Sąd Najwyższy nie przyjął skargi w sprawie o spadek po ustnym testamencie

Określone w art. 3984 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. wymaganie uzasadnienia

w skardze kasacyjnej wniosku o przyjęcie jej do rozpoznania zostaje spełnione, jeśli

skarżący wykaże, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Cel wymagania

przewidzianego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być zatem osiągnięty jedynie przez

powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym,

które – zgodnie z art. 3989 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. – będą mogły stanowić

I CSK 1726/24

2

podstawę oceny skargi kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Na tych

jedynie przesłankach Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie w kwestii

przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W skardze kasacyjnej wniesionej od postanowienia Sądu Okręgowego w

Poznaniu z 28 listopada 2023 r. (sygn. akt II Ca 1211/20), wydanego w sprawie o

stwierdzenie nabycia spadku, pełnomocnik wnioskodawcy P.P., opierając skargę

na zarzutach naruszenia prawa materialnego i procesowego, wniósł o jej przyjęcie

do rozpoznania, powołując się na przesłankę określoną w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.,

tj. oczywistą zasadność skargi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się do skonkretyzowanej przez skarżącego przesłanki przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., należy przypomnieć,

że w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, iż zachodzi ona wtedy, gdy

zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej wynika prima facie, bez

potrzeby przeprowadzania głębszej analizy prawnej. Dotyczy to zatem jedynie

kwalifikowanych uchybień przepisom prawa materialnego albo procesowego,

zarzucanym sądowi drugiej instancji w skardze kasacyjnej, mających charakter

elementarny, polegających w szczególności na oparciu rozstrzygnięcia na wykładni

przepisu oczywiście sprzecznej z jednolitą i ugruntowaną jego wykładnią

przyjmowaną w orzecznictwie i nauce prawa, zastosowaniu przepisu już

nieobowiązującego albo jego oczywiście błędnym zastosowaniu w ustalonym stanie

faktycznym. Do wykazania oczywistej zasadności skargi powinno wystarczyć jedno

konkretne twierdzenie, jedna stanowcza i przekonująca od razu teza wskazująca

racje podważające rozstrzygnięcie. Na tym właśnie polega „oczywista” zasadność

środka zaskarżenia w rozumieniu przyjętym w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z 17 grudnia 2019 r., IV CSK 307/19). Nie jest

natomiast wystarczające samo twierdzenie o oczywistym lub rażącym naruszeniu

prawa. O spełnieniu przesłanki określonej w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. można mówić

dopiero wówczas, gdy wskazywane naruszenie prawa prowadzi do wydania

oczywiście nieprawidłowego orzeczenia.

I CSK 1726/24

3

Postępowanie kasacyjne, także w przypadku powołania się na przesłankę

określoną w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., nie zwalnia skarżącego z obowiązku

przedstawienia odrębnego wywodu uzasadniającego potrzebę rozpoznania skargi

przez Sąd Najwyższy. Na etapie przedsądu (posiedzenia Sądu Najwyższego w

przedmiocie oceny istnienia przesłanek uzasadniających przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania) brak jest podstaw do poszukiwania przesłanek

przyjęcia skargi wyłącznie w treści zarzutów kasacyjnych. Obowiązek ich

wykazania ciąży na stronie skarżącej i nie może być przedmiotem rekonstruowania

przez Sąd Najwyższy (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 4 lutego 2000 r., II

CZ 178/99). Ocena spełnienia przesłanek przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania ogranicza się zatem do analizy argumentacji przedstawionej w

uzasadnieniu stosownego wniosku.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że uzasadnienie wniosku

o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania musi stanowić odrębny element

konstrukcyjny skargi, odnoszący się do przesłanek określonych w art. 3989 § 1

k.p.c. Nie jest wystarczające powtórzenie zarzutów podniesionych w ramach

podstaw kasacyjnych oraz argumentacji służącej ich uzasadnieniu. Jak wskazał

Sąd Najwyższy, ze względu na związek z instytucją przedsądu uzasadnienie tego

wniosku musi ściśle nawiązywać do przesłanek przyjęcia skargi do rozpoznania

(zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, z 5

października 2017 r., III CSK 168/17, z 18 września 2025 r., I CSK 3858/23 oraz z

26 lutego 2026 r., I CSK 752/24). Wymaganie to zachowuje aktualność także

wtedy, gdy skarżący powołuje się na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej.

Uzasadnienie wniosku powinno w takim przypadku zawierać samodzielny wywód

wykazujący, że zarzucane uchybienia mają charakter kwalifikowany i prowadzą do

wniosku o oczywistej wadliwości zaskarżonego orzeczenia. Nie jest wystarczające

ograniczenie się do ogólnego twierdzenia o oczywistym naruszeniu prawa ani

odwołanie się do argumentacji rozwiniętej przy uzasadnianiu podstaw kasacyjnych.

Odsyłanie do uzasadnienia podstaw kasacyjnych w celu wykazania przyczyny

kasacyjnej jest nieskuteczne i prowadzi do zatarcia odrębnej funkcji wniosku o

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, utrudniając ocenę istnienia przesłanek

określonych w art. 3989 § 1 k.p.c. (zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 19

I CSK 1726/24

4

czerwca 2019 r., IV CSK 575/18, z 15 października 2020 r., IV CSK 175/20, z 23

lutego 2024 r., I CSK 4759/22). Należy przy tym zauważyć, że wykazywana przez

skarżącego oczywista zasadność skargi kasacyjnej musi pozostawać w związku z

przytoczonymi podstawami kasacyjnymi. Skoro bowiem zgodnie z art. 39813 § 1

k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach jej podstaw,

argumentacja przywoływana na poparcie przesłanki określonej w art. 3989 § 1 pkt 4

k.p.c. powinna odnosić się do uchybień objętych zarzutami skargi kasacyjnej. Nie

może więc skutecznie opierać się na twierdzeniach dotyczących naruszeń prawa

nieobjętych podstawami kasacyjnymi.

Uzasadnienie wniosku o przyjęcie rozpoznawanej skargi do rozpoznania jest

lakoniczne. Skarżący ograniczył się do stwierdzenia, że naruszenie art. 952 § 1 k.c.

pozostaje w oczywistej sprzeczności z klarownym zakresem zastosowania tego

przepisu, wynikającym z jego powszechnie przyjętej wykładni, a naruszenie

przepisów postępowania ma wynikać z pominięcia wniosku o wezwanie biegłego

psychiatry na rozprawę mimo poważnych zastrzeżeń zgłoszonych do wydanych

przez niego opinii. Skarżący nie przedstawił jednak odrębnego wywodu

jurydycznego ukierunkowanego na wykazanie, że zarzucane naruszenia miały

charakter kwalifikowany i prowadziły do wydania oczywiście nieprawidłowego

orzeczenia. W pozostałym zakresie odwołał się do wywodu zamieszczonego w

części zawierającej szczegółowe uzasadnienie podstaw kasacyjnych. W

szczególności skarżący wprost wskazał, że „celem uzasadnienia oczywistej

zasadności skargi” odwołuje się do „poniższego wywodu ze szczegółowym

uzasadnieniem sformułowanych w skardze kasacyjnej zarzutów”, uznając, iż dalsza

argumentacja przedstawiona na poparcie podstaw kasacyjnych potwierdza

wystąpienie tej przesłanki. Takie ujęcie nie może być uznane za wystarczające do

wykazania przesłanki określonej w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

Niezależnie od powyższego skarżący nie wykazał, aby podniesione przez

niego zarzuty świadczyły o oczywistej zasadności skargi w rozumieniu art. 3989 § 1

pkt 4 k.p.c. Zasadnicze znaczenie ma przy tym brak należytego powiązania

pomiędzy argumentacją rozwijającą zarzut procesowy a zarzutem naruszenia

prawa materialnego.

I CSK 1726/24

5

Sąd Okręgowy oparł rozstrzygnięcie na dwóch samodzielnych podstawach.

Po pierwsze, uznał, że nie zostały spełnione przesłanki sporządzenia testamentu

ustnego określone w art. 952 § 1 k.c. Po drugie, stwierdził, że testament został

sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i

wyrażenie woli, co stanowi przyczynę nieważności określoną w art. 945 § 1 pkt 1

k.c. Sąd drugiej instancji wyraźnie wskazał przy tym, że nawet przy założeniu

spełnienia przesłanki obawy rychłej śmierci testament pozostawałby nieważny z

uwagi na wadę oświadczenia woli testatora. Zarzut naruszenia prawa materialnego

został natomiast oparty wyłącznie na naruszeniu przepisu art. 952 § 1 k.c. Skarżący

zarzucił naruszenie art. 952 § 1 k.c. przez jego niezastosowanie mimo istnienia

przesłanki obawy rychłej śmierci. Z uzasadnienia skargi wynika jednak, że nie

kwestionuje on wykładni tego przepisu przyjętej przez Sąd Okręgowy. Przeciwnie,

aprobuje zastosowaną przez ten Sąd koncepcję obiektywno-subiektywnego

rozumienia obawy rychłej śmierci. Istota zarzutu sprowadza się natomiast do

twierdzenia, że ustalone okoliczności dotyczące wieku spadkodawcy, jego stanu

zdrowia, schorzeń i sprawności powinny zostać odmiennie ocenione w świetle art.

952 § 1 k.c. Argumentacja ta stanowi zatem polemikę z oceną znaczenia

ustalonych okoliczności faktycznych oraz z wnioskami wyprowadzonymi przez Sąd

Okręgowy na podstawie opinii instytutu i pozostałego materiału dowodowego. Nie

pozwala to uznać, że zarzucane naruszenie art. 952 § 1 k.c. ma charakter

oczywisty. Podstawą oceny materialnoprawnej Sądu drugiej instancji z perspektywy

art. 952 § 1 k.c. były bowiem ustalenia faktyczne dokonane przez ten Sąd w

oparciu o ocenę przeprowadzonych w sprawie dowodów. Ustalony przez Sąd

drugiej instancji stan fatyczny stanowiący podstawę wydania postanowienia Sądu

drugiej instancji zaskarżonego skargą kasacyjną jest także wiążący dla Sądu

Najwyższego w postępowaniu kasacyjnym (art. 39813 § 2 k.p.c.). Przez pryzmat

tych ustaleń podlegałby ocenie zarzut naruszenia prawa materialnego w postaci

przepis art. 952 § 1 k.c. W skardze nie zawarto jednak innych zarzutów naruszenia

prawa procesowego, które mogłyby mieć wpływ na ustalenie wadliwych ustaleń

Sądu drugiej instancji w zakresie okoliczności istotnych dla oceny sprawy przez

pryzmat normy wyrażonej w art. 952 § 1 k.c.

I CSK 1726/24

6

Skarga kasacyjna nie zawiera natomiast zarzutu naruszenia art. 945 § 1 pkt

1 k.c. Tymczasem zasadnicza część argumentacji, rozwijającej zarzut naruszenia

art. 2352 § 1 pkt 5 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c., koncentruje się na

kwestionowaniu opinii biegłego psychiatry oraz ustaleń odnoszących się do stanu

świadomości spadkodawcy w chwili testowania, a więc do okoliczności istotnych

dla prawidłowego zastosowania art. 945 § 1 pkt 1 k.c. Wyżej wskazany zarzut

dotyczy pominięcia wniosku o wezwanie biegłego psychiatry na rozprawę. Z akt

sprawy wynika, że wnioskodawca wielokrotnie zgłaszał zastrzeżenia do

sporządzonych opinii, natomiast biegły był zobowiązywany do składania opinii

uzupełniających oraz do ustosunkowania się do przedstawianych zarzutów i pytań.

W tych okolicznościach nie sposób uznać, że pominięcie wniosku o odebranie od

biegłego dalszych wyjaśnień ustnych stanowiło tak oczywiste naruszenie przepisów

postępowania, którego wystąpienie oraz wpływ na treść rozstrzygnięcia nie

budziłyby żadnych wątpliwości. Nie znajduje przy tym potwierdzenia twierdzenie

skarżącego, że Sąd Okręgowy odniósł się do zgłaszanych zastrzeżeń jedynie w

kilku ogólnych zdaniach. Sąd ten szczegółowo przedstawił przebieg postępowania

dowodowego dotyczącego opinii psychiatrycznej, omówił zgłaszane przez

wnioskodawcę zarzuty oraz wyjaśnił przyczyny, dla których uznał opinię i jej

uzupełnienia za wystarczające do rozstrzygnięcia sprawy. Niezależnie od tego,

podnoszone uchybienie odnosi się wyłącznie do ustaleń dotyczących stanu

świadomości spadkodawcy i nie podważa oceny Sądu Okręgowego, zgodnie z

którą nie zostały spełnione przesłanki sporządzenia testamentu ustnego określone

w art. 952 § 1 k.c.

Z tych przyczyn nie można uznać, aby skarga kasacyjna była oczywiście

uzasadniona.

Wskazać należy, że w sprawie nie zachodzi też nieważność postępowania,

którą Sąd Najwyższy bierze pod rozwagę – w granicach zaskarżenia – z urzędu

(art. 39813 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).

Z przytoczonych względów, wobec niewykazania powołanej we wniosku

przesłanki, należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (art. 3989

§ 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). O kosztach postępowania kasacyjnego – na

I CSK 1726/24

7

stosowany wniosek zawarty w odpowiedzi na skargę kasacyjną – orzeczono na

podstawie art. 520 § 3 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1, art. 39821 i art. 13 § 2 k.p.c.

obciążając nimi wnioskodawcę, który przegrał sprawę w postępowaniu kasacyjnym.

(A.G.)

[SOP]