Skarga banku w sporze klienta o kredyt indeksowany do franka nie została przyjęta przez SN

Określone w art. 3984 § 2 k.p.c. wymaganie uzasadnienia w skardze

kasacyjnej wniosku o przyjęcie jej do rozpoznania zostaje spełnione, jeśli skarżący

wykaże, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub

skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Cel wymagania przewidzianego

w art. 3984 § 2 k.p.c. może być zatem osiągnięty jedynie przez powołanie

i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym, które –

zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. – będą mogły stanowić podstawę oceny skargi

kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Na tych jedynie przesłankach

Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie w kwestii przyjęcia bądź odmowy

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W skardze kasacyjnej wniesionej od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Szczecinie z 7 lutego 2024 r. (sygn. akt I ACa 1329/22), pełnomocnik pozwanego –

Banku spółki akcyjnej w W. – oparł wniosek o jej przyjęcie do rozpoznania na

przesłankach określonych w art. 3989 § 1 pkt 2 i 4 k.p.c., tj. ze względu na istnienie

potrzeby wykładni przepisów prawa oraz oczywistej zasadności skargi kasacyjnej.

Ta ostatnio wymieniona przesłanka przyjęcia skargi kasacyjnej została

wprawdzie powołania we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, ale

nie odniesiono się do niej w ogóle w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania, które dotyczy wyłącznie przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 2

k.p.c., w szczególności rozbieżności w wykładni art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zakresie, w

jakim odnoszą się one do skutków uznania postanowień umownych za abuzywne i

możliwości zastąpienia takich postanowień przepisami dyspozytywnymi. Powyższe

uzasadnia konkluzje, że przesłanka z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. została powołana w

skardze przez pomyłkę albo w przeciwnym przypadku, że nie została w ogóle

wykazana przez stronę skarżącą.

Odnosząc się do przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania z art.

3989 § 1 pkt 2 k.p.c. Sąd Najwyższy stwierdza, że nie została ona wykazana w

I CSK 2176/24

3

sposób uzasadniający uwzględnienie wniosku na tej przesłance. Spełnienie tej

przesłanki wymaga wskazania przepisu prawa, którego wykładnia budzi

wątpliwości, określenia zakresu tej wykładni, podania, na czym polegają

wątpliwości związane z rozumieniem przepisu oraz przedstawienia argumentacji

przemawiającej za tym, że mają one rzeczywisty i poważny charakter, nie należą

zaś do zwykłych wątpliwości związanych z procesem stosowania prawa.

Wymagane jest także wykazanie, że treść i znaczenie przepisu nie zostały

dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie lub że istnieje potrzeba

zmiany ich dotychczasowej wykładni. Jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest

twierdzenie o występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach

wynikających z dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest

także wskazanie rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że

rozbieżność wynika z różnej wykładni przepisu (zob. np. postanowienie Sądu

Najwyższego z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07 oraz z 14 grudnia 2023 r., I CSK

6110/22). Należy podkreślić, że wątpliwości wskazane przez skarżącego muszą

istnieć nadal w chwili orzekania w przedmiocie wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania. Argumentacja dotycząca rozbieżności w orzecznictwie

sądów wymaga przytoczenia przykładów orzeczeń, które wskazują na rzeczywistą

rozbieżność w wykładni przepisów, występującą również w chwili orzekania w

przedmiocie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z 18 lipca 2024 r., I CSK 1225/23).

Problemy prawne ujęte przez skarżącego nie mają cech nowości

wymaganej. Kwestie te były przedmiotem wielokrotnych wypowiedzi Sądu

Najwyższego w orzeczeniach wydanych, często w odniesieniu do zbliżonych

treścią umów kredytowych, nie tylko na etapie wstępnej oceny. Wszystkie te

zagadnienia zostały omówione i rozstrzygnięte w orzecznictwie sądowym, które

często zapadało już po wniesieniu skargi kasacyjnej, ponieważ dotyczą one

starszych spraw. W międzyczasie ukształtowało się orzecznictwo dotyczące tych

problemów i w świetle obecnych orzeczeń, skarga jest nieaktualna, co uniemożliwia

jej przyjęcie do rozpoznania.

W aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości

abuzywny charakter zawartych w umowach kredytu frankowego typowych klauzul

I CSK 2176/24

4

odsyłających do tabel kursowych banku przy przeliczeniu waluty obcej na złote

polskie i odwrotnie. Tego typu klauzule nie wskazują obiektywnych kryteriów

ustalania kursu waluty obcej, który jest jednostronnie ustalany przez bank, co

pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza

kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron

umowy kredytu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22,

wyrok Sądu Najwyższego z 21 listopada 2023 r., II CSKP 1602/22, wyrok Sądu

Najwyższego z 14 lutego 2025 r., II CSKP 1545/22). Ocena niedozwolonego

charakteru postanowienia, jak i konsekwencje wynikające z jego eliminacji,

wymagają odniesienia do chwili zawarcia umowy (zob. uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,

poz. 2). Co do zasady wyłączona jest też możliwość zastąpienie niedozwolonego

postanowienia umownego odnoszącego się do sposobu określania kursu waluty

obcej (w umowie kredytu indeksowanego czy denominowanego) innym sposobem

określenia kursu waluty obcej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 14 lutego 2025 r., II

CSKP 1545/22, wyrok Sądu Najwyższego z 28 lutego 2025, II CSKP 1277/24).

Brak jest też jakichkolwiek podstaw do rozdzielenia postanowień dotyczących

przeliczania waluty obcej na złote polskie i dokonywania ich odrębnej oceny

prawnej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, wyrok

Sądu Najwyższego z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22).

Odnosząc się bardziej szczegółowo do kwestii podniesionych w

uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej należy wskazać, że nie ma

podstaw do rozdzielenia postanowień dotyczących przeliczania waluty obcej na

złote polskie i dokonywania ich odrębnej oceny prawnej (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, wyrok Sądu Najwyższego z 29

listopada 2023 r., II CSKP 1460/22). W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej oraz Sądu Najwyższego wskazano bowiem na ścisłe powiązanie

klauzul ryzyka walutowego i klauzul spreadowych, które łącznie kształtują w

umowie kredytu mechanizm indeksacyjny świadczeń umownych należnych od

kredytobiorcy na rzecz banku. Klauzula ryzyka walutowego nie może funkcjonować

bez klauzuli określającej sposób przeliczenia zobowiązania stron w celu ustalenia

jego wysokości. Usunięcie jednego z tych warunków rzutuje na istotę drugiego, nie

I CSK 2176/24

5

mogą one zatem stanowić odrębnego przedmiotu oceny pod kątem abuzywności

(zob. np. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 29 kwietnia 2021 r.,

C-19/20, I.W., R.W. przeciwko Bank BPH S.A., ECLI:EU:C:2021:341, wyroki Sądu

Najwyższego: z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 45, z

20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23, z 8

listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22 oraz

postanowienie Sądu Najwyższego z 29 sierpnia 2023 r., I CSK 4599/22).

Co do zasady wyłączona jest też możliwość zastąpienia niedozwolonego

postanowienia umownego odnoszącego się do sposobu określania kursu waluty

obcej (w umowie kredytu indeksowanego czy denominowanego) innym sposobem

określenia kursu waluty obcej (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 14 lutego

2025 r., II CSKP 1545/22 oraz z 28 lutego 2025 r., II CSKP 1277/24). Jeżeli chodzi

o możliwość usunięcia luki w umowie w następstwie uznania za niewiążących

konsumenta postanowień abuzywnych Sąd Najwyższy wyłączył dopuszczalność

zastąpienia abuzywnych postanowień umownych innymi przepisami, zwyczajami

lub w drodze wykładni na podstawie art. 65 § 1 i 2 k.c. lub art. 56 k.c. w zw. z art.

41 prawa wekslowego albo art. 56 k.c. w zw. z art. 358 § 2 k.c. lub art. 56 k.c. w

związku z innymi przepisami (zob. np. wyroki z 8 listopada 2022 r., II CSKP

1153/22 i z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22). Artykuł 358 § 2 k.c. nie może być

traktowany jako przepis, który z mocy prawa lub w ramach mechanizmu

dyspozytywności zastępuje postanowienie abuzywne w umowie konsumenckiej

(zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD

2021, nr 2, poz. 20 i z 26 kwietnia 2024 r., II CSKP 150/24, jak również wyrok

TSUE z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W. przeciwko Bank BPH S.A.,

ECLI:EU:C:2021:341). Zastosowanie tego przepisu wymaga każdorazowej oceny

jego adekwatności w konkretnym stosunku obligacyjnym, z uwzględnieniem woli

konsumenta oraz zasad wynikających z dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5

kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich

(Dz.U. 1993, L 95, s. 29, dalej: „dyrektywa 93/13”). Przepis ten nie może być

wykorzystany w sposób prowadzący do utrzymania w mocy umowy zawierającej

nieuczciwe warunki, bez uprzedniego wyrażenia świadomej i dobrowolnej zgody

przez konsumenta. Zakres zastosowania omawianego przepisu ogranicza się

I CSK 2176/24

6

bowiem do zobowiązań rzeczywiście wyrażonych w walucie obcej, a nie takich, w

których waluta pełni wyłącznie funkcję przeliczeniową. Kredyty indeksowane do

waluty obcej, w których zobowiązanie pierwotnie wyrażone jest w złotych, a waluta

obca pełni jedynie rolę mechanizmu waloryzacyjnego, nie spełniają tej przesłanki,

co wyklucza automatyczne zastosowanie art. 358 § 2 k.c. Dodatkowo, przepis ten

wszedł w życie dopiero w dniu 24 stycznia 2009 r., a brak jest przepisów

intertemporalnych, które pozwalałyby na jego zastosowanie do umów zawartych

przed tą datą. Stanowisko Sądu Najwyższego w tym zakresie pozostaje

jednoznaczne i konsekwentne, co potwierdza wyrok z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, w którym wskazano, że przepisy prawa nie mogą działać retroaktywnie, w

szczególności w kontekście zastępowania niedozwolonych postanowień umownych

w relacjach konsumenckich.

W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wykluczono

możliwość uzupełnienia luki w umowie w razie stwierdzenia nieuczciwego

charakteru jednego z warunków umowy zawartej między przedsiębiorcą a

konsumentem, przez zmianę treści tego warunku poprzez wykładnię oświadczeń

woli stron, co miałoby prowadzić do zastosowania w jego miejsce przepisów

dyspozytywnych (zob. wyroki z 3 października 2019 r., C-260/18, K. Dziubak, i J.

Dziubak, ECLI:EU:C:2019:819, z 14 czerwca 2012 r., C-618/10, Banco Español de

Crédito, ECLI:EU:C:2012:349, z 26 marca 2019 r., C-70/17, Abanca,

ECLI:EU:C:2019:250, z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler, ECLI:EU:C:2014:282 i

z 2 września 2021 r., C-932/19, OTP Jelzálogbank, ECLI:EU:C:2021:673).

W orzecznictwie przesądzono też, że abuzywność części postanowień

umowy kredytu zawartej z konsumentem może skutkować nieważnością całej

umowy, o ile jej dalsze obowiązywanie jest niemożliwe bez zakwestionowanych

postanowień. W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z 7 maja 2021 r. – zasady prawnej - III CZP 6/21 wyjaśniono, że konsument

świadomy niedozwolonego charakteru postanowienia może sprzeciwić się odmowie

jego zastosowania, udzielając wolnej zgody na to postanowienie. Potwierdzenie

takiej klauzuli sprawia nie tylko, że wywiera ona skutki ex tunc, ale powoduje, iż z

mocą wsteczną staje się skuteczna cała umowa. Natomiast w sytuacji, w której

klauzula abuzywna stała się definitywnie bezskuteczna - wskutek odmowy

I CSK 2176/24

7

potwierdzenia albo upływu rozsądnego czasu do jej potwierdzenia - o

obowiązywaniu umowy decyduje to, czy weszła w jej miejsce regulacja zastępcza.

To zaś zależy od tego, czy całkowita i trwała bezskuteczność umowy naraża

konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje, czemu konsument może

wiążąco zaprzeczyć oraz istnieje regulacja zastępcza wynikająca z ustawy albo -

jeżeli jest to dopuszczalne - określona przez sąd. Zastosowanie takiej konstrukcji

oznacza, że z dniem odmowy potwierdzenia klauzuli, bez której umowa kredytu nie

może wiązać, albo z dniem bezskutecznego upływu czasu do jej potwierdzenia

ustaje stan zawieszenia, a umowa staje się definitywnie bezskuteczna (nieważna)

albo - jeżeli spełnione są przesłanki dopuszczalności jej utrzymania przez

zastosowanie regulacji zastępczej - staje się skuteczna z mocą wsteczną (ex tunc)

w kształcie obejmującym ową regulację zastępczą. Podstawę nieważności umowy,

której utrzymanie bez abuzywnej części jest niemożliwe, stanowi wówczas art. 58

k.c. (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21, z

25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23, z 9

stycznia 2024 r., II CSKP 874/22 oraz z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22).

Według ukształtowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego wyeliminowanie z

umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej klauzul przeliczeniowych,

uznanych za abuzywne, prowadzi również do upadku klauzuli ryzyka walutowego,

która jest charakterystyczna dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i

uzasadnia powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR. W konsekwencji,

po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul, utrzymanie umowy w formie zamierzonej

przez strony nie jest możliwe (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20, z 13 kwietnia 2022 r., II

CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 45 i II

CSKP 382/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II

CSKP 722/22, oraz z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22). Wyeliminowanie więc

abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie prowadzi do utrzymania w mocy umowy

kredytu indeksowanego kursem franka szwajcarskiego jako kredytu złotowego

oprocentowanego według stawki LIBOR, gdyż jest to sprzeczne z naturą stosunku

prawnego łączącego strony (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016

r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 11 i z 11 grudnia 2019 r., V CSK

I CSK 2176/24

8

382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20 oraz powołane tam wyroki Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna Dunai

przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt, ECLI:EU:C:2019:207 i z 5 czerwca 2019 r.,

C-38/17, GT przeciwko HS, ECLI:EU:C:2019:461, jak również wyroki Sądu

Najwyższego z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP

285/22, OSNC-ZD 2022, nr D, poz. 45, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 8

listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 31

stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, z 25 maja 2023 r., II CSKP 1311/22 i z 28 lipca

2023 r., II CSKP 611/22).

W świetle powyższego Sąd Najwyższy stwierdza, że skarżący nie wykazał,

aby w dacie orzekania w przedmiocie przedsądu uzasadnione było przyjęcie jej do

rozpoznania z przyczyny określonej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. Argumenty zawarte

we wniosku, zestawione z motywami zaskarżonego wyroku oraz uwzględniając

aktualny dorobek orzeczniczy Sądu Najwyższego, nie wskazują na konieczność

kolejnej wypowiedzi w objętej nim materii – z uwzględnieniem publicznoprawnego

charakteru skargi kasacyjnej oraz jej funkcji wykraczającej poza ochronę interesu

indywidualnego.

Wskazać należy również, że nie zachodzi nieważność postępowania, którą

Sąd Najwyższy bierze pod rozwagę – w granicach zaskarżenia – z urzędu (art.

39813 § 1 k.p.c.).

Z przytoczonych względów należało odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego – na stosowny wniosek zawarty

w odpowiedzi na skargę kasacyjną – orzeczono na podstawie art. 108 § 1 k.p.c.,

obciążając nimi na podstawie art. 98 § 1 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.

stronę pozwaną, która przegrała sprawę w postępowaniu kasacyjnym.

Dariusz Dończyk

(R.N.)

I CSK 2176/24

9

[SOP]