Kredytobiorcy nie zgodzili się na utrzymanie umowy frankowej. SN odmówił skargi banku

Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie

występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności

w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna

jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.). Obowiązkiem skarżącego jest

sformułowanie i uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

w nawiązaniu do powyższych przesłanek, a rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego

w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

wynika z oceny czy okoliczności powołane przez skarżącego odpowiadają tym,

o których jest mowa w art. 3989 § 1 k.p.c.

Pozwany wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na

potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2

k.p.c.), tj.: art. 3851 § 1 i 2 k.c.

Pozwany powołał się też na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia

prawnego (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), które przedstawił jako pytania: - „czy

możliwym jest stosowanie przepisów Dyrektywy 93/13 do oceny abuzywności

postanowień umowy kredytu w sytuacji, gdy umowa została zawarta przed

przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej, podczas gdy przepisy Dyrektywy 93/13

mają zastosowanie do umów zawartych po dniu 31 grudnia 1994 roku, przy czym

zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem orzecznictwa unijnego Dyrektywa 93/13 nie

ma zastosowania do umów, które zostały zawarte w krajach, przed dniem ich

akcesji do Unii Europejskiej?”; - „czy na etapie oceny możliwości obowiązywania

umowy po usunięciu postanowienia abuzywnego, tj. na etapie poprzedzającym

etap zastępowania postanowienia abuzywnego przepisem dyspozytywnym,

o którym mowa w orzeczeniach TSUE C-26/13 Kasler, C-260/18 Dziubak

i C-932/19 OTP Jelzalogbahk Zrt, dopuszczalne jest ustalenie treści umowy

(stosunku prawnego) w zakresie, który był regulowany przez abuzywną normę, na

podstawie art. 65 § 1 i 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 41 ustawy - Prawo

I CSK 1501/25

3

wekslowe lub art. 56 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. ze

wskazanymi w przypisie kilkudziesięcioma przepisami, z których na zasadzie

analogii iuris lub analogii legis wynika, że w polskim prawie obowiązuje generalna

norma, zgodnie z którą wartość waluty obcej określa się według kursu średniego

NBP?; - „czy oceniając możliwości obowiązywania umowy kredytu indeksowanego

do franka szwajcarskiego, po usunięciu postanowienia abuzywnego zgodnie

z prawem krajowym, należy brać pod uwagę stan prawny z: (i) dnia zawarcia

umowy, (ii) dnia powstania sporu czy (iii) dnia orzekania?; - „czy jeżeli bez

abuzywnego postanowienia umowa kredytu indeksowanego do franka

szwajcarskiego nie może obowiązywać, to dochodzi do automatycznej jego

substytucji normą dyspozytywną, o ile tylko zastosowanie środków krajowych

zapewnia doprowadzenie do sytuacji, jaka miałaby miejsce, gdyby umowa nie

zawierała tego abuzywnego postanowienia?”; - „czy art. 358 § 2 k.c. stanowi

szczegółowy przepis dyspozytywny, który znajduje zastosowanie z mocy prawa

(automatycznie) w miejsce abuzywnej Klauzuli Kursowej określającej sposób

ustalenia kursu franka szwajcarskiego, na potrzeby operacji związanych

z indeksowaniem przy wypłacie i przy spłacie kredytu?; - „czy rozważając

unieważnienie umowy o kredyt indeksowany do waluty obcej na skutek uznania, że

postanowienia odsyłające do tabeli kursów (klauzula kursowa) mają charakter

niedozwolony należy mieć na względzie wyłącznie oświadczenie kredytobiorcy, czy

badać również, czy określone rozstrzygnięcie prowadzi do zrealizowania celu

Dyrektywy 93/13 z dnia 5 kwietnia 1993 roku w sprawie nieuczciwych warunków

w umowach konsumenckich”; - „czy w przypadku orzeczenia bezskuteczności

umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej w oparciu o przepisy

o postanowieniach abuzywnych (art. 3851 k.c. i n.) Bank pozostaje w opóźnieniu

wobec kredytobiorcy co do zwrotu kwot uiszczonych w wykonaniu umowy w okresie

przed złożeniem przez kredytobiorcę, po pouczeniu przez sąd, oświadczenia

w przedmiocie woli utrzymania w mocy umowy wobec abuzywności postanowień

umownych, a w konsekwencji czy dopuszczalne jest naliczanie odsetek za

opóźnienie (art. 481 § 1 k.c.) za okres do chwili złożenia przez prawidłowo

poinformowanego o skutkach bezskuteczności umowy kredytobiorcę

oświadczenia w przedmiocie woli utrzymania umowy w mocy?”.

I CSK 1501/25

4

Zgodnie z ustaloną linią orzecznictwa, powołanie się na

występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego jako na przesłankę

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wymaga określenia problemu

o charakterze abstrakcyjnym, nierozstrzygniętego w dotychczasowym

orzecznictwie i wymagającego pogłębionej wykładni. Skarżący powinien to

zagadnienie sformułować oraz przedstawić argumentację jurydyczną

uzasadniającą tezę o możliwości rozbieżnych ocen prawnych w związku ze

stosowaniem przepisów, na tle których ono powstało. Zagadnienie powinno być

ponadto „istotne” z uwagi na wagę problemu interpretacyjnego, którego dotyczy dla

systemu prawa. Skoro jednak skarga kasacyjna jest wnoszona w konkretnej

sprawie, to zarówno charakter rozpoznawanego roszczenia, jak i ustalony przez

sądy meriti stan faktyczny, którym Sąd Najwyższy byłby związany (art. 3983 § 3

i art. 39813 § 2 k.p.c.), musi pozostawać w związku z przedstawionym przez

skarżącego zagadnieniem prawnym i pozwalać na jego rozstrzygnięcie.

O potrzebie wykładni przepisów prawnych jako przesłance przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania można mówić wtedy, gdy z mającego zastosowanie lub

mogącego mieć zastosowanie w sprawie przepisu dekodowane są różne normy

prawne, a brak jest wypowiedzi w doktrynie i orzecznictwie, które by te różnice

usuwały i wyjaśniały przyczyny ich występowania. Ponadto, zagadnienie prawne

ani potrzeba wykładni przepisów prawnych nie powstają, gdy Sąd Najwyższy

zajmował co do nich stanowisko i wyrażał poglądy we wcześniej wydanych

orzeczeniach, a nie zaszły żadne okoliczności uzasadniające ich zmianę.

Przepisy, o wykładnię których zabiega pozwany, i na tle których sformułował

zagadnienie prawne, były w ostatnich latach przedmiotem wykładni Trybunału

Sprawiedliwości UE oraz Sądu Najwyższego. Problemy sformułowane przez

skarżącego można zatem uznać za wyjaśnione, a istniejące przez pewien czas

rozbieżności w wykładni i stosowaniu przepisów powołanych przez skarżącego we

wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania - za usunięte.

Oceniania w sprawie umowa została zawarta 18 maja 2001 r., a zatem

w istocie przed wstąpieniem Polski do UE, lecz już w okresie obowiązywania art.

3851 k.c. w brzmieniu nadanym mu przez art. 18 pkt 4 ustawy z 2 marca 2000 r.

I CSK 1501/25

5

o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę

wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (Dz.U. Nr 22, poz. 271). Przepis w tym

brzmieniu wszedł bowiem w życie z dniem 1 lipca 2000 r. i stanowił o implementacji

– koniecznej z uwagi na zabieganie o przyjęcie do UE – na grunt prawa polskiego

Dyrektywy 93/13. Związek między art. 3851 k.c. w brzmieniu nadanym mu w 2000 r.

a Dyrektywą nr 93/13 jest tak ścisły, że mającego wprost zastosowanie w sprawie

art. 3851 k.c. nie można wykładać i stosować inaczej niż postanowień Dyrektywy nr

93/13, a to wymaga uwzględnienia także linii orzeczniczej Trybunału

Sprawiedliwości UE ukształtowanej na gruncie tej Dyrektywy.

W judykaturze Sądu Najwyższego ustalony został pogląd, że klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego

indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają

główne świadczenie kredytobiorcy (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 4 kwietnia

2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 21 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21;

z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22). Pogląd ten uwzględnia stanowisko Trybunału

Sprawiedliwości UE, w orzecznictwie którego podkreśla się, że za postanowienia

umowne mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art.

4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają podstawowe

świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu charakteryzują tę

umowę (por. wyroki TSUE z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai,

pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Matei, pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r.,

C-96/14, Van Hove, pkt 33; z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 35).

Za takie uznawane są klauzule indeksacyjne (waloryzacyjne), jak i postanowienia

odnoszące się do ustalonego w walucie obcej mechanizmu waloryzacji świadczeń

(określane niekiedy jako „klauzule ryzyka walutowego”), które wiążą się

z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty

i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob. wyroki TSUE z 20

września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 37; z 20 września 2018 r., C-51/17,

OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48; z 3

października 2019 r., C-260/18, Dziubak, pkt 44).

I CSK 1501/25

6

Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały wyrażone w umowie kredytu

w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod kątem spełnienia przesłanek

z art. 3851 § 1 k.c. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE wyjaśniono, iż

wymaganie wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem

nakazuje, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie

mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od

przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym

w innych warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne. Postanowienia umowy (regulaminu), określające

zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie

kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie

kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień

umownych.

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że postanowienia umowy (regulaminu), określające

zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie

kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie

kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień

umownych, kształtują bowiem prawa i obowiązki konsumenta w sposób

sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność

z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym

przypadku na uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz wysokości

świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty

kredytu na złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili

wymagalności poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości

świadczenia konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do

jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do

arbitralnego działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę

nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Skonstruowane

w ten sposób, w ślad za wzorcem stosowanym przez bank, uregulowania umowne

są niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku)

w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie

I CSK 1501/25

7

wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego

z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.

Abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku, z mocy samego prawa,

dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo

udzieli on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci ich

skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

– zasada prawna – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).

Powodowie takiej zgody nie udzielili, o czym świadczą ich twierdzenia i zarzuty

podnoszone w toku procesu.

Jak wyjaśniono w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jeżeli eliminacja

niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji

regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści

praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane

pozostałą częścią umowy. Koresponduje to z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13, który

przewiduje, że nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców

lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa

w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po

wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 27

lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 3 lutego 2022 r.,

II CSKP 459/22).

W wyroku z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank BPH S.A., Trybunał

Sprawiedliwości UE orzekł, że wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13

należy dokonywać w ten sposób, że z jednej strony nie stoją one na przeszkodzie

temu, by sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej

między przedsiębiorcą a konsumentem, w wypadku gdy odstraszający cel tej

dyrektywy jest realizowany przez krajowe przepisy ustawowe regulujące

korzystanie z niego, o ile element ten stanowi odrębne zobowiązanie umowne,

które może być przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego

charakteru. Z drugiej strony przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by sąd

odsyłający usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między

I CSK 1501/25

8

przedsiębiorcą a konsumentem, jeżeli sprowadzałoby się to do zmiany treści tego

warunku poprzez zmianę jego istoty.

Wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień

umownych rodzi zatem konieczność dokonania oceny czy umowa w pozostałym

zakresie jest możliwa do utrzymania. W niniejszej sprawie obowiązywanie umowy

po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków uznane zostało za niemożliwe. Jak

wyjaśnił Sąd Najwyższy, wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego

dla umowy kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej i uzasadniającego

powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak

daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę

o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tylko o inny podtyp czy

wariant umowy kredytu. Oznacza to, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul

utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co

przemawia za opowiedzeniem się za jej nieważnością (wyrok Sądu Najwyższego

z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18). Jest tak zwłaszcza wówczas, gdy

unieważnienie klauzul doprowadziłoby nie tylko do zniesienia mechanizmu

indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia

ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio związane z indeksacją kredytu do

waluty. W konsekwencji art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie

temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych

warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego

według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową

danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal

obowiązywać bez takich warunków, gdyż ich usunięcie spowodowałoby zmianę

charakteru głównego przedmiotu umowy (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości

UE z 14 marca 2019 r., C-118/17, pkt 52; z 5 czerwca 2019 r., C-38/17, HS, pkt 43;

z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 44 i 45; wyrok SN z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/19).

W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów - zasada prawna - z 7 maja

2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że

zastąpienie klauzul niedozwolonych rozwiązaniami przewidzianymi w innych

przepisach wchodzi w rachubę tylko wtedy, gdy (koniunkcja przesłanek): 1) po

I CSK 1501/25

9

wyłączeniu klauzuli abuzywnej umowa nie może obowiązywać, o czym decyduje

obiektywne podejście w świetle prawa krajowego, a zatem wola jednej ze stron,

w tym konsumenta, nie ma w tym zakresie rozstrzygającego znaczenia (por. też

wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 15 marca 2012 r., C-453/10,

pkt 33-34, z 14 marca 2019 r., C-118/17, pkt 40, 51, z 26 marca 2019 r., C-70/17

i C-179, pkt 57, z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 39-41, z 29

kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W. i R.W., pkt 83, 89, z 2 września 2021 r., C-932/19,

pkt 49-50, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 74, z 8

września 2022 r., w połączonych sprawach C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt

67, 74 oraz z 12 października 2023 r., C-645/22, pkt 29, 37); 2) całkowity upadek

umowy naraża konsumenta na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, w świetle

okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia w czasie sporu (por. wyrok

Sądu Najwyższego z 8 marca 2023 r., II CSKP 617/22; por. też wyroki Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 51, z 8

września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 67, z 27 kwietnia 2023 r.,

C-705/21, pkt 41 oraz z 23 listopada 2023 r., C-321/22, pkt 87, z uwzględnieniem

rzeczywistych i bieżących interesów konsumenta i z zastrzeżeniem, że „do celów

tej oceny decydująca jest wola wyrażona przez konsumenta w tym względzie”

w tym sensie, że jeżeli sąd poinformował konsumenta w sposób obiektywny

i wyczerpujący o skutkach prawnych oraz szczególnie szkodliwych skutkach

ekonomicznych, jakie może mieć dla niego unieważnienie umowy, sąd ten nie

może, po uwzględnieniu jego woli stwierdzenia nieważności umowy, sprzeciwić się

zrzeczeniu się przez niego ochrony przyznanej im przez dyrektywę 93/13 (por.

wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 8 września 2022 r., C-80/21,

C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 78 w związku z pkt 74-75, z 16 marca 2023 r.,

C-6/22, M.B.,U.B.,M.B. przeciwko X S.A. (M.B. i in.), pkt 43-45 i teza oraz z 12

października 2023 r., C-645/22, pkt 29; postanowienie Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej z 18 października 2023 r., C-117/23, pkt 66, a z drugiej strony sąd

nie może chronić konsumenta przed upadkiem umowy, jeżeli ocenia, że nie naraża

on go na „szczególnie niekorzystne konsekwencje”, choćby konsument domagał się

tej ochrony (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 12

października 2023 r., C-645/22, pkt 38, 40-41); 3) istnieje przepis dyspozytywny

I CSK 1501/25

10

albo przepis „mający zastosowanie, gdy strony danej umowy wyrażą na to zgodę”,

który mógłby zastąpić wyłączone niedozwolone postanowienie umowne,

umożliwiając utrzymanie umowy (z korzyścią dla konsumenta); jeżeli niedozwolone

postanowienie umowne odzwierciedlało obowiązujący przepis ustawowy mający

zastosowanie w przypadku porozumienia stron, w rachubę wchodzi także

zastąpienie niedozwolonego postanowienia „tym stanowiącym punkt odniesienia

przepisem ustawowym w nowym brzmieniu przyjętym już po zawarciu umowy” (por.

np. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 26 marca 2019 r., C-70/17

i C-179/17, pkt 59-64 i teza).

Oceniana w niniejszej sprawie umowa bez dotkniętych abuzywnością klauzul

przeliczeniowych do waluty obcej nie może nadal obowiązywać. Ich

wyeliminowanie prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka walutowego,

charakterystycznego dla umowy kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej

i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest

równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za

umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony. Bez

postanowień określających sposób wyznaczenia kursu miarodajnego do

przeliczenia złotówki na franki szwajcarskie i na odwrót (bez uzupełnienia

związanej z tym luki), klauzule przewidujące indeksację (ucieleśniające też ryzyko

walutowe), w ogóle nie mogą wywrzeć skutku (por. np. wyrok Sądu Najwyższego

z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22). Oznacza

to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy

o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe (por. np. wyroki Sądu

Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20,

z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP

382/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, z 8

listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 31

stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z 10 marca

2023 r., II CSKP 1017/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, z 25 maja 2023

r., II CSKP 1311/22, z 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, z 25 lipca 2023 r.,

II CSKP 1487/22, z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22, z 8 listopada 2023 r., II CSKP

1530/22, z 21 listopada 2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, z 29 listopada

I CSK 1501/25

11

2023 r., II CSKP 1460/22, i II CSKP 1753/22, z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22,

z 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22).

Skoro powodowie konsekwentnie opowiadają się za upadkiem umowy, to Sądy

meriti nie mogły przyjąć, że naraża ich to na „szczególnie niekorzystne

konsekwencje”. Z tych względów uzupełnienie luk w umowie nie było możliwe.

Niezależnie od powyższego, w judykaturze wielokrotnie wskazywano na

niedopuszczalność zastąpienia niedozwolonych postanowień kursowych przez

sięgnięcie do art. 358 § 2 k.c. (por. w szczególności wyroki Sądu Najwyższego z 27

maja 2022 r., II CSKP 395/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 20 lutego

2023 r., II CSKP 809/22, z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, z 19 stycznia

2024 r., II CSKP 874/22), do przepisów o charakterze ogólnym, przewidujących,

iż skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności

przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie

stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, jeżeli

strony umowy wyrażą na to zgodę (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 62 oraz pkt 3

sentencji, z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., pkt 77, z 12

stycznia 2023 r., C-395/21, D.V., pkt 63, 65 i z 16 marca 2023 r., C‑6/22, M.B. i in.,

pkt 56), wykładni oświadczeń woli (art. 65 k.c.) czy art. 41 Prawa wekslowego (por.

w szczególności wyroki Sądu Najwyższego z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22, z 8

listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z 27

kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, i z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22.

W wyroku z 18 listopada 2021 r., C-212/20, A.S.A., pkt 68, 70, 78, teza, Trybunał

Sprawiedliwości UE stwierdził, że art. 5 i 6 dyrektywy 93/13 należy interpretować

w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził

nieuczciwy charakter warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą

a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej dyrektywy, dokonał wykładni tego

warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka

wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron.

Oceny czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),

dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,

I CSK 1501/25

12

poz. 2). Wykładnia językowa art. 3851 § 1 zdanie pierwsze k.c. nie daje podstaw do

przyjęcia, że w ramach oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego

stosowania przez przedsiębiorcę. Decydujące znaczenie ma nie to, w jaki sposób

przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest to korzystne, lecz to, w jaki

sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta. Z przepisu wynika,

że przedmiotem oceny jest samo postanowienie, a więc wyrażona w określonej

formie (przeważnie słownej) treść normatywna, tzn. norma lub jej element

określający prawa lub obowiązki stron (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15), a jej punktem odniesienia –

sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta. Samo

postanowienie może bezpośrednio kształtować prawa i obowiązki tylko w sensie

normatywnym, wpływając na zakres i strukturę praw lub obowiązków stron. Taka

interpretacja pozostaje w zgodzie z powszechnie akceptowanym poglądem, że art.

3851 k.c. jest instrumentem kontroli treści umowy (stosunku prawnego). To, w jaki

sposób postanowienie jest stosowane, jest kwestią odrębną, do której art. 3851 § 1

zdanie pierwsze k.c. wprost się nie odnosi (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z 20

czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Sankcje będące

konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze skutkiem ex tunc,

co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia

umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia dla takiego

charakteru tych postanowień umownych (wyjątek stanowi wola konsumenta).

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. oraz –

co do kosztów postępowania – art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 391 §

1 k.p.c., § 2 pkt 6 w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie (Dz.U. z 2023 r. poz. 1964), orzeczono jak w postanowieniu.

[dr]

[SOP]

I CSK 1501/25

13