Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi banku i zasądził od niego 2700 zł kosztów

Wyrokiem z 13 stycznia 2022 r., XV C 1660/20, Sąd Okręgowy w Gdańsku

ustalił nieważność stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu zawartej

przez powodowych kredytobiorców z poprzednikiem prawnym pozwanego banku,

zasądził od banku łącznie na rzecz kredytobiorców 43 496,61 zł i 23 659,62 CHF

z odsetkami.

Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny w Gdańsku

oddalił apelację pozwanego banku.

I CSK 2101/24

2

Sąd drugiej instancji ustalił, że 19 maja 2006 roku strony zawarły umowę

kredytu. Kredyt został wypłacony w czterech transzach, w sumie równowartość

48 593 CHF. W umowie wskazano, iż w przypadku kredytu udzielonego w walucie

obcej kredyt zostanie wypłacony w złotych wg kursu kupna danej waluty, zgodnie

z obowiązującą w banku w dniu uruchomienia transzy kredytu tabelą kursów walut

dla kredytów hipotecznych w banku. Klient nie miał możliwości określenia w dniu

podpisania umowy, jaką dokładnie sumę w CHF otrzyma, gdyż w dniu podpisania

umowy nie była znana data uruchomienia kredytu, a z tego dnia był brany kurs

wykorzystywany do ustalenia salda w walucie. Oznaczało to, że klient dowiadywał

się o saldzie zadłużenia w dniu uruchomienia kredytu.

Aneksem z opatrzonym datą 16 września 2013 r., podpisanym przez strony

20 września 2013 r., w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o

zmianie ustawy - Prawo bankowe i niektórych innych ustaw, strony umowy ustaliły

zasady spłaty kredytu w walucie obcej oraz sposób i termin ustalania kursu

wymiany waluty obcej, na podstawie którego wyliczana miała być kwota spłaty

kredytu. Strony postanowiły, że kredytobiorca może spłacać kredyt denominowany

do waluty innej niż waluta polska w walucie kredytu lub w walucie polskiej.

Od 19 maja 2006 roku do 16 marca 2020 roku kredytobiorcy uiścili na rzecz

banku z tytułu spłaty kredytu w sumie 84 021,43 zł i 23 563,38 CHF.

Sąd drugiej instancji wskazał, że postanowienia umowy kredytu dotyczące

indeksacji mogą być uznane za abuzywne, o ile nie zostały sformułowane w sposób

jednoznaczny (art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c.), czyli nie zostały wyrażone prostym

i zrozumiałym językiem w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13. Brak jest

podstaw, aby uznać, że klauzule waloryzacyjne zostały wyrażone w umowie

kredytu w sposób jasny i precyzyjny. Przede wszystkim strona powodowa jako

konsument nie została przed zawarciem umowy poinformowana przez

przedsiębiorcę o ryzyku kursowym w sposób, który mógłby uzasadniać przyjęcie,

że główne świadczenie zostało sformułowane w sposób jednoznaczny.

Bez znaczenia jest fakt złożenia przez kredytobiorców oświadczenia, iż są

świadomi ryzyka kursowego, związanego ze zmianą kursu waluty indeksacyjnej w

stosunku do złotego, w całym okresie kredytowania i akceptuje to ryzyko. Formalne

I CSK 2101/24

3

poinformowanie strony powodowej o ryzyku kursowym nie jest wystarczające dla

uznania postanowień umowy dotyczących mechanizmu indeksacji za

transparentne.

Skutkiem zawarcia w umowie klauzul indeksacyjnych jest ryzyko kursowe,

ponoszone przez obie strony umowy, przy czym ryzyko ponoszone przez

przedsiębiorcę jest ograniczone, zaś ryzyko konsumenta nie jest niczym

ograniczone.

Sąd drugiej instancji wskazał, że za niedozwolone postanowienia umowne

należy uznać te klauzule zawarte w umowie z konsumentem, które uzależniają

wysokość kwoty w jakiej kredyt ma być wypłacony i zwrócony od decyzji tylko

jednej ze stron, w dodatku strony silniejszej.

Wobec konkluzji, że umowa kredytu, zawierająca abuzywne klauzule

obejmujące główne świadczenia stron, jako nieważna (bezskuteczna) ex lege nie

wiąże stron ze skutkiem ex tunc, roszczenie kredytobiorców o zwrot spełnionego

świadczenia było zasadne w świetle art. 410 k.c.

Pozwany bank wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ze

względu na:

1) potrzebę wykładni art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, art. 65, 354,

358 § 2, art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3852 k.c. oraz art. 69 ust. 3 pr.bank.;

2) potrzebę wykładni art. 189 k.p.c.;

3) istotne zagadnienie prawne związane z wykładnią art. 3851 § 1 zd. drugie

k.c. w związku z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 oraz art. 3852 § 2 k.c. w związku

z motywem dwudziestym pierwszym dyrektywy 93/13;

4) istotne zagadnienie prawne związane z wykładnią art. 3851 § 2 k.c.

w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz w związku z motywem dwudziestym

pierwszym dyrektywy 93/13: czy w przypadku uznania w wyniku kontroli

incydentalnej obecnych w umowie o kredyt indeksowany do waluty obcej klauzul

odnoszących się do indeksacji kredytu kursem waluty obcej za niedozwolone

(nieuczciwe) warunki umowne i w konsekwencji przyjęcia upadku umowy jako

konsekwencji wyeliminowania z niej mechanizmu indeksacji, kierując się zasadą

I CSK 2101/24

4

utrzymania umowy w mocy oraz mając na uwadze postulat przywrócenia sytuacji

prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w przypadku braku

nieuczciwych warunków umownych, prawidłowe jest odwołanie się, jako do

podstawy dla określenia oprocentowania zobowiązań kredytowych wyrażonych w

walucie polskiej, do stawki referencyjnej WIBOR;

5) istotne zagadnienie prawne, związane z wykładnią art. 69 ust. 3 pr.bank.,

sprowadzające się do odpowiedzi na pytanie, czy wobec umożliwienia

kredytobiorcom posiadającym kredyty denominowane lub indeksowane do waluty

innej niż waluta polska dokonywania spłaty rat kapitałowo-odsetkowych oraz

dokonania przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu

bezpośrednio w tej walucie na podstawie wyżej powołanego art. 69 ust. 3 pr.bank.,

wziąwszy pod uwagę aksjomat racjonalności krajowego ustawodawcy,

uzasadnione jest przyjęcie, że kredyty denominowane lub indeksowane do waluty

innej niż waluta polska są kredytami udzielonymi w złotych polskich.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Większość podstaw przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania zmierza do

możliwości obowiązywania umowy mimo niedozwolonego charakteru postanowień

kursowych. Uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP

25/22, do rangi zasady prawnej podniesiono tezy:

1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;

2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w

umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w

pozostałym zakresie.

Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają

przyjęcie skargi kasacyjnej w oparciu o powyższe podstawy, gdyż wykluczają

I CSK 2101/24

5

istnienie stosunku prawnego po usunięciu z treści umowy kredytu indeksowanego

źródła kursu walutowego. W celu uwzględnienia wniosku o przyjęcie skargi do

rozpoznania skarżący musiałby zakwestionować tezę Sądu drugiej instancji

o nieuczciwym charakterze przeliczników walutowych ustanowionych w umowie lub

zakwalifikowaniu umowy jako umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej.

W orzecznictwie jest utrwalona teza o niedopuszczalności stosowania kursów

walutowych ogłaszanych jednostronnie przez bank.

Należy przy tym zaznaczyć, że na podstawie art. 3852 k.c. dla stosowania

art. 3851 k.c. istotna jest chwila zawarcia umowy (uchwały w składzie 7 sędziów SN

z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2, z 7 maja 2021 r., III

CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56), a nie ewentualne, późniejsze zmiany

nieważnej umowy lub stanu prawnego (jak wejście w życie art. 69 ust. 3 pr.bank.),

chyba że przepisy przejściowe stanowiłyby o sanowaniu nieważnych umów.

Problemów prawnych nie budzi art. 3851 § 1 i 2 k.c. – które postanowienia

charakterystyczne dla umów kredytów indeksowanych do franka szwajcarskiego są

abuzywne, tj. tylko klauzula kursowa czy także klauzula ryzyka walutowego. Skoro

będąc związanym uchwałą SN z 25 kwietnia 2024 r. Sąd Najwyższy w niniejszej

sprawie nie mógł uznać umowy kredytu za ważną, bezprzedmiotowe jest

rozważanie abuzywności części umowy w postaci mechanizmu indeksacji.

Wykładni nie wymaga także art. 189 k.p.c. co do tego, czy w sytuacji, gdy

kredytobiorcy przysługuje roszczenie o zapłatę, ma on interes prawny do

wytoczenia powództwa wyłącznie o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego.

Wprawdzie art. 189 k.p.c. nie może być podstawą ustalenia nieważności umowy,

gdyż nieważność umowy jest jedynie przesłanką rozstrzygnięcia o innych

żądaniach, w tym o żądaniu ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku kredytu.

Jednak w praktyce orzeczniczej przyjęło się orzekanie o ważności umowy

rozumianej jako skrótowe określenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego

mającego powstać na mocy spornej umowy. Przy tym dopóki nieważna umowa nie

zostanie wykonana w całości lub z innych przyczyn nie przestanie wiązać, strona

umowy ma interes prawny w ustaleniu nieistnienia stosunku kredytu, tj. nieważności

I CSK 2101/24

6

umowy kreującej ten stosunek, niezależnie od roszczeń powstałych w związku z

wykonaną częścią umowy.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi do rozpoznania.

Na podstawie art. 98 i 99 k.p.c. powodom przysługuje od skarżącego zwrot

kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki

minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Dariusz Pawłyszcze

(G.G.)

[SOP]