę skargi kasacyjnej, należy przyjąć, że skarżący

próbuje uzasadnić oczywistą zasadność skargi argumentami dotyczącymi

naruszenia art. 898 § 1 k.c. w zw. z art. 35 k.r.o. oraz art. 42 k.r.o. Twierdzi, że Sąd

drugiej instancji niewłaściwie zastosował te przepisy i przyjął możliwość odwołania

darowizny jedynie wobec jednego z małżonków dopuszczającego się rażącej

niewdzięczności względem darczyńców, mimo że darowizna została dokonana na

rzecz obojga małżonków do ich majątku wspólnego, a złożone oświadczenie o

odwołaniu darowizny oraz żądanie zwrotu ½ udziału skierowane zostało tylko do

jednego z nich. Argumentacja ta stanowi jednak wyłącznie polemikę z oceną

prawną sądu drugiej instancji, nie zaś wykazanie oczywistego uchybienia o

charakterze elementarnym. Nawet w ramach uzasadnienia podstawy kasacyjnej

skarżący nie uwzględnia obowiązującej zasady prawnej wpisanej do księgi zasad

prawnych oraz aktualnej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego w tym zakresie, mimo

że – powołując się jedynie na uchwałę Sądu Najwyższego z 18 lutego 1969 r. (III

CZP 133/68) oraz jednostkowe postanowienie Sądu Najwyższego z 5 lutego 2012

r. (I CSK 284/11) – sam wskazuje, iż „nie jest to jedyne stanowisko wyrażane przez

Sąd Najwyższy w sprawach tego rodzaju”.

W uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 31 marca

2016 r., III CZP 72/15 (OSNC 2016, nr 7-8, poz. 80) Sąd Najwyższy wprost odniósł

się do powoływanych przez skarżącego orzeczeń oraz poglądów i jednoznacznie

potwierdził obowiązywanie zasady prawnej wyrażonej wcześniej w uchwale

pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 28 września 1979 r., III CZP

15/79 (OSNC 1980, nr 4, poz. 63). Zgodnie z tą zasadą, w razie odwołania

darowizny w stosunku do jednego z małżonków rzecz darowana staje się

przedmiotem współwłasności obojga małżonków w częściach równych, a

darczyńca może żądać przeniesienia na niego udziału należącego do małżonka,

wobec którego darowiznę odwołał, a gdyby nie było to możliwe – zwrotu wartości

tego udziału (art. 405 k.c.).

I CSK 1409/24

5

W konsekwencji skarga opiera się na poglądach nieaktualnych, pominiętych

przez późniejsze orzecznictwo oraz doktrynę, a jej argumentacja nie podważa

obowiązującej zasady prawnej. Skarżący nie odniósł się do wskazanych orzeczeń,

nie przedstawił argumentacji podważającej zasadę prawną ani jej późniejsze

potwierdzenie. Powołanie orzeczeń historycznych, zwłaszcza odosobnionego

judykatu Sądu Najwyższego z roku 2012, zakwestionowanego następnie przez

pełny skład Izby Cywilnej w roku 2016, nie może stanowić podstawy wykazania

oczywistej zasadności skargi kasacyjnej. W tych okolicznościach skarga kasacyjna

nie spełnia przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

Wskazać należy również, że nie zachodzi nieważność postępowania, którą

Sąd Najwyższy bierze pod rozwagę – w granicach zaskarżenia – z urzędu (art.

39813 § 1 k.p.c.).

Z przytoczonych względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.).

Skarżący pozwany nie wykazał przesłanki określonej w art. 3989 § 1 pkt 4

k.p.c. w postaci oczywistej zasadności skargi kasacyjnej, wobec czego Sąd

Najwyższy odmówił jej przyjęcia do rozpoznania. Rozstrzygnięcie to przesądza o

wyniku postępowania kasacyjnego i stanowi podstawę do oceny zgłoszonych przez

pełnomocników stron wniosków kosztowych, które – niezależnie od użytej przez

nich terminologii – zmierzały do uzyskania przyznania kosztów nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

Skarga została wniesiona w grudniu 2023 r., a odpowiedź na nią – w

kwietniu 2024 r., jednak zgodnie z § 24 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z

dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki

samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez

adwokata z urzędu (Dz.U. z 2026 r., poz. 87), do spraw wszczętych i

niezakończonych przed dniem jego wejścia w życie stosuje się przepisy tego

rozporządzenia. Stanowisko to potwierdził Sąd Najwyższy m.in. w postanowieniu z

23 października 2025 r., I CSK 3945/24. W niniejszej sprawie Sąd Najwyższy

orzekał 23 kwietnia 2026 r., co oznacza, że zastosowanie znajduje wskazane

I CSK 1409/24

6

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w aktualnym

brzmieniu.

Gdy chodzi o wniosek pełnomocnika powodów, adw. M.C., ustanowionej z

urzędu,

został

on

sformułowany

w odpowiedzi na skargę kasacyjną i obejmował żądanie „zasądzenia od Skarbu

Państwa na rzecz pełnomocnika z urzędu powodów adw. M.C. – kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powodom z urzędu

w postępowaniu kasacyjnym według norm z wyboru na podstawie rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za

czynności adwokackie, które nie zostały zapłacone w żadnej części”. Wniosek ten

dotyczył zatem zasądzenia od Skarbu Państwa na jej rzecz kosztów nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej powodom według norm z wyboru. Wprawdzie

prawidłowo pełnomocnik powodów powinna była wnieść o przyznanie kosztów,

jednak nieścisłość ta nie ma decydującego znaczenia. Istotne jest bowiem to, że

odpowiedzialność Skarbu Państwa za koszty związane z pomocą prawną udzieloną

stronie z urzędu ma charakter subsydiarny i aktualizuje się dopiero w sytuacji, w

której nie zasądzono zwrotu kosztów na rzecz strony od przeciwnika procesowego.

Tymczasem pełnomocnik powodów nie złożyła wniosku o obciążenie strony

przeciwnej – pozwanego kosztami postępowania kasacyjnego, co wyklucza

możliwość przejścia do dalszych etapów przewidzianych dla subsydiarnej

odpowiedzialności Skarbu Państwa. Brak wniosku o obciążenie pozwanego

kosztami postępowania kasacyjnego oznacza, że Sąd Najwyższy nie może orzekać

o kosztach procesu między stronami, gdyż zgodnie z art. 109 § 1 k.p.c. sąd orzeka

o kosztach wyłącznie na wniosek strony. W świetle uchwały Sądu Najwyższego z 7

października 2021 r., III CZP 51/20, wniosek pełnomocnika z urzędu skierowany

wyłącznie przeciwko Skarbowi Państwa nie obejmuje implicite żądania obciążenia

przeciwnika procesowego kosztami postępowania. Wniosek pełnomocnika

powodów dotyczył jedynie Skarbu Państwa, co wyklucza możliwość uznania go za

wniosek o zasądzenie kosztów na rzecz jej mocodawców od pozwanego. W

konsekwencji stanowił on de facto wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej

pomocy prawnej, tyle że złożony przedwcześnie i skierowany przeciwko

niewłaściwemu podmiotowi, co uzasadniało jego oddalenie.

I CSK 1409/24

7

Odnosząc się natomiast do wniosku pełnomocnika pozwanego, adw. K.W.,

ustanowionego z urzędu, należy wskazać, że został on zgłoszony w skardze

kasacyjnej i obejmował żądanie „zasądzenia od Skarbu Państwa na rzecz

pełnomocnika pozwanego – adw. K.W., ustanowionego dla niego z urzędu,

kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych”. Wniosek taki może

być składany w sytuacji, w której nie ma podstaw do obciążenia strony przeciwnej,

co w przypadku pozwanego – który przegrał w postępowaniu kasacyjnym –

mogłoby się aktualizować. Jednak również ten wniosek nie zasługiwał na

uwzględnienie. Zgodnie z § 3 powołanego rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z 14 maja 2024 r., także w aktualnym brzmieniu, wniosek o przyznanie kosztów

musi zawierać oświadczenie, że opłata nie została zapłacona w całości lub w

części. Wniosek pełnomocnika pozwanego nie zawierał takiego oświadczenia, co –

zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego – skutkuje obligatoryjną

odmową przyznania kosztów (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego: z 26

maja 2020 r., IV CSK 662/19; z 5 listopada 2021 r., III CSK 237/20; z 10 czerwca

2022 r., I CSK 1054/22; z 11 października 2024 r., I CSK 2397/24, z 18 września

2025 r., I CSK 563/25). Ponadto pełnomocnik pozwanego posłużył się konstrukcją

właściwą dla pełnomocnika z wyboru, wnosząc o zasądzenie kosztów zastępstwa

procesowego, podczas gdy pełnomocnik ustanowiony z urzędu powinien wnosić o

przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, zgodnie z art. 122 § 1 k.p.c.

Uchybienia te łącznie uniemożliwiały uwzględnienie wniosku.

Wspólnym celem obu wniosków było uzyskanie wynagrodzenia za

nieopłaconą pomoc prawną udzieloną z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

Różniły się jedynie sposobem ich sformułowania oraz momentem zgłoszenia, a

uchybienia popełnione przez pełnomocników miały odmienny charakter:

pełnomocnik powodów złożyła wniosek przedwcześnie i skierowała go przeciwko

niewłaściwemu podmiotowi, natomiast pełnomocnik pozwanego nie dopełnił

wymogu formalnego w postaci oświadczenia o nieuiszczeniu opłaty oraz posłużył

się konstrukcją właściwą dla pełnomocnika z wyboru. Oba wnioski nie spełniały

przewidzianych przepisami prawa wymogów formalnych i materialnoprawnych, co

uniemożliwiało ich uwzględnienie.

I CSK 1409/24

8

(A.G.)

[SOP]