Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi w sporze o zniesienie współwłasności

Postanowieniem wstępnym z 25 maja 2021 r. Sąd Rejonowy dla Warszawy

Pragi - Południe w Warszawie w sprawie z wniosku M.Ł. z udziałem S.P. o

zniesienie współwłasności nieruchomości położonej w W. przy ul. […], dla której

Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie prowadzi księgę wieczystą

nr […], oddalił żądanie S.P. stwierdzenia nabycia własności nieruchomości przez

zasiedzenie.

Postanowieniem z 21 września 2022 r. Sąd Okręgowy Warszawa–Praga

w Warszawie oddalił apelację uczestniczki S.P.

I CSK 1516/26

2

Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez uczestniczkę S.P.

Skarżąca we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołała się na

przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1, 2 i 3 k.p.c.

Jej zdaniem Sąd Najwyższy powinien się wypowiedzieć, czy i gdzie

przebiega granica pomiędzy przyjęciem, że mamy do czynienia z umową quoad

usum a posiadaniem samoistnym nieruchomości przez współwłaściciela.

W konsekwencji istnieje potrzeba wykładni art. 172 k.c. i art. 206 k.c., w kontekście

potrzeby rozróżnienia pomiędzy wejściem w posiadanie samoistne wydzielonej

części nieruchomości a dokonaniem - poprzez umowę dorozumianą - podziału

quoad usum nieruchomości objętej współwłasnością.

Skarżąca podniosła także zarzut nieważności postępowania w związku

z rozpoznaniem sprawy przez Sąd Okręgowy w składzie jednego sędziego,

upatrując jednocześnie w kwestii składu sądu rozpoznającego apelację potrzeby

wykładni przepisów prawa w kontekście treści art. 367 § 3 k.p.c. w brzmieniu

obowiązującym w dacie orzekania przez Sąd drugiej instancji i art. 15 zzs1 ust. 1

pkt 4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczegółowych rozwiązaniach związanych

z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID – 19, innych chorób

zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2021 r., poz. 2095

z późn. zm. – dalej: „ ustawa covidowa”).

Postanowieniem z 30 października 2024 r. postępowanie kasacyjne zostało

zawieszone na skutek śmierci skarżącej S.P., a postanowieniem z 19 maja 2026 r.

podjęte z udziałem jej następczyni prawnej B.K.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego

rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej

doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi

swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi

nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd

I CSK 1516/26

3

Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej

okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne

i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być

osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze

publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej

pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją

sądową i nie jest jego rolą usuwanie błędów w zakresie wykładni i stosowania

prawa w każdej indywidualnej sprawie.

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że wskazanie

przyczyny określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nakłada na skarżącego obowiązek

przedstawienia zagadnienia o charakterze abstrakcyjnym wraz z argumentami

prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych, wykazania, że nie zostało ono

rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie, a wyjaśnienie go ma istotne

znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy, ale także innych

podobnych spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa (zob. m.in. postanowienia

Sądu Najwyższego z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11

i z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151). Zagadnienie

prawne powinno cechować się istotnością, czyli być doniosłe z uwagi na rangę

zawierającego się w nich problemu prawnego oraz jego znaczenie wykraczające

poza potrzeby rozstrzygnięcia sprawy, w której wniesiono skargę. Nie może mieć

charakteru kazuistycznego i służyć uzyskaniu przez skarżącego odpowiedzi

odnośnie do kwalifikacji prawnej szczegółowych elementów podstawy faktycznej

zaskarżonego orzeczenia (zob.m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 10 maja

2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11 i z 11 stycznia 2002 r., III CKN

570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151).

Oparcie natomiast wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na

tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga

wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne wątpliwości, nie

doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane

przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć. Przez rozbieżność

I CSK 1516/26

4

w orzecznictwie sądów uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania należy

rozumieć istnienie zróżnicowanych lub sprzecznych rozstrzygnięć, w sprawach

o takich samych lub bardzo podobnych stanach faktycznych, w których mają

zastosowanie te same przepisy prawne, wyłożone lub zastosowane w sposób

prowadzący do wydania odmiennych orzeczeń lub innych decyzji procesowych.

Wielokierunkowość stosowania prawa oraz różnorodność orzecznictwa nie

stanowią podstawy kasacyjnej przewidzianej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. (zob. m.in.

postanowienie Sądu Najwyższego z 17 czerwca 2015 r., III CSK 59/15, OSNC

2016, nr 2, poz. 29).

Wymogi te nie zostały w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania spełnione.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego kwestia niedostatecznie

legitymowanego i nieproporcjonalnego - w świetle art. 45 ust. 1 i art. 31 ust. 3

Konstytucji RP - obniżenia standardu ochrony sądowej przez odstąpienie od

kolegialności orzekania w sądzie drugiej instancji została wyjaśniona w uchwale

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasadzie prawnej – z 26 kwietnia

2023 r., III PZP 6/22, w której przyjęto, że rozpoznanie sprawy cywilnej przez sąd

drugiej instancji w składzie jednego sędziego ukształtowanym na podstawie art. 15

zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczegółowych rozwiązaniach

związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID – 19,

innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U.

z 2021 r., poz. 2095 z późn. zm.) ogranicza prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia

sprawy (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), ponieważ nie jest konieczne do ochrony

zdrowia publicznego (art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP) i prowadzi do

nieważności postępowania (art. 379 pkt 4 k.p.c.). Przyjęta w uchwale wykładnia

prawa obowiązuje od dnia jej podjęcia - brak tego ograniczenia byłby bowiem

niepożądany ze społecznego punktu widzenia i prowadziłby do nadwyrężenia

powagi władzy sądowniczej oraz wizerunku sądownictwa - nie znajduje zatem

zastosowania w badanej sprawie, w której Sąd Okręgowy orzekał w składzie

jednoosobowym w dniu 21 września 2022 r., a zatem przed datą podjęcia uchwały.

I CSK 1516/26

5

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśnione zostało również

zagadnienie, czy art. 15 zzs1 ust.1 pkt 4 ustawy covidowej ma zastosowanie do

spraw wszczętych przed wejściem w życie tej ustawy. Sąd Najwyższy

w postanowieniu z 29 kwietnia 2022 r., III CZP 77/22 odmówił wydania uchwały

w tym przedmiocie, w motywach rozstrzygnięcia szczegółowo analizując problemy

intertemporalne sygnalizowane w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania (zob. także postanowienia Sądu Najwyższego z 31

stycznia 2024 r., I CSK 5804/22; z 15 lutego 2024 r.; i z 11 kwietnia 2024 r., I CSK

1092/23). W konsekwencji w sprawie nie zaistniała ani nieważność postępowania

ani nie wystąpiło istotne zagadnienie prawne dotyczące składu sądu orzekającego

w postępowaniu apelacyjnym.

Odnośnie do zagadnienia dotyczącego rozróżnienia między wejściem

w posiadanie samoistne wydzielonej części nieruchomości przez współwłaściciela

a dokonaniem dorozumianego podziału quod usum nieruchomości objętej

współwłasnością, skarżąca ograniczyła się do zaprezentowania silnie

kazuistycznych wątpliwości na tle specyfiki stanu faktycznego sprawy. Nie

wykazała natomiast rozbieżnych poglądów judykatury i doktryny dotyczących

wykładni art. 172 k.c. w zw. z art. 206 k.c. i art. 60 k.c. ani potrzeby wypowiedzi

Sądu Najwyższego w prezentowanym przez siebie kontekście.

Wskazane przez skarżącą wątpliwości orzecznicze nie mają charakteru

abstrakcyjnego, syntetycznego i uniwersalnego, lecz są osadzone

w okolicznościach sprawy, i sprowadzają się w istocie do pytań o trafność wykładni

i zastosowania przez Sąd Okręgowy przepisów prawa materialnego stanowiących

podstawy skargi kasacyjnej. Skarżąca zmierza bowiem do wyjaśnienia, czy Sąd

Okręgowy prawidłowo ocenił, że posiadanie części nieruchomości objętej

wnioskiem o zasiedzenie ponad przysługujący jej udział miało miejsce jedynie

w ramach dokonanego przez współwłaścicieli w sposób dorozumiany podziału

quod usum, czy też posiadanie to miało charakter samoistny. Takie ujęcie

zagadnienia prawnego nie zawiera w sobie elementów, które mogłyby pozwolić na

sformułowanie przez Sąd Najwyższy – w ramach rozpoznania skargi kasacyjnej –

ogólnego stanowiska o uniwersalnym wymiarze. W konsekwencji skarżąca nie

wykazała, że w sprawie ujawniły się zagadnienia wykładnicze o problemowym czy

I CSK 1516/26

6

precedensowym charakterze, których wyjaśnienie wymaga zaangażowania Sądu

Najwyższego i będzie sprzyjało rozwojowi prawa.

Niezależnie od powyższego, w orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie

wyjaśniano, że możliwe jest zasiedzenie idealnego udziału we współwłasności

nieruchomości między współwłaścicielami, przy spełnieniu jednak ściśle

określonych warunków. Przyjmuje się, że do takiej zmiany charakteru władztwa

konieczne jest wyraźne zamanifestowanie woli władania wyłącznie dla siebie

i z wolą odsunięcia od realizacji praw do rzeczy innych współwłaścicieli ponad

realizację uprawnienia z art. 206 k.c. i uzewnętrznienie tej zmiany wobec innych

współwłaścicieli. Surowe wymagania wobec współwłaściciela zmieniającego zakres

posiadania samoistnego uzasadnione są bezpieczeństwem stosunków prawnych

i ochroną własności, która narażona byłaby na uszczerbek, gdyby współwłaściciel

uprawniony do współposiadania całości lub części ponad przysługujący mu udział

mógł łatwo doprowadzić do utraty praw pozostałych współwłaścicieli, powołując się

na zmianę swojej woli, a więc elementu subiektywnego. W konsekwencji

o posiadaniu samoistnym współwłaściciela nieruchomości nie przesądza sam fakt

samodzielnego wykonywania uprawnień i ponoszenia ciężarów związanych

z korzystaniem z nieruchomości, a nawet pokrywanie przez niego kosztów

remontów i modernizacji. Niewykonywanie prawa posiadania przez innego

współwłaściciela nie uprawnia do wniosku, że współwłaściciel posiadający przejął

rzecz w samoistne posiadanie.

Ciężar udowodnienia przez jednego ze współwłaścicieli, że zmienił zakres

posiadania samoistnego, spoczywa na nim, wraz z niekorzystnymi skutkami, jakie

wiążą się z niewykazaniem w sprawie o zasiedzenie tego przymiotu. W tego

rodzaju sprawach wykluczone jest ustawowe domniemanie samoistności

posiadania (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 20 października 1997 r.,

II CKN 408/97, OSNC 1998, nr 4, poz. 61; z 11 października 2002 r., I CKN

1009/00, niepubl.; z 7 stycznia 2009 r., II CSK 405/08, niepubl.; z 29 czerwca

2010 r., III CSK 300/09, niepubl.; z 20 września 2012 r., IV CSK 117/12, niepubl.,

i z 2 marca 2012 r., II CSK 249/11, niepubl.). Nie zachodzi zatem potrzeba kolejnej

wypowiedzi Sądu Najwyższego w tym przedmiocie.

I CSK 1516/26

7

Bogactwo stanów faktycznych, implikujące niuansowanie oceny prawnej

w zakresie kwalifikacji posiadania jako samoistnego lub nie mającego takiego

charakteru i dokonywanego w ramach podziału quod usum, w tego rodzaju

sprawach przez sądy powszechne, nie stanowi problemu prawnego powstałego na

tle konkretnych przepisów prawa, których rozstrzygnięcie niezbędne dla sprawy,

stwarza realne i poważne trudności, przekraczające poziom występujący zwykle

w przypadku każdego procesu decyzyjnego sądu orzekającego w konkretnej

sprawie.

Z tych względów na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy odmówił

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego pozostawiono zgodnie

z art. 108 § 1 w zw. z art. 398²¹ i art. 391 § 1 k.p.c. sądowi, który wyda orzeczenie

kończące postępowanie w sprawie, skarga kasacyjna dotyczyła bowiem orzeczenia

rozstrzygającego apelację od postanowienia wstępnego.

[A.T.]

[SOP]