Zakończona upadłość powódki a skarga banku w sprawie kredytu indeksowanego

Pozwany Bank S.A. w W. wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Katowicach z 18 września 2025 r., zaskarżając ten wyrok

w całości, wnosząc o jego uchylenie w całości, zniesienie postępowania w zakresie

dotkniętym nieważnością oraz o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu pierwszej

instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

skarżący wskazał, że w sprawie zachodzi nieważność postępowania, o której mowa

w art. 379 pkt 2 oraz w art. 379 pkt 5 k.p.c., w zakresie czynności poczynionych do

25 sierpnia 2025 r. (do dnia wydania postanowienia o zawieszenia postępowania

I CSK 220/26

2

na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c.) w związku z upadłością powódki (ogłoszoną

jeszcze przed wydaniem wyroku Sądu pierwszej instancji), pomimo że udział

syndyka masy upadłości był obligatoryjny w całym postępowaniu, a zatem

postępowanie prowadzone było przy pozbawieniu możności udziału w sprawie

podmiotu posiadającego legitymację i przy pozbawieniu tego podmiotu możności

obrony jego praw.

Ponadto skarżący powołał się na występujące w sprawie istotne zagadnienia

prawne:

1) Czy w przypadku, gdy postanowienia waloryzacyjne umowy kredytu

indeksowanego (waloryzowanego), określające wysokość kwoty kredytu i wysokość

rat kapitałowo-odsetkowych wyrażoną w walucie obcej poprzez odesłanie do

kursów publikowanych w tabelach kursowych banku-kredytodawcy, zostają uznane

za bezskuteczne, jako postanowienie niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 i 2

k.c. (abuzywne) lub nieważne, a jednocześnie sąd stwierdzi, że nie jest możliwe

utrzymanie indeksowanego (waloryzowanego) charakteru umowy, to czy skutkiem

ich eliminacji z umowy jest (1) stwierdzenie, że sporna umowa upada w całości, czy

też (2) eliminacja mechanizmu waloryzacji z umowy i przekształcenie jej z mocą

wsteczną w kredyt złotowy?

2) Jakie oprocentowanie należy przyjąć dla wyliczenia odsetek od

hipotetycznego kredytu złotowego w przypadku stwierdzenia, że skutkiem

abuzywności lub nieważności postanowień waloryzacyjnych zawartych w umowie

kredytu indeksowanego (waloryzowanego) jest eliminacja mechanizmu waloryzacji

z umowy i przekształcenie jej z mocą wsteczną w kredyt złotowy, w szczególności

czy powinno być to (1) zmienne oprocentowanie oparte na stawce bazowej WIBOR

3M; (2) stałe oprocentowanie w wysokości ustalonej przez strony w dniu zawarcia

umowy kredytu indeksowanego (waloryzowanego), wpisane do tej umowy; czy też

(3) zmienne oprocentowanie oparte na stawce bazowej właściwej dla waluty

waloryzacji, czyli np. LIBOR 3M dla CHF (w przypadku umowy zawierającej

odniesienie do kursu franka szwajcarskiego)?

3) Czy w przypadku stwierdzenia upadku umowy kredytu indeksowanego

(waloryzowanego) do waluty obcej, w związku z obecnością w tej umowie klauzul

I CSK 220/26

3

uznanych za abuzywne, sąd rozpoznając powództwo o zapłatę, ma obowiązek

badania rzeczywistego poziomu wzbogacenia po stronie pozwanej, kosztem strony

powodowej – poprzez porównanie wysokości świadczeń spełnionych przez każdą

ze stron w wykonaniu upadłej umowy i zaliczenie świadczeń uiszczanych przez

jedną ze stron w toku wykonania upadłej umowy (tę, która świadczyła mniej) na

poczet wierzytelności drugiej strony (tej, która świadczyła więcej) – oraz

stwierdzenia, że ewentualne wzbogacenie odpowiada jedynie wartości nadwyżki

świadczeń jednej strony ponad świadczenia drugiej strony (pogląd kwalifikowany

w orzecznictwie i doktrynie jako jeden z wariantów tzw. „teoria salda”, ewentualnie

określany jako trzecia koncepcja, inna niż teoria dwóch kondykcji i teoria salda)?

Skarżący wskazał również na potrzebę wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości i wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów, tj. art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 i art. 8b ust. 1 dyrektywy Rady

93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków

w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) oraz art. 3531 w zw. z art. 58

§ 1 i 3 k.c. w zw. z art. 2, 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 Konstytucji; art. 3851 § 1 i 2 k.c.

w zw. z art. 7 ust. 1 i art. 8b ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz art. 3531 w zw. z art. 58 § 1

i 3 k.c.; art. 405 w zw. z 410 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się w pierwszej kolejności do przyczyny kasacyjnej opartej na

zarzucie nieważności postępowania, Sąd Najwyższy zauważa, że twierdzenia

skarżącego są na tej płaszczyźnie całkowicie chybione. Skarżący upatruje

nieważności postępowania (art. 379 pkt 2 i 5 k.p.c.) w tym, że mimo powzięcia

przez Sąd drugiej instancji wiedzy o upadłości powódki, ogłoszonej jeszcze przed

wydaniem wyroku Sądu pierwszej instancji, postępowanie nie było prowadzone

z udziałem syndyka masy upadłości.

Jak wynika z art. 379 pkt 2 k.p.c. nieważność postępowania zachodzi, jeżeli

strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej, organu powołanego do jej

reprezentowania lub przedstawiciela ustawowego, albo gdy pełnomocnik strony nie

był należycie umocowany. Pozbawienie strony możności obrony praw w rozumieniu

art. 379 pkt 5 k.p.c. obejmuje natomiast sytuacje, w których z powodu naruszenia

I CSK 220/26

4

przepisów postępowania przez sąd, strona, wbrew swej woli, została faktycznie

pozbawiona możności działania w postępowaniu lub jego istotnej części, jeżeli

skutków tego uchybienia nie można było usunąć przed wydaniem orzeczenia

w danej instancji. Chodzi przy tym o faktyczny brak możności działania (obrony),

bez względu na to, czy działanie strony mogłoby mieć znaczenie dla

rozstrzygnięcia. Zatem przy analizie, czy doszło do pozbawienia strony możności

obrony swych praw w sposób prowadzący do nieważności postępowania

w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. należy najpierw rozważyć, (1) czy nastąpiło

naruszenie przepisów procesowych, następnie zbadać, (2) czy uchybienie to

wpłynęło na możność strony działania w postępowaniu (a więc czy istniał związek

przyczynowy między naruszeniem przepisu prawa a pozbawieniem możności

działania), wreszcie ocenić, (3) czy skutków tego uchybienia nie można było

usunąć przed wydaniem orzeczenia w danej instancji. Dopiero w razie

kumulatywnego spełnienia tych trzech przesłanek można uznać, że strona została

pozbawiona możności obrony (zob. wyrok SN z 23 listopada 2022 r., II CSKP

970/22, i powołane tam orzecznictwo).

Żadna z powyższych sytuacji w okolicznościach sprawy nie zachodzi. Jak

wynika z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia Sąd Apelacyjny w oparciu

o postanowienie Sądu Rejonowego w Częstochowie z 15 lipca 2025 r.

w przedmiocie spłaty wierzycieli upadłej powódki i obwieszczenie informacji

o prawomocności tego postanowienia uznał, że w dacie wyrokowania przez Sąd

drugiej instancji postępowanie upadłościowe wobec powódki zakończyło się,

w konsekwencji czego postępowanie sądowe w tej dacie mogło toczyć się z jej

udziałem. Stanowisko Sądu drugiej instancji było słuszne, ponieważ skutkiem

zakończenia postępowania upadłościowego jest odzyskanie przez upadłego

legitymacji procesowej w sprawach dotyczących jego majątku, objętego wcześniej

masą upadłości.

Zaniechanie podjęcia czynności związanych z zawieszeniem postępowania

i podjęciem go z udziałem syndyka a następnie powódki mogłoby być jedynie

analizowane przez Sąd Najwyższy jako uchybienie przepisom postępowania, pod

warunkiem wykazania, że miało ono wpływ na wynik sprawy (art. 3983 § 1 pkt 2

k.p.c.). Takiego wywodu skarga kasacyjna jednak nie zawiera.

I CSK 220/26

5

Co się natomiast tyczy postępowania przed Sądem pierwszej instancji, to

należy podkreślić, że skarga kasacyjna jest środkiem zaskarżenia od orzeczeń

sądu drugiej instancji. Wyłączone jest bezpośrednie badanie w postępowaniu

kasacyjnym naruszenia przepisów postępowania przez sąd pierwszej instancji,

w tym prowadzących do nieważności postępowania. Kwestia ta może podlegać

badaniu i rozpoznaniu przez Sąd Najwyższy jedynie pośrednio, przez przytoczenie

przez skarżącego w ramach drugiej podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 k.p.c.

stosownego zarzutu naruszenia przez sąd odwoławczy art. 378 § 1 lub art. 386 § 2

k.p.c.

Wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie może wobec tego

uzasadniać zarzut nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji,

gdyż Sąd Najwyższy – rozpatrując skargę kasacyjną – nie jest władny w ramach

bezpośredniej kontroli instancyjnej badać nieważności postępowania przed sądem

pierwszej instancji. Skoro skarga kasacyjna przysługuje od wyroku sądu drugiej

instancji, to nieważność postępowania, skutkująca przyjęciem skargi kasacyjnej do

rozpoznania, ma dotyczyć postępowania przed sądem drugiej instancji (zob.

postanowienia SN: z 18 lutego 2016 r., V CSK 465/15; z 7 czerwca 2013 r., II CSK

720/12; z 29 stycznia 2013 r., V CSK 192/12).

Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest

zagadnienie nowe, nierozwiązane dotychczas w orzecznictwie, którego wyjaśnienie

może przyczynić się do rozwoju prawa. Zagadnienie prawne powinno, przede

wszystkim, być sformułowane w oparciu o okoliczności mieszczące się w stanie

faktycznym sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd ustaleń, a jednocześnie

być przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, aby umożliwić Sądowi

Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej

subsumpcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu.

Sąd Najwyższy przypomina, że konstrukcja takiego zagadnienia powinna

odpowiadać wymogom zagadnienia prawnego, o którym mowa w art. 390 § 1 k.p.c.

(postanowienie SN z 9 maja 2006 r., V CSK 75/06). W konsekwencji dopuszczalne

jest przedstawianie zagadnień (pytań) prawnych wyłącznie „do rozstrzygnięcia”,

a nie „do uzupełnienia”. Pytanie takie, zaczyna się zawsze od partykuły pytajnej

I CSK 220/26

6

„czy”. Oznacza to, że rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego, dokonuje się przez

wybór towarzyszącej mu odpowiedzi (postanowienie SN z 13 kwietnia 2000 r.,

III CZP 2/00). Przedstawione przez skarżącego drugie zagadnienie prawne tego

wymagania nie spełnia.

Natomiast oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na

potrzebie wykładni przepisów prawa budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.)

wymaga wykazania, jaki konkretny przepis prawa, zastosowany w danej sprawie,

jest przedmiotem rozbieżnej wykładni w orzecznictwie i na czym rozbieżność ta

polega, co wymaga przytoczenia orzeczeń sądów wydanych w takich samych lub

istotnie zbliżonych stanach faktycznych, względnie, jaki konkretny przepis prawa,

zastosowany w danej sprawie, wymaga interpretacji ze strony Sądu Najwyższego,

z czego potrzeba ta wynika i z jakich powodów dotychczasowy dorobek doktryny

i orzecznictwa jest w tej mierze niewystarczający. Nieodzowne jest ponadto,

podobnie jak w przypadku przyczyny kasacyjnej określonej w art. 3989 § 1 pkt 1

k.p.c., wykazanie związku między oczekiwaną od Sądu Najwyższego wykładnią

prawa a wynikiem postępowania kasacyjnego.

Sformułowane przez skarżącego problemy prawne w ramach pierwszego

zagadnienia oraz potrzeby wykładni art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 i art.

8b ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz art. 3531 w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c. w zw. z art. 2, 31

ust. 3 i art. 32 ust. 1 Konstytucji; art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 i art. 8b

ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz art. 3531 w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c. nie czynią zadość

tym wymaganiom, gdyż nie są nowe. Wprost przeciwnie, w dotychczasowym

bogatym orzecznictwie Sąd Najwyższy odnosił się do tych zagadnień wielokrotnie

i wyczerpująco. Swoistym zwieńczeniem orzecznictwa Sądu Najwyższego

dotyczącego problematyki kredytów denominowanych lub indeksowanych jest

uchwała składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r.,

III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), do której treści oraz uzasadnienia,

w tym również powołanego w niej orzecznictwa, należy odesłać. Trzeba

przypomnieć, że według art. 87 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie

Najwyższym uchwała składu całej Izby, z chwilą jej podjęcia, uzyskuje moc zasady

I CSK 220/26

7

prawnej, co oznacza, że wiąże inne składy Sądu Najwyższego (zob. art. 87 i 88

ustawy o Sądzie Najwyższym).

Natomiast, w zakresie trzeciego istotnego zagadnienia prawnego

poruszonego w skardze oraz wykładni art. 405 w zw. z 410 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 7

ust. 1 dyrektywy 93/13 należy wskazać, że jeżeli w wykonaniu umowy kredytu,

która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank

wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał

spłat kredytu, powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia

na rzecz każdej ze stron (uchwała składu całej Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia

2024 r., III CZP 25/22).

Powyższego nie zmienia wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z 19 czerwca 2025 r., C-396/24, Lubreczlik, na który powołuje się skarżący,

w którym wskazano, że artykuł 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten

sposób, iż stoi on na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym

w przypadku gdy warunek umowy kredytu uznany za nieuczciwy prowadzi do

nieważności tej umowy, przedsiębiorca ma prawo żądać od konsumenta zwrotu

całej nominalnej kwoty udzielonego kredytu, niezależnie od kwoty spłat dokonanych

przez konsumenta w wykonaniu tej umowy i niezależnie od pozostałej do spłaty

kwoty. Wyrok ten odnosi się bowiem do żądań przedsiębiorcy (banku), a nie

konsumenta.

Należy podzielić stanowisko wyrażone w wyroku Sądu Najwyższego

z 5 września 2025 r., II CSKP 550/24, że wydanie przez Trybunał Sprawiedliwości

Unii Europejskiej wyroku z 19 czerwca 2025 r., C-396/24, Lubreczlik, nie mogło

mieć bezpośredniego wpływu na związanie Sądu Najwyższego uchwaloną zasadą

prawną. Dokonana przez Trybunał wykładnia przepisów dyrektywy ma to

znaczenie, że przy stosowaniu przepisów prawa polskiego sąd jest zobowiązany

tak je interpretować, aby osiągnąć zgodność z dyrektywą w rozumieniu, jakie

prezentuje Trybunał. Obowiązek ten jest jednak ograniczony przez ogólne zasady

wykładni prawa i nie może służyć za podstawę dla dokonywania wykładni prawa

krajowego contra legem. Nie zaistniała przy tym, potrzeba rozważenia zasadności

odstąpienia od uchwalonej przez skład całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego 25

I CSK 220/26

8

kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, zasady prawnej, gdyż zastosowanie teorii dwóch

kondykcji na korzyść konsumenta nie stoi w sprzeczności z art. 7 ust. 1 dyrektywy

93/13, przy uwzględnieniu jego interpretacji przyjętej w wyroku z 19 czerwca

2025 r., C-396/24, Lubreczlik.

Ponadto, konsekwencje przyjęcia w okolicznościach sprawy teorii dwóch

kondykcji są zgodne z wolą konsumenta i dla niego korzystne. Nie sposób nie

zauważyć, że odmiennie kształtowała się sytuacja procesowa w sprawie, która była

podstawą do wydania powyższego wyroku Trybunału. Z tego względu stanowisko

zajęte w wyroku z 19 czerwca 2025 r., C-396/24, Lubreczlik, nie może być

rozciągane na każdy spór między konsumentem a bankiem powstały na tle umowy

kredytu. W istocie jego znaczenie jest ograniczone jedynie do specyficznej sytuacji,

w której bank dochodzi od konsumenta roszczeń spełnionych na podstawie

nieważnej umowy kredytu.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 1 k.p.c. odmówił

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

(D.Z.)

[SOP]