Sąd Najwyższy nie przyjął skargi powodów w sporze o zachowek

1. Wyrokiem z 15 listopada 2023 r. Sąd Rejonowy we Wrocławiu zasądził

od pozwanej I.U. na rzecz powoda A.K. kwotę 59 375 zł wraz z ustawowymi

odsetkami za opóźnienie od 15 listopada 2023 r. do dnia zapłaty (pkt I), oddalił

powództwo w pozostałej części (pkt II), zasądził od pozwanej I.U. na rzecz powoda

P.M. kwotę 55 411,12 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 15

listopada 2023 r. do dnia zapłaty (pkt IV), oddalił powództwo w pozostałej części

(pkt V) oraz orzekł o kosztach postępowania (pkt III i VI-VIII).

2. Na skutek apelacji strony pozwanej wyrokiem z 4 października 2024 r. Sąd

Okręgowy we Wrocławiu zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że w punkcie I i II

I CSK 2027/25

2

oddalił powództwo A.K., w punkcie IV i V oddalił powództwo P.M., w punktach III i VI

nie obciążył powodów kosztami procesu na rzecz pozwanej oraz orzekł o kosztach

postępowania.

3. Od wyroku Sądu Okręgowego skargę kasacyjną wywiedli powodowie,

powołując się na przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 i 4 k.p.c.

Podali, że w sprawie występuje konieczność rozważenia istotnych zagadnień

prawnych i wyjaśnienia, czy w dyspozycji art. 5 k.c. mieście się uprawnienie sądu

do wyłączenia stosowania art. 991 k.c. z uwagi na brak partycypowania zstępnych

w kosztach utrzymania, opieki oraz pielęgnacji spadkodawcy, jeżeli nie zgłaszano

potencjalnym spadkobiercom potrzeby partycypowania w tychże kosztach, a także

z powodu braku kontaktu osobistego ze spadkodawcą przy jednoczesnym

zachowaniu kontaktu telefonicznego.

Skarga kasacyjna jest też oczywiście zasadna.

4. Skargę kasacyjną powoda P.M. od wyroku Sądu Okręgowego z 4

paźdzernika 2024 r. odrzucił Sąd Okręgowy we Wrocławiu postanowieniem z 1

kwietnia 2025 r.

5. W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwana wniosła o odmowę przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

6. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W judykaturze już

wielokrotnie wypowiadano się na temat charakterystyki skargi kasacyjnej (zob.

postanowienie SN z 13 czerwca 2018 r., II CSK 71/18). Wskazano tam m.in., że

skarga kasacyjna została ukształtowana w przepisach kodeksu postępowania

cywilnego jako nadzwyczajny środek zaskarżenia, nakierowany na ochronę

interesu publicznego przez zapewnienie rozwoju prawa, jednolitości orzecznictwa

oraz prawidłowej wykładni, a także w celu usunięcia z obrotu prawnego orzeczeń

I CSK 2027/25

3

wydanych w postępowaniu dotkniętym nieważnością lub oczywiście wadliwych,

nie zaś jako ogólnie dostępny środek zaskarżenia orzeczeń umożliwiający

rozpoznanie sprawy w kolejnej instancji sądowej. Koniecznej selekcji skarg

pod kątem realizacji tego celu służy instytucja tzw. przedsądu, ustanowiona

w art. 3989 k.p.c., w ramach której Sąd Najwyższy dokonuje wstępnej oceny skargi

kasacyjnej. Ten etap postępowania przed Sądem Najwyższym jest ograniczony

wyłącznie do zbadania przesłanek przewidzianych w art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c.; nie

służy zaś merytorycznej ocenie skargi kasacyjnej. W razie spełnienia co najmniej

jednej z tych przesłanek, przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania jest wówczas

usprawiedliwione.

7. Szczegółowa analiza sprawy prowadzi do wniosku, że skarga nie zawiera

argumentów wystarczających dla uznania, że w sprawie spełniona została

przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 1 lub 4 k.p.c., uzasadniająca przyjęcie skargi

do rozpoznania.

8. Sformułowane w skardze kasacyjnej zagadnienie prawne nie ma waloru

nowości i było już przedmiotem analizy w orzecznictwie.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zwracano uwagę, że uprawnienie

do zachowku, jak każde inne prawo podmiotowe, może być nadużyte, choć

zarazem możliwość zastosowania art. 5 k.c. jest ujmowana restryktywnie ze

względu na cel zachowku, którym jest ochrona interesów majątkowych najbliższych

członków rodziny spadkodawcy, niezależnie od woli spadkodawcy, a nawet wbrew

jego woli (zob. np. uchwałę SN z 19 maja 1981 r., III CZP 18/81, wyroki SN:

z 7 kwietnia 2004 r., IV CK 215/03; z 4 lipca 2012 r., I CSK 599/11; z 7 lutego

2013 r., II CSK 403/12; z 6 lutego 2014 r., I CSK 252/13; z 16 czerwca 2016 r.,

V CSK 625/15; z 2 lutego 2017 r., I CSK 260/16; z 14 marca 2017 r., II CSK 436/16;

z 28 marca 2018 r., IV CNP 10/17; z 25 stycznia 2001 r., V CNP 250/00).

Ocena sądu czy żądanie zapłaty sumy odpowiadającej wysokości zachowku

stanowi nadużycie prawa nie powinna pomijać, że prawa osoby uprawnionej

do zachowku służą urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca

ma wobec swoich najbliższych. Pozbawienie osoby uprawnionej zachowku

na mocy art. 5 k.c. może nastąpić jedynie w sytuacjach wyjątkowych. Możliwe jest

I CSK 2027/25

4

to z powodu sprzecznego z zasadami współżycia społecznego zachowania

uprawnionego w stosunku do spadkodawcy, jak również w stosunku do

zobowiązanego do wypłaty zachowku (postanowienie SN z dnia 27 sierpnia 2020 r.,

V CSK 173/20). W wyroku z 25 kwietnia 2024 r., II CSKP 2195/22, Sąd najwyższy

podał, że można na podstawie art. 5 k.c. w sytuacjach rzeczywiście wyjątkowych,

pozbawić zachowku, stanowiącego minimum zagwarantowanego udziału w spadku

spadkobiercy ustawowemu.

Sąd Okręgowy wskazał, że biorąc pod uwagę okoliczności rozpoznawanej

sprawy, zachodzą szczególne okoliczności, które uzasadniły odstąpienie

od ustawowej ochrony powodów z uwagi na sprzeczność ich roszczeń z zasadami

współżycia społecznego, w szczególności z zasadą lojalności i szacunku wobec

rodziców oraz z zasadą pomocy osobom słabszym. Ocena dokonana przez Sąd

drugiej instancji wpisuje się więc w poglądy wyrażane w orzecznictwie. Biorąc pod

uwagę powyższe Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że podane w skardze

problemy nie stanowią istotnego zagadnienia prawnego w rozumieniu art. 3989 § 1

pkt 1 k.p.c.

9. W kwestii oczywistej zasadności skargi jako przyczyny kasacyjnej

w pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę, że uzasadnienie oczywistej

zasadności skargi kasacyjnej wymaga powołania się na kwalifikowaną postać

naruszenia zaskarżonym orzeczeniem przepisów prawa materialnego lub

procesowego oraz przeprowadzenia wywodu zmierzającego do jego wykazania.

Oczywistość naruszenia ma miejsce wówczas, gdy jest ono widoczne prima facie,

przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej, bez potrzeby wchodzenia

w szczegóły czy dokonywania pogłębionej analizy tekstu wchodzących w grę

przepisów i doszukiwania się ich znaczenia. O przyjęciu skargi kasacyjnej

do rozpoznania nie decyduje przy tym samo oczywiste naruszenie konkretnego

przepisu prawa materialnego lub procesowego przez sąd, który wydał zaskarżone

orzeczenie, lecz sytuacja, w której spowodowało ono wydanie oczywiście

nieprawidłowego orzeczenia. Sam zarzut naruszenia (nawet oczywistego)

określonego przepisu (przepisów) nie prowadzi wprost do oceny, że skarga

kasacyjna jest oczywiście uzasadniona (zob. postanowienie SN z 6 listopada

2012r., III SK 16/12).

I CSK 2027/25

5

Skarżący nie spełnił powyższych wymogów. Uzasadnienie wniosku

o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie zawiera wskazania, jakie przepisy

zostały przez sąd naruszone i nie przedstawienia przekonujących argumentów,

iż uchybienia miały charakter kwalifikowany, przesądzający o oczywistej zasadności

skargi. Należy natomiast podkreślić, że Sąd Najwyższy na etapie przedsądu bada

jedynie wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania i jego uzasadnienie

(art. 3984 § 2 k.p.c.), nie bada zaś podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia

(art. 3984 § 1 pkt 2 k.p.c.); uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej

i uzasadnienie podstaw kasacyjnych stanowią odrębne elementy konstrukcyjne

skargi kasacyjnej (zob. postanowienia SN z 29 sierpnia 2023 r., II NSK 90/23;

z 18 lipca 2023 r., I CSK 4784/22; z 22 czerwca 2023 r., I CSK 2854/22).

Dla spełnienia wymogu z art. 3984 § 2 k.p.c. nie wystarczy uzasadnienie podstaw

kasacyjnych, bo choć dla obu tych przesłanek argumenty mogą być podobne,

to Sąd Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze

okoliczności uzasadniające przyjęcie jej do rozpoznania, nie analizuje zaś podstaw

kasacyjnych i ich uzasadnienia. Nie jest zaś rolą Sądu Najwyższego poszukiwanie

argumentów uzasadniających przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania w treści

uzasadnienia podstaw kasacyjnych, jeżeli strona nie powołała ich we wniosku o

przyjęcie skargi do rozpoznania (zob. postanowienia SN: z 20 października 2016 r.,

I PK 59/16; z 5 kwietnia 2017 r., II CSK 688/16; z 10 maja 2018 r., I CSK 800/17;

z 30 września 2019 r. V CSK 189/19 29; z grudnia 2022 r., I CSK 1420/22).

10. Według Sądu Najwyższego, nie ma przy tym innych przyczyn

uzasadniających przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, w szczególności

nieważności postępowania (art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.).

11. Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.). O kosztach orzeczono z zastosowaniem

art. 102 k.p.c. przyjmując, że okoliczności sprawy uzasadniają odstąpienie

do obciążania skarżącego kosztami postępowania kasacyjnego.

Krzysztof Grzesiowski

(M.M.)

I CSK 2027/25

6

[a.ł]