Spór o kredyt indeksowany do waluty obcej. SN nie przyjął skargi spółki

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

I CSK 1787/24

2

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Skarżąca wniosła o przyjęcie skargi do rozpoznania w oparciu o pierwszą i

drugą spośród wymienionych przesłanek (omyłkowo powołując się również na art.

3989 § 1 pkt 4 k.p.c.).

Przez istotne zagadnienie prawne, o którym mowa w art. 3989 § 1 pkt 1

k.p.c., należy rozumieć problem o charakterze prawnym, powstały na tle

konkretnego przepisu prawa, mający charakter rzeczywisty w tym znaczeniu, że

jego rozwiązanie stwarza realne i poważne trudności. Problem ten musi mieć

charakter uniwersalny, co oznacza, że jego rozwiązanie powinno służyć

rozstrzyganiu innych, podobnych spraw. Chodzi przy tym o problem, którego

wyjaśnienie jest konieczne dla rozstrzygnięcia danej sprawy, a więc pozostający w

związku z podstawami skargi oraz z wiążącym Sąd Najwyższy, a ustalonym przez

sąd drugiej instancji, stanem faktycznym sprawy (art. 39813 § 2 k.p.c.) i także w

związku z podstawą prawną zaskarżonego wyroku (zob. postanowienia SN: z 21

maja 2013 r., IV CSK 53/13, z 3 lutego 2012 r., I UK 271/11, nie publ.). Konieczne

jest przytoczenie argumentów prawnych, które prowadzą do rozbieżnych ocen.

Skarżący powinien nie tylko wskazać przepis prawa (materialnego lub

procesowego), którego dotyczy zagadnienie, ale także przedstawić pogłębioną

argumentację prawną w celu wykazania, że zagadnienie jest istotne, a jego

rozstrzygnięcie ma znaczenie dla merytorycznego rozstrzygnięcia w jego sprawie

(zob. m.in. postanowienia SN: z 23 sierpnia 2007 r., I UK 134/07, z 9 lutego 2011 r.,

III SK 41/10, nie publ.).

Natomiast oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na

tym, że istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów wymaga

wykazania, że określony przepis prawa, mimo, iż budzi poważne wątpliwości, nie

doczekał się wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane

przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub

I CSK 1787/24

3

podobnych stanów faktycznych, które należy przytoczyć (zob. postanowienia SN: z

13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, nie publ.).

Zdaniem skarżącej w niniejszej sprawie występuje istotne zagadnienie

prawne polegające na konieczności ustalenia, czy brak możliwości oszacowania

kwoty, którą strona umowy kredytu będzie świadczyć w przyszłości stanowi per se

o niejednoznaczności tego postanowienia umownego, a w konsekwencji, czy

postanowienie takie powinno podlegać badaniu pod kątem abuzywności. Potrzebę

wykładni skarżąca związała z przepisami art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zakresie, w jakim

odnoszą się one do skutków uznania postanowień umownych za abuzywne i

możliwości zastąpienia takich postanowień przepisami dyspozytywnymi.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd, że klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego

indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają

główne świadczenie kredytobiorcy (zob. np. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20). Pogląd ten uwzględnia stanowisko

Trybunału Sprawiedliwości UE podkreślające, że za postanowienia umowne

mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2

dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych

warunków w umowach konsumenckich należy uważać te, które określają

podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu

charakteryzują tę umowę (zob. wyroki: z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler i

Káslerné Rábai, pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Matei, pkt 54; z 23

kwietnia 2015 r., C-96/14, Van Hove, pkt 33; z 20 września 2017 r., C-186/16,

Andriciuc i in., pkt 35). Za takie uznawane są klauzule indeksacyjne

(waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące się do ustalonego w walucie obcej

mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako „klauzule ryzyka

walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem

zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob.

wyroki TSUE: z 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z

14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18,

Dziubak, pkt 44). Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały wyrażone w umowie

kredytu w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod kątem spełnienia

I CSK 1787/24

4

przesłanek z art. 3851 § 1 k.c. Przyjmuje się przy tym, że wymaganie wyrażenia

warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem nakazuje, by umowa

przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego

odnosi się ów warunek, a także, w zależności od przypadku, związek między tym

mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach, tak by

konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe

kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne. Sąd

Najwyższy wyjaśnił, że postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno

zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu,

jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować

kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych (zob.

np. wyrok z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134);

kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi

obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i

naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu

wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od

swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili

jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych

spłacanych rat, służy określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Takie

postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut,

są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku; obarczają

kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron.

Są one niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku)

w ustaleniu kursu jest pełna, czy w jakiś sposób ograniczona, np. w razie

wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego z

wykorzystaniem obiektywnych kryteriów. Abuzywne klauzule indeksacyjne są od

początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść

kredytobiorcy, chyba że następczo udzieli on świadomej i wolnej zgody na te

klauzule i w ten sposób przywróci ich skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwała

składu siedmiu sędziów SN – zasada prawna – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21,

OSNC 2021, nr 9, poz. 56). Wyeliminowanie ryzyka kursowego,

charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i

I CSK 1787/24

5

uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest

równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać za

umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny

podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że bez tego rodzaju klauzul

utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co

przemawia za opowiedzeniem się o jej nieważności (zob. wyrok SN z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD B/2021, poz. 20). Wyeliminowanie abuzywnych

klauzul przeliczeniowych nie prowadzi do utrzymania w mocy kredytu

indeksowanego kursem CHF jako kredytu złotowego oprocentowanego według

stawki LIBOR. Brak także podstaw do zastąpienia stawki oprocentowania LIBOR

stawką WIBOR (zob. wyroki SN: z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, OSNC-ZD

D/2022, poz. 45; z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, nie publ.). W razie

stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul przeliczeniowych

utrzymanie umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia. Jest tak

zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby nie tylko do

zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również –

pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio związane z

indeksacją kredytu do waluty. W konsekwencji art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi

na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru

niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i

oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą

międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa

nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, iż ich usunięcie

spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy (zob. wyroki

TSUE: z 14 marca 2019 r., C-118/17, pkt 52; z 5 czerwca 2019 r., C-38/17, HS, pkt

43; z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 44 i 45; a także postanowienie SN z 24

listopada 2022 r., I CSK 3127/22, nie publ.).

Mając powyższe na uwadze nie można przyjąć, że przesłanki przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania zostały w sposób właściwy wykazane.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 3989 § 2 k.p.c.).

I CSK 1787/24

6

Grzegorz Misiurek

(A.T.)

[a.ł]