Klient kontra bank o ustalenie i zapłatę, 189 tys. zł

Wyrokiem z 24 czerwca 2021 r., XVIII C 315/19, Sąd Okręgowy w Poznaniu

ustalił nieważność umowy kredytu i zasądził od pozwanego banku na rzecz

powodowych kredytobiorców 188 984,96 zł z odsetkami oraz oddalił powództwo

w pozostałym zakresie.

Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny w Poznaniu oddalił

apelację banku.

Sąd drugiej instancji ustalił, że 31 grudnia 2004 roku powodowie zawarli

z poprzednikiem prawnym pozwanego banku umowę kredytu w wysokości 540 000

zł, denominowanego do franka szwajcarskiego (CHF), na okres 240 miesięcy.

W umowie określono, że wysokość transzy kredytu w CHF zostanie określona

według kursu kupna CHF zgodnie z „Tabelą kursów” obowiązującą w banku w dniu

wypłaty transzy kredytu. O wysokości wykorzystanego kredytu CHF, wysokości

odsetek w okresie karencji oraz wysokości rat kapitałowo - odsetkowych w wyżej

wymienionej walucie bank miał informować kredytobiorców w terminie 7 dni od dnia

całkowitego wykorzystania kredytu na zasadach określonych w umowie. Każda

transza kredytu była wypłacana w złotych, przy jednoczesnym przeliczeniu na CHF

według kursu kupna obowiązującego w banku w dniu wykorzystania danej transzy.

Wysokość rat kapitałowo-odsetkowych określona została w CHF, a ich spłata

następować miała w złotych po uprzednim przeliczeniu rat i należnych odsetek

według kursu sprzedaży dewiz dla CHF zgodnie z „Tabelą kursów” obowiązującą w

banku w dniu spłaty. Od 31 stycznia 2005 r. do 12 października 2020 r. kredytobiorcy

uiścili na rzecz banku tytułem spłaty rat kapitałowo-odsetkowych 688 784,96 zł.

Sąd drugiej instancji uznał, że postanowienia umowy nie były indywidualnie

uzgodnione, gdyż swoboda kredytobiorców sprowadzała się do określenia kwoty

potrzebnego im kredytu i jego przeznaczenia. Treść umowy została przygotowana

jednostronnie przez bank, co stwarza domniemanie faktyczne, iż brak było tu

jakichkolwiek indywidualnych negocjacji. Umowa zawiera postanowienia

wprowadzające mechanizm indeksacji i wyznaczające kursy walut, które określają

główne świadczenia stron, jednak te postanowienia nie zostały sformułowane w

sposób jednoznaczny. Instytucje finansowe muszą zapewnić kredytobiorcom

I CSK 1527/25

3

informacje wystarczające do podjęcia przez nich świadomych i rozważnych decyzji,

tymczasem bank nie udowodnił, że zrealizował ciążący na nim obowiązek

informacyjny.

Sąd Apelacyjny ocenił, że postanowienia umowy odwołujące się w zakresie

ustalania kursu waluty CHF do wewnętrznych tabel kursów banku są niedozwolone.

Usunięcie abuzywnych postanowień z umowy skutkuje brakiem możliwości ustalenia

kursu wymiany i oprocentowania, a w konsekwencji brakiem możliwości

wykonywania umowy w obowiązującym dotychczas kształcie. Łącząca strony

umowa, po wyeliminowaniu z niej postanowień niedozwolonych, które określają

główne świadczenia stron i są elementami przedmiotowo istotnymi umowy

kredytowej, nie może być w dalszym ciągu wykonywana, zaś w polskim systemie

prawnym nie ma przepisu, który nadawałby się do uzupełnienia luki powstałej

wskutek eliminacji abuzywnego postanowienia wprowadzającego do umowy

klauzulę indeksacyjną. Wobec uznania umowy za nieważną, świadczenia spełnione

przez kredytobiorców na postawie tej umowy są nienależne. Kredytobiorcom

przysługuje roszczenie o zwrot spłaconych środków pieniężnych, jako świadczenia

nienależnego (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.) niezależnie od tego, czy i w

jakim zakresie są dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty

kredytu.

Bank wprawdzie podniósł zarzut potrącenia jednak nie wykazał, by jego

roszczenie przedstawione do potrącenia było wymagalne. Brak też podstaw do

uwzględnienia zarzutu zatrzymania, gdyż umowa kredytu nie jest umową wzajemną.

Pozwany bank zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną i wniósł

o jej przyjęcie do rozpoznania ze względu na następujące zagadnienia prawne:

1. czy na etapie oceny możliwości obowiązywania umowy po usunięciu

postanowienia abuzywnego, tj. na etapie, poprzedzającym etap zastępowania

postanowienia abuzywnego przepisem dyspozytywnym, dopuszczalne jest ustalenie

treści umowy (stosunku prawnego) w zakresie, który był regulowany przez abuzywną

normę, na podstawie art. 65 § 1 i 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art. 41 ustawy - Prawo

wekslowe lub art. 56 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. ze wskazanymi

w przypisie kilkudziesięcioma przepisami, z których na zasadzie analogii iuris lub

analogii legis wynika, że w polskim prawie obowiązuje generalna norma, zgodnie z

którą wartość waluty obcej określa się według kursu średniego NBP.

I CSK 1527/25

4

2. czy oceniając możliwości obowiązywania umowy kredytu indeksowanego

do franka szwajcarskiego, po usunięciu postanowienia abuzywnego zgodnie

z prawem krajowym, należy brać pod uwagę stan prawny z dnia zawarcia umowy,

dnia powstania sporu czy dnia orzekania.

3. czy jeżeli bez abuzywnego postanowienia umowa kredytu indeksowanego

do franka szwajcarskiego nie może obowiązywać, to dochodzi do automatycznej jego

substytucji normą dyspozytywną, o ile tylko zastosowanie środków krajowych

zapewnia doprowadzenie do sytuacji jaka miałby miejsce, gdyby umowa nie

zawierała tego abuzywnego postanowienia.

4. czy art. 358 § 2 k.c. stanowi szczegółowy przepis dyspozytywny, który

znajduje zastosowanie z mocy prawa (automatycznie) w miejsce abuzywnej Klauzuli

Kursowej określającej sposób ustalenia kursu franka szwajcarskiego, na potrzeby

operacji związanych z indeksowaniem przy wypłacie i przy spłacie kredytu.

5. czy rozważając unieważnienie umowy o kredyt indeksowany do waluty

obcej na skutek uznania, że postanowienia odsyłające do tabeli kursów (klauzula

kursowa) mają charakter niedozwolony należy mieć na względzie wyłącznie

oświadczenie kredytobiorcy, czy badać również, czy określone rozstrzygnięcie

prowadzi do zrealizowania celu dyrektywy 93/13.

6. czy w przypadku orzeczenia bezskuteczności umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej w oparciu o przepisy o postanowieniach

abuzywnych (art. 3851 k.c. i n.) bank pozostaje w opóźnieniu wobec kredytobiorcy co

do zwrotu kwot uiszczonych w wykonaniu umowy w okresie przed złożeniem przez

Kredytobiorcę, po pouczeniu przez Sąd, oświadczenia w przedmiocie woli

utrzymania w mocy umowy wobec abuzywności postanowień umownych a w

konsekwencji czy dopuszczalne jest naliczanie odsetek za opóźnienie (art. 481 § 1

k.c.) za okres do chwili złożenia przez prawidłowo poinformowanego o skutkach

bezskuteczności umowy Kredytobiorcę oświadczenia w przedmiocie woli utrzymania

umowy w mocy.

Jako uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

pozwany bank wskazał również, że w sprawie zachodzi potrzeba wykładni art. 3851

§ 1 i 2 k.c. wywołujących rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego,

dotyczące tego, które postanowienia charakterystyczne dla umów kredytu

indeksowanych do franka szwajcarskiego są abuzywne, w przypadku stwierdzenia

I CSK 1527/25

5

przez sąd, że uprawnienie banku do ustalania kursu franka szwajcarskiego narusza

rażąco interesy konsumenta i jest niezgodne z dobrymi obyczajami: czy abuzywna

jest wówczas wyłącznie Klauzula Kursowa określająca sposób ustalenia wartości

franka szwajcarskiego, czy też wszystkie postanowienia dotyczące indeksacji

kredytu, tj. Klauzula Kursowa i Klauzula Ryzyka Walutowego stanowiąca, że

wysokość zobowiązań z umowy kredytu zależna jest od zmiennej na przestrzeni

obowiązywania umowy wartości waluty obcej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Bank nie objął wnioskiem o przyjęcie skargi do rozpoznania zagadnienia

abuzywności postanowień umowy przewidujących dokonywanie przeliczeń złotych

na CHF i odwrotnie kursami ustalanymi jednostronnie przez bank. Natomiast

uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, do

rangi zasady prawnej podniesiono tezy, iż:

1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;

2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także

w pozostałym zakresie.

Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają

przyjęcie skargi kasacyjnej, gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po

usunięciu z treści umowy źródła kursu walutowego. W celu uwzględnienia wniosku o

przyjęcie skargi do rozpoznania skarżący musiałby zakwestionować tezę Sądu

drugiej instancji o nieuczciwym charakterze przeliczników walutowych

ustanowionych w umowie lub zakwalifikowaniu umowy jako umowy kredytu

denominowanego w walucie obcej.

Nie ma podstaw do pozbawienia kredytobiorcy odsetek za okres przed

potwierdzeniem przez kredytobiorcę woli upadku umowy. Możliwość przywrócenia

mocy prawnej niedozwolonemu postanowieniu umowy oświadczeniem konsumenta,

I CSK 1527/25

6

ze skutkiem ex tunc, nie pozbawia wymagalności roszczenia konsumenta o zwrot

nienależenie spełnionych świadczeń. Jeżeli konsument żąda od przedsiębiorcy

świadczenia z powołaniem się na niedozwolony charakter niektórych postanowień

umowy, to dostatecznie wyraża swoje stanowisko co ważności umowy lub jej części,

a jego roszczenie staje się wymagalne zgodnie z art. 455 k.c., tj. z upływem czasu

koniecznego do oceny przez przedsiębiorcę zasadności żądania zapłaty. Artykuł

3851 § 1 k.c. nie ustanawia wyjątków od zasady z art. 455 k.c., ponieważ reguluje

inne zagadnienie – przesłanki uznania postanowienia umowy za niedozwolone i

skutek prawny takiego uznania w postaci niezwiązania konsumenta tym

postanowieniem; nie odnosi się do terminu spełnienia świadczeń powstających na

skutek nieważności postanowienia umowy lub całej umowy.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

(G.G.)

[SOP]