Wspólnoty mieszkaniowe o drogę konieczną po wywłaszczeniu. SN odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

W związku ze skargą kasacyjną wnioskodawców H.P., Wspólnoty

Mieszkaniowej budynku przy ul. […] w K. oraz Wspólnoty Mieszkaniowej budynku

I CSK 1748/25

2

przy ul. […] w K. od postanowienia Sądu Okręgowego w Krakowie z 8 lipca 2024 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Tylko na tych

przesłankach Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie o przyjęciu lub odmowie

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W judykaturze już wielokrotnie wypowiadano się na temat charakteru

skargi kasacyjnej (zob. np. postanowienia SN: z 13 czerwca 2018 r., II CSK

71/18; z 15 kwietnia 2021 r., I CSK 43/21; z 25 sierpnia 2021 r., II CSK 216/21;

z 23 maja 2024 r., I CSK 364/24). Wskazano m.in., że skarga kasacyjna została

ukształtowana w przepisach kodeksu postępowania cywilnego jako nadzwyczajny

środek zaskarżenia, nakierowany na ochronę interesu publicznego przez

zapewnienie rozwoju prawa, jednolitości orzecznictwa oraz prawidłowej wykładni,

a także w celu usunięcia z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu

dotkniętym nieważnością lub oczywiście wadliwych, nie zaś jako ogólnie dostępny

środek zaskarżenia orzeczeń umożliwiający rozpoznanie sprawy w kolejnej

instancji sądowej.

Koniecznej selekcji skarg pod kątem realizacji tego celu służy instytucja

tzw. przedsądu, ustanowiona w art. 3989 k.p.c., w ramach której Sąd Najwyższy

dokonuje wstępnej oceny skargi kasacyjnej. Ten etap postępowania przed Sądem

Najwyższym jest ograniczony – co należy podkreślić – wyłącznie do zbadania

przesłanek przewidzianych w art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c., nie zaś merytorycznej

oceny skargi kasacyjnej. W razie spełnienia co najmniej jednej z tych przesłanek,

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania jest usprawiedliwione.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący oparł

na przesłankach uregulowanych w art. 3989 § 1 pkt 1 i 4 k.p.c. Przesłanki te

nie zostały jednak spełnione.

I CSK 1748/25

3

Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest

zagadnienie nowe, nierozwiązane dotąd w orzecznictwie, którego rozstrzygnięcie

może przyczynić się do rozwoju prawa. Odwołanie się do tej przesłanki przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania wymaga – jak wynika z orzecznictwa Sądu

Najwyższego – sformułowania tego zagadnienia z przytoczeniem wiążących się

z nim konkretnych przepisów prawnych oraz przedstawienia argumentów

świadczących o rozbieżnych ocenach prawnych (zob. np. postanowienia SN:

z 7 czerwca 2005 r., V CSK 3/05; z 25 maja 2021 r., II CSK 96/21; z 20 sierpnia

2024 r., I CSK 981/24). Ponadto, w judykaturze Sądu Najwyższego utrwalił się

pogląd, że wskazanie przyczyny określonej w powołanym przepisie nakłada

na skarżącego obowiązek przedstawienia zagadnienia o charakterze

abstrakcyjnym wraz z argumentami prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych,

wykazania, że nie zostało ono rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie,

a wyjaśnienie go ma znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy,

ale także innych podobnych spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa. Nie może

mieć charakteru kazuistycznego i służyć uzyskaniu przez skarżącego odpowiedzi

odnośnie do kwalifikacji prawnej szczegółowych elementów podstawy faktycznej

zaskarżonego orzeczenia (zob. m.in. postanowienia SN: z 11 stycznia 2002 r.,

III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151; z 30 kwietnia 2015 r., V CSK 598/14;

z 15 kwietnia 2021 r., I CSK 720/20). Występowanie w sprawie istotnego

zagadnienia prawnego w zasadzie powinno spełniać wymagania stawiane

zapytaniu przedstawianego przez sąd drugiej instancji w razie powstania

poważnych wątpliwości (art. 390 § 1 k.p.c.), których nie można rozwiązać za

pomocą powszechnie przyjętych reguł wykładni prawa (zob. np. postanowienia SN:

z 24 października 2012 r., I PK 129/12; z 8 maja 2015 r., III CZP 16/15, Biul. SN

2015, nr 5). Zagadnienie to nie może być przy tym pozorne, czyli m.in. nie może

stanowić próby obejścia dokonanych przez sądy ustaleń faktycznych i oceny

dowodów (art. 3983 § 3 i art. 39813 § 2 k.p.c.).

Występowania istotnego zagadnienia prawnego skarżący upatrywali

w konieczności udzielenia odpowiedzi na pytania: „(1) Czy obowiązek zapewnienia

dojazdu, dojścia i przegonu, o jakim mowa w art. 22 dekretu o nabywaniu

i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów

I CSK 1748/25

4

gospodarczych, ma charakter prywatno-, czy publicznoprawny i jego niewykonanie

może stanowić nadużycie prawa (art. 5 k.c.); (2) czy uprzednie wyzbycie się przez

poprzedników prawnych nieruchomości w celu umożliwienia realizacji na niej

inwestycji celu publicznego (w tym wypadku drogi) stanowi przesłankę obniżenia

wysokości odszkodowania za ustanowienie służebności drogi koniecznej;

(3) czy niewykonanie obowiązku publicznoprawnego przez podmiot, na rzecz

którego wywłaszczono nieruchomość. w postaci zapewnienia dojazdu, dojścia

i przegonu stanowi podstawę do obniżenia wysokości wynagrodzenia

za ustanowienie służebności drogi konieczniej na podstawie art. 145 § 1 k.c.,

jak i ewentualnie art. 145 § 1 w zw. z art. 5 k.c.; (4) czy uprzednie pozbawienie

własności nieruchomości w drodze wywłaszczenia, na jakiej ma być ustanowiona

służebność osób uprawnionych z jej tytułu i ich poprzedników prawnych, może

stanowić podstawę dla obniżenia wynagrodzenia za ustanowienie drogi koniecznej

w rozumieniu art. 5 k.c.; (5) czy ustalenie wynagrodzenia za ustanowienie

służebności drogi koniecznej musi być zawsze jednorazowe w myśl art. 145 § 1 i 2

k.c., a okresowe wyłącznie w wyjątkowych okolicznościach, czy też każda z tych

form jest dopuszczalna w zależności od okoliczności sprawy; (6) czy nadużycie

prawa w rozumieniu art. 5 k.c. uzasadnia zasądzenie wynagrodzenia za

ustanowienie tej służebności jako świadczenia okresowego, a nie wynagrodzenia

jednorazowego; (7) czy w takiej sytuacji podstawą dla rozłożenia wynagrodzenia za

tę służebność na raty jest art. 320 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., czy art. 5 k.c., czy też

wystarczający jest art. 145 § 1 k.c.; (8) czy wynagrodzenie za ustanowienie drogi

koniecznej obejmuje okres korzystania z niej po jej ustanowieniu, czy również może

obejmować czas korzystania z niej przed jej ustanowieniem; (9) czy niewydanie

decyzji przez wojewodę w toku postępowania prowadzonego w trybie art. 256

ustawy o szkolnictwie wyższym, o jakiej mowa w art. 256 ust. 2 tej ustawy, skutkuje

uznaniem, że uczestnik postępowania nadal powinien być traktowany jako

użytkownik wieczysty spornej nieruchomości?”.

Skarżący nie sformułowali żadnego zagadnienia prawnego w formule wyżej

przedstawionej, ich wywód nie zawierał istotnej argumentacji prawnej. W istocie

zagadnienia prawne wskazane przez skarżących były pytaniami o trafność

stanowiska Sądu Okręgowego wyrażonego w związku z rozstrzygnięciem tej

I CSK 1748/25

5

konkretnej sprawy i polemiką z tym stanowiskiem, związaną z zastosowaniem

konkretnych przepisów prawa, a nie problemem związanym z istotnością

zagadnienia prawnego. Zostały one odniesione do stanu faktycznego i przebiegu

postępowania w tej sprawie, a skarżący nie wykazali ich bardziej ogólnego

znaczenia.

W świetle powyższego należy uznać, że nie stanowi zagadnienia prawnego

stwierdzenie o potrzebie dokonania oceny prawnej w określonym zakresie

w sytuacji, gdy skarżący nie przedstawili argumentów, które świadczyłyby

o możliwych rozbieżnościach interpretacyjnych, innych niż ocena, którą przyjął Sąd

drugiej instancji. To samo dotyczy sytuacji, gdy skarżący nie wykazali wskazanego

powyżej elementu „istotności” ani „nowości”, ograniczając się do przedstawienia

argumentacji stanowiącej w istocie polemikę ze stanowiskiem tego Sądu.

W niniejszej sprawie ograniczono się do zgłoszenia wątpliwości, które w istocie

stanowią pozór występowania w sprawie zagadnienia prawnego.

Sformułowane zatem przez skarżących problemy prawne nie stanowiły

istotnych zagadnień prawnych i wiązały się jedynie z wątpliwościami skarżących

co do trafności zaskarżonego rozstrzygnięcia. Sąd Najwyższy natomiast – jako sąd

kasacyjny – nie jest sądem powszechnym trzeciej instancji, a skarga kasacyjna nie

jest środkiem zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej

instancji kończącego postępowanie w sprawie. Pytania przedstawione przez

skarżących w istocie zmierzały do ponownego rozpoznania przez Sąd Najwyższy

zagadnień o charakterze, jak zostało to wyżej wskazane, indywidualnych.

Zaprezentowane przez skarżących zagadnienia w istocie stanowiły jedynie próbę

zaangażowania Sądu Najwyższego do ponownej weryfikacji instancyjnej

prawidłowości dokonania przez Sąd drugiej instancji ustaleń faktycznych i oceny

prawnej w sprawie, co jak zostało już zasygnalizowane, nie jest celem

postępowania kasacyjnego nie może skutecznie uzasadniać wniosku o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania ze względu na przesłankę przedsądu

przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

W orzecznictwie wyjaśniono, że według art. 145 § 2 zd. 1 k.c. ustanowienie

drogi koniecznej powinno nastąpić zgodnie z zasadą proporcjonalności.

I CSK 1748/25

6

Ustawodawca wymaga bowiem, aby przeprowadzenie drogi koniecznej

uwzględniało nie tylko potrzeby nieruchomości izolowanej, ale także zakres

obciążenia nieruchomości odgradzającej dostęp do drogi publicznej. Ustanowienie

więc służebności drogi koniecznej powinno być wynikiem bilansu korzyści i strat

wynikających z przeprowadzenia drogi. Zgodnie z art. 145 § 3 k.c. przeprowadzenie

drogi koniecznej powinno ponadto uwzględniać interes społeczno-gospodarczy.

Wymieniony przepis ustanawia klauzulę generalną odsyłającą do reguł

pozaprawnych, obejmujących nie tylko interesy właścicieli sąsiadujących

nieruchomości, ale także interes publiczny. Za pomocą tej klauzuli sąd może

korygować oceny dokonywane na podstawie art. 145 § 2 zd. 1 k.c., odwołując się

m.in. do dobrych obyczajów lub zasad współżycia społecznego (zob. np. uchwałę

SN z 14 maja 2014 r., III CZP 14/14, OSNC 2015, nr 1, poz. 8; postanowienie SN

z 21 marca 2025 r., II CSKP 695/23).

Sąd Najwyższy wyjaśnił również, iż art. 5 k.c. nie tylko nie może stanowić

podstawy nabycia prawa podmiotowego, ale też nie może stanowić podstawy

definitywnej utraty takiego prawa; ani więc odwołanie się do społeczno-

gospodarczego przeznaczenia prawa ani też żadne zasady współżycia

społecznego nie usprawiedliwiają pozbawienia uprawnionego przysługującego

mu prawa podmiotowego, w tym przypadku – w postaci wynagrodzenia

rekompensującego niedogodności związane z ustanowieniem drogi koniecznej,

a w przypadku powstania szkody – rekompensującego również i ten uszczerbek.

Ponadto przez sam fakt działania przez sąd z urzędu w zakresie orzekania

o wynagrodzeniu nie sposób w takiej sytuacji dostrzec „czynienia użytku ze swego

prawa” przez uczestnika postępowania.

Rekonstrukcja normy art. 145 k.c. wskazuje, że przepis ten, nie zawierając

wskazania, co do ustalenia podstaw wynagrodzenia, pozostawia określenie jego

wysokości ocenie sądu, co przy uwzględnieniu charakteru i funkcji, jaką

wynagrodzenie ma do spełnienia wobec właściciela nieruchomości obciążonej,

prowadzi do wniosku, że wysokość ta jest zależna od okoliczności danego

wypadku. Ustanawiając służebność drogi koniecznej, sąd powinien ustalić sytuację

gospodarczą i osobistą żądającego ustanowienia takiej służebności oraz sytuację

właściciela gruntów sąsiednich, a następnie po wyznaczeniu drogi tak oznaczyć

I CSK 1748/25

7

wynagrodzenie, aby uwzględniało interesy obu stron. Zastosowanie

zatem art. 5 k.c. już jest ograniczone ze względu na istniejący w ramach art. 145

k.c. obowiązek uwzględniania interesów obu stron. Artykuł 5 k.c. stosujemy bowiem

co do zasady wówczas, gdy istnieje potrzeba ochrony drugiej strony stosunku

prawnego, jej słusznego interesu, który na tę ochronę zasługuje i gdyby w inny

sposób nie można zabezpieczyć interesu zagrożonego wykonywaniem prawa

podmiotowego i nie ma innych mechanizmów prawnych zapewniających tę

ochronę. Pomimo więc tego, że mechanizm ustalania wysokości wynagrodzenia już

mieści w sobie mechanizm ochronny, to bogactwo życia codziennego nie pozwala

wykluczyć sytuacji, w której powstałaby konieczność obniżenia wysokości

wynagrodzenia na podstawie art. 5 k.c. Mogłoby to nastąpić tylko w okolicznościach

wyjątkowych (zob. postanowienie SN z 12 stycznia 2018 r., II CSK 160/17).

Ustalenie, czy w konkretnej sprawie ma zastosowanie art. 5 k.c., stanowi

zatem domenę sądów meriti, a ingerencja Sądu Najwyższego jest możliwa

wyłącznie wówczas, gdy przepis ten został zastosowany lub nie został

zastosowany przez sąd powszechny w sposób jaskrawo sprzeczny z jego istotą,

a z taką sytuacją nie mieliśmy do czynienia w niniejszej sprawie.

Należy również podkreślić, że przewidziane w art. 145 k.c. wynagrodzenie

za ustanowienie drogi koniecznej może mieć charakter świadczenia okresowego.

Wynagrodzenie to ze swej istoty ma charakter pieniężny, ale w szczególnie

uzasadnionych wypadkach może zostać ustalone w formie świadczeń okresowych,

które mają w istocie charakter renty, której celem jest wynagrodzenie uszczerbku,

jaki na skutek ustanowienia drogi koniecznej ponosi właściciel gruntów służebnych,

przy czym nie musi to być uszczerbek majątkowy. Dopuszczalność ustalania

wynagrodzenia za ustanowienie drogi koniecznej w formie świadczeń okresowych

wynika z przewidywania możliwości przyszłej zmiany wysokości tak ustalonego

wynagrodzenia. Za trafnością takiego rozwiązania przemawiają też momenty

społeczno-gospodarcze, które szczególnie ostro występują w sytuacji wyjęcia spod

uprawy pasa gruntu przeznaczonego na drogę konieczną. Wówczas bowiem straty

ponoszone przez właściciela nieruchomości obciążonej nie są wielkością stałą,

a właściciel nieruchomości władnącej nie może ponosić nieuzasadnionych korzyści

kosztem właściciela nieruchomości obciążonej (zob. uchwały SN z 1 grudnia

I CSK 1748/25

8

1970 r., III CZP 68/70, OSNC 1971, nr 5, poz. 81, i z 8 września 1988 r., III CZP

76/88, OSNC 1989, nr 11, poz. 182; postanowienie SN z 17 stycznia 1969 r.,

III CRN 379/68, OSNC 1969, nr 12, poz. 223).

Sąd Najwyższy zauważył również, że za powyższą wykładnią art. 145 k.c.

przemawiają także względy społeczno-gospodarcze. Nie można bowiem wyłączyć

takiej sytuacji, w której zasądzenie od właściciela nieruchomości niemającej

dostępu do drogi publicznej (w szczególności najczęściej chodzi tutaj

o nieruchomości rolne) zapłaty jednorazowego wynagrodzenia za ustanowienie

służebności drogi koniecznej przez grunty sąsiednie może stanowić szczególnie

uciążliwe obciążenie dla tego właściciela ze szkodą dla jego gospodarstwa.

Stąd też w każdym wypadku sąd, ustanawiając w trybie art. 145 k.c. służebność

drogi koniecznej, powinien ustalić sytuację gospodarczą i osobistą żądającego

ustanowienia takiej służebności oraz sytuację właściciela gruntów sąsiednich,

a następnie oznaczyć taki sposób wynagrodzenia, który by uwzględniał interesy

obu stron (postanowienie SN z 17 stycznia 1969 r., III CRN 379/68, OSNC 1969,

nr 12, poz. 223). To sąd ocenia, który sposób ustalenia wynagrodzenia jest

właściwy w realiach konkretnej sprawy.

Należy także zaznaczyć, że skarżący nie uzasadnili przesłanki z art. 3989 § 1

pkt 4 k.p.c. Twierdzenie bowiem, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona

nie polega na ograniczeniu się do ponownego odwołania się do wątpliwości

wyrażonych w związku z przesłanką zawartą w treści art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. Jeżeli

skarżący twierdzą, że skarga jest oczywiście uzasadniona, powinni przedstawić

argumentację prawną wyjaśniającą w czym ta oczywistość się wyraża oraz

uzasadnić to twierdzenie, przy uwzględnieniu, że „oczywistość” skargi to jej

zasadność ewidentna, niewątpliwa, możliwa do stwierdzenia bez głębszej analizy

(zob. np. postanowienie SN z 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05, OSNC 2006, nr 4,

poz. 75). Oczywista zasadność skargi kasacyjnej zachodzi przy tym wówczas, gdy

z jej treści, bez potrzeby głębszej analizy oraz szczegółowych rozważań, wynika, że

przytoczone podstawy kasacyjne uzasadniają uwzględnienie skargi. Gdy strona

skarżąca twierdzi, że jej skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, powinna

przedstawić argumentację prawną wyjaśniającą, w czym ta oczywistość się wyraża

oraz uzasadnić to twierdzenie. Powinna w związku z tym wykazać kwalifikowaną

I CSK 1748/25

9

postać naruszenia prawa materialnego i procesowego polegającą na jego

oczywistości prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej

(zob. m.in. postanowienia SN: z 10 stycznia 2003 r., V CZ 187/02, OSNC 2004,

nr 3, poz. 49; z 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05, OSNC 2006, nr 4, poz. 75;

z 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06; z 29 kwietnia 2015 r., II CSK 589/14; z 15 marca

2023 r., I CSK 6358/22).

W skardze kasacyjnej nie przedstawiono tak rozumianego uzasadnienia

„oczywistości” skargi, nie przedstawiono również żadnego wywodu na poparcie

twierdzeń odnośnie do oczywistej zasadności skargi kasacyjnej. Niezależnie

od tego, że skarga kasacyjna została błędnie skonstruowana, skoro skarżący

potraktowali „zamiennie” obie jej przesłanki, a jeżeli występuje istotne zagadnienie

prawne, to nie można mówić jednocześnie o oczywistej zasadności skargi, to nie

sposób stwierdzić prima facie, że Sąd Okręgowy nieprawidłowo odniósł się do art. 5

k.c. Wręcz przeciwnie, Sąd ten rozważył różne okoliczności, w tym – wbrew

twierdzeniom skarżącym – nie uznał, że wynagrodzenie obejmuje wcześniejszy

okres korzystania z przejazdu i przechodu na zasadach umowy zawartej w sposób

dorozumiany, ale że była to jedna z okoliczności wpływających na niemożność

zastosowania w niniejszej sprawie powołanego przepisu. Warto przy tym zauważyć

na marginesie, że skarżący, z jednej strony, podnosili, że okoliczności z przeszłości

nie mają znaczenia w kontekście art. 5 k.c., z a drugiej strony, powołując się

właśnie na zaszłości historyczne, stali na stanowisku, iż także z uwagi na nie

wynagrodzenie z tytułu służebności powinno zostać obniżone i rozłożone na raty

albo ustalone jako świadczenie okresowe. To, że skarżący nie zgadzali się z taką

oceną, powołując różne okoliczności, nie świadczy, że ich skarga była oczywiście

uzasadniona.

Z powyższych względów, na podstawie art. 3989 § 2 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c., Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,

nie znajdując też okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać

pod uwagę z urzędu.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 520 § 1

k.p.c.

I CSK 1748/25

10

Tomasz Szanciło

[P.L.]

[a.ł]