Sąd Najwyższy nie przyjął skargi syndyka banku, kredytobiorcy dostaną zwrot kosztów

I CSK 1465/25

2

W skardze kasacyjnej wywiedzionej od wyroku Sądu Apelacyjnego

w Białymstoku z 13 września 2024 r. pozwany syndyk masy upadłości Bank spółki

akcyjnej w W. wniósł o przyjęcie skargi do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1

pkt 1 i 2 k.p.c.

Wskazał, że w sprawie występują następujące istotne zagadnienia prawne:

1) Czy postanowienie umowy kredytu mające charakter klauzuli abuzywnej

może być uznane za bezskuteczne wobec masy upadłości (art. 84 ust. 1 ustawy

z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe, dalej: „pr. up.”) wobec tego, że

postanowienie prowadzi do upadku umowy na skutek usunięcia z niej klauzul

abuzywnych, a zatem utrudnia ono osiągnięcie celu postępowania upadłościowego

jakim jest pełne zaspokojenie wierzycieli, przez skutek w postaci upadku umowy

kredytu zawartej przez kredytodawcę i brak spłaty rat takiego kredytu do masy

upadłości?

2) Czy postępowanie sądowe z powództwa kredytobiorcy o ustalenie

nieistnienia stosunku prawnego z umowy kredytu waloryzowanego (indeksowanego

albo denominowanego) do waluty obcej, wytoczone przeciwko upadłemu bankowi

(kredytodawcy), jest sprawą „o wierzytelność, która podlega zgłoszeniu do masy

upadłości” w rozumieniu art. 145 ust. 1 pr. up. i tym samym podlega zawieszeniu

na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 lub art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 144 ust. 1

i w zw. z art. 145 ust. 1 pr. up. do czasu rozpoznania zgłoszenia wierzytelności

na liście wierzytelności lub, odpowiednio, odmowy uwzględnienia wierzytelności

na liście i wyczerpania trybu określonego ustawą?

Ponadto pozwany wskazał na istnienie potrzeby wykładni przepisów, tj.:

art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 144 ust. 1 i w zw. z art. 145 ust. 1 pr. up. oraz

art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 144 ust. 1 w zw. z art. 145 ust. 1 pr. up.

Powodowie w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnieśli o odmowę przyjęcia

jej do rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm

przepisanych wraz z kosztami opłat skarbowych od pełnomocnictw.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I CSK 1465/25

3

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Za istotne zagadnienie prawne w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. uznaje

się zagadnienie dotychczas nierozstrzygnięte w orzecznictwie, a zatem takie, które

cechuje się przymiotem nowości i którego wyjaśnienie może sprzyjać rozwojowi

prawa (zob. np. postanowienia SN: z 21 stycznia 2022 r., I CSK 1285/22;

z 24 kwietnia 2023 r., I CSK 4950/22; z 20 grudnia 2023 r., I CSK 4003/23).

Problemy przedstawione przez skarżącego nie mogą być uznany za istotne

zagadnienia prawne w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., gdyż nie mają już one

przymiotu nowości.

Wskazane zagadnienia prawne było już bowiem przedmiotem rozważań

Sądu Najwyższego, który wyjaśnił, że ogłoszenie upadłości przedsiębiorcy nie ma

wpływu na ocenę abuzywnego charakteru postanowień umów, które zawarł

z konsumentami, jak również na powstające z mocy prawa skutki ich abuzywności,

gdyż oceny czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),

dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,

poz. 2). Abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku, z mocy samego

prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że

następczo udzieli on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób

przywróci ich skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego - zasada prawna - z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9,

poz. 56).

Obecnie nie budzi również wątpliwości, że postępowanie sądowe

z powództwa kredytobiorcy będącego konsumentem o ustalenie nieistnienia

stosunku prawnego z umowy kredytu, prowadzone przeciwko bankowi, co do

którego w toku postępowania ogłoszono upadłość, nie jest sprawą „o wierzytelność,

która podlega zgłoszeniu do masy upadłości” w rozumieniu art. 145 ust. 1 ustawy

I CSK 1465/25

4

z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe, a tym samym może być podjęte

z chwilą ustalenia osoby pełniącej funkcję syndyka (zob. uchwała SN z 19 września

2024 r., III CZP 5/24, OSNC 2025, nr 4, poz. 42, i postanowienia SN: z 23 stycznia

2025 r., I CSK 3311/24; z 6 lutego 2025 r., I CSK 3810/24; z 26 marca 2025 r.,

I CSK 3279/24; z 2 kwietnia 2025 r., I CSK 2578/24; z 23 kwietnia 2025 r., I CSK

1894/24, i z 27 maja 2025 r., I CSK 2402/24).

Ponadto – w związku w wątpliwościami pozwanego podniesionymi

we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazać należy, że

w orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntował się już pogląd, zgodnie z którym

interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. należy rozumieć szeroko. Może on

wynikać z bezpośredniego zagrożenia prawa powoda lub zmierzać do

zapobieżenia temu zagrożeniu. Uwzględnić należy sytuację prawną żądającego,

ocenianą w płaszczyźnie zarówno obecnych, jak i przyszłych, ale obiektywnie

prawdopodobnych stosunków prawnych z jego udziałem. Wskazuje się, że przez

interes prawny należy rozumieć istniejącą po stronie podmiotu prawa chęć

uzyskania określonej korzyści w sferze jego sytuacji prawnej, a korzyść ta polega

na stworzeniu stanu pewności prawnej co do aktualnej sytuacji prawnej powoda,

wzmacniającego możliwość ochrony tej sytuacji przez stworzenie prejudycjalnej

przesłanki skuteczności tej ochrony (zob. np.: wyroki SN: z 10 maja 2022, II CSKP

163/22; z 18 maja 2022 r., II CSKP 1030/22, i postanowienie SN z 29 grudnia

2021 r., I CSK 336/21).

Powołanie się na potrzebę wykładni przepisów budzących poważne

wątpliwości (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) wymaga wykazania, że określony przepis

prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo

niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności

w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych,

które należy przytoczyć (zob. m.in. postanowienia SN: z 28 marca 2007 r., II CSK

84/07; z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08; z 31 października 2023, I CSK

2890/23; z 30 listopada 2023 r., I CSK 5560/22, i z 21 grudnia 2023 r., I CSK

3439/23). Konieczne jest opisanie tych wątpliwości lub rozbieżności, wskazanie

argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen prawnych, a także

I CSK 1465/25

5

przedstawienie własnej propozycji interpretacyjnej (zob. np. postanowienia SN:

z 8 lipca 2009 r., I CSK 111/09; z 9 listopada 2023 r., I CSK 6588/22).

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z 20 września 2023 r., I CSK

5136/22, potrzeba, o której mowa w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. oznacza, że określony

przepis, istotny z punktu widzenia podstawy prawnej zaskarżonego orzeczenia,

może być rozumiany na różne sposoby, a orzecznictwo i nauka prawa albo nie

wypracowały w tym przedmiocie żadnego poglądu, albo prezentują rozbieżne

stanowiska. W konsekwencji przyjąć należy, że nie istnieje potrzeba wykładni

przepisów prawa, podobnie jak nie występuje w sprawie istotne zagadnienie

prawne, jeżeli Sąd Najwyższy co do podnoszonych kwestii wyraził już swój pogląd

we wcześniejszym orzecznictwie, a nie zachodzą okoliczności uzasadniające

zmianę przyjętego stanowiska (zob. m.in. postanowienia SN: z 23 kwietnia 2015 r.,

I CSK 691/14; i z 21 lutego 2024 r., I CSK 591/2320).

Wywody skarżącego nie czynią zadość przedstawionym wymaganiom.

Analiza uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

wspólnego dla przesłanek przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. wskazuje, że

pozwany traktuje je zamiennie – co nie jest uprawnione (zob. postanowienia SN:

z 28 marca 2023 r., I CSK 4659/22, i z 13 lipca 2023 r., I CSK 4954/22).

Przywołane przesłanki mają bowiem odmienny charakter, szczególnie

w sytuacji, gdy istnienie przesłanki przewidzianej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. zostało

uzasadnione rozbieżnościami w orzecznictwie. Nie można zatem budować

w oparciu o rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego istotnego zagadnienia

prawnego, które charakteryzuje się tym, że jest nowe, jeszcze nierozstrzygnięte

przez Sąd Najwyższy. Ponadto każda z tych przesłanek wymaga innej metody

uzasadnienia (zob. postanowienia SN: z 29 kwietnia 2016 r., I CSK 641/15;

z 15 grudnia 2016 r., I CSK 315/16; z 21 maja 2020 r., I CSK 784/19, i z 6 lipca

2022 r., I CSK 3203/22).

Przywołane przez skarżącego przepisy prawa, które w jego opinii wymagają

wykładni, w istocie odpowiadają drugiemu zagadnieniu prawnemu

przedstawionemu w skardze, do którego Sąd Najwyższy odniósł się powyżej.

I CSK 1465/25

6

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy uregulowany w art. 174 § 1 pkt 4 i art. 180 § 1

pkt 5 lit. b) k.p.c. model działania sądu stanowi konsekwencję wynikającej z art. 75

ust. 1 pr. up. zasady, że z dniem ogłoszenia upadłości upadły traci prawo zarządu

oraz możliwość korzystania z mienia wchodzącego do masy upadłości

i rozporządzania nim; w miejsce upadłego wchodzi syndyk. Zawieszenie

postępowania i podjęcie go z udziałem syndyka służy właściwemu odzwierciedleniu

tego faktu w procesie dotyczącym masy upadłości. Odmienną funkcję

pełni natomiast art. 145 ust. 1 pr. up. normujący (wyłącznie w odniesieniu

do wierzytelności, które podlegają zgłoszeniu do masy upadłości) sekwencyjną

zależność między tokiem postępowania sądowego oraz upadłościowego, jako

specyficznego postępowania rozpoznawczo -wykonawczego. Przepis ten jest ściśle

skorelowany z uregulowanym w Prawie upadłościowym trybem ustalania roszczeń

wierzycieli upadłego w ramach sporządzania listy wierzytelności. Postępowanie

upadłościowe jako tak zwana egzekucja generalna, ma na celu sprawne i możliwie

skuteczne zaspokojenie wszystkich wierzycieli podmiotu, którego upadłość

ogłoszono. W tym celu sporządzana jest lista wierzytelności, która służy do

ustalenia grona wierzycieli w modelu działań uproszczonym i przyspieszonym

względem ogólnego postępowania cywilnego rozpoznawczego. Dochodzenie

wierzytelności, o których mowa w art. 145 ust. 1 pr. up., na zasadach ogólnych jest

wówczas wyłączone, a postępowania sądowe zainicjowane wcześniej i zawieszone

z powodu ogłoszenia upadłości strony nie mogą zostać podjęte do czasu

wyczerpania trybu określonego w Prawie upadłościowym (zob. uchwała SN z dnia

19 września 2024 r., III CZP 5/24).

Skoro powództwo w rozważanym zakresie (o ustalenie) wytoczone przez

kredytobiorców przeciwko bankowi, wobec którego ogłoszono upadłość, nie jest

sprawą o wierzytelność podlegającą zgłoszeniu do masy upadłości w myśl art. 145

ust. 1 pr. up., to zastosowanie znajduje zasada z art. 180 § 1 pkt 5 lit. b) k.p.c.

nakazująca podjęcie postępowania z udziałem syndyka, z chwilą ustalenia osoby

pełniącej tę funkcję.

W sprawie nie zachodzi także nieważność postępowania, którą Sąd

Najwyższy bierze pod rozwagę - w granicach zaskarżenia - z urzędu (art. 39813

§ 1 k.p.c.).

I CSK 1465/25

7

Z tych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł,

jak w sentencji.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1,

11 i 3 w zw. z art. 99 w zw. z art. 108 § 1 w zw. z art. 39821 w zw. z art. 391 § 1

k.p.c. przy uwzględnieniu § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 oraz § 20

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych. Suma zwrotu kosztów została rozdzielona

na powodów w częściach równych zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego

z 16 listopada 2023 r., III CZP 54/23 (OSNC 2024, nr 6, poz. 57).

Maciej Kowalski

(a.z.)

[SOP]