Rozbieżne diagnozy biegłych. SN nie przyjął skargi w sprawie hospitalizacji

W związku ze skargą kasacyjną uczestniczki K.C. od postanowienia Sądu

Okręgowego w Warszawie z 26 lipca 2024 r. Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I CSK 2281/25

2

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną

do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Tylko na tych

przesłankach Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie o przyjęciu lub odmowie

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

W judykaturze wielokrotnie wypowiadano się na temat charakteru

skargi kasacyjnej (zob. np. postanowienia SN: z 13 czerwca 2018 r., II CSK 71/18;

z 15 kwietnia 2021 r., I CSK 43/21; z 25 sierpnia 2021 r., II CSK 216/21; z 23 maja

2024 r., I CSK 364/24). Wskazano m.in. że skarga kasacyjna została ukształtowana

w przepisach kodeksu postępowania cywilnego jako nadzwyczajny środek

zaskarżenia, nakierowany na ochronę interesu publicznego przez zapewnienie

rozwoju prawa, jednolitości orzecznictwa oraz prawidłowej wykładni, a także w celu

usunięcia z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu dotkniętym

nieważnością lub oczywiście wadliwych, nie zaś jako ogólnie dostępny środek

zaskarżenia orzeczeń umożliwiający rozpoznanie sprawy w kolejnej instancji

sądowej.

Koniecznej selekcji skarg pod kątem realizacji tego celu służy instytucja

tzw. przedsądu, ustanowiona w art. 3989 k.p.c., w ramach której Sąd Najwyższy

dokonuje wstępnej oceny skargi kasacyjnej. Ten etap postępowania przed Sądem

Najwyższym jest ograniczony – co należy podkreślić – wyłącznie do zbadania

przesłanek przewidzianych w art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c., nie zaś merytorycznej

oceny skargi kasacyjnej. W razie spełnienia co najmniej jednej z tych przesłanek,

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania jest usprawiedliwione.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca oparła

na przesłankach uregulowanych w art. 3989 § 1 pkt 1 i 4 k.p.c. Przesłanki te

nie zostały jednak spełnione.

Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest

zagadnienie nowe, nierozwiązane dotąd w orzecznictwie, którego rozstrzygnięcie

może przyczynić się do rozwoju prawa. Odwołanie się do tej przesłanki przyjęcia

I CSK 2281/25

3

skargi kasacyjnej do rozpoznania wymaga – jak wynika z orzecznictwa Sądu

Najwyższego – sformułowania tego zagadnienia z przytoczeniem wiążących się

z nim konkretnych przepisów prawnych oraz przedstawienia argumentów

świadczących o rozbieżnych ocenach prawnych (zob. np. postanowienia SN:

z 7 czerwca 2005 r., V CSK 3/05; z 25 maja 2021 r., II CSK 96/21; z 20 sierpnia

2024 r., I CSK 981/24). Ponadto w judykaturze Sądu Najwyższego utrwalił się

pogląd, że wskazanie przyczyny określonej w powołanym przepisie nakłada

na skarżącego obowiązek przedstawienia zagadnienia o charakterze

abstrakcyjnym wraz z argumentami prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych,

wykazania, że nie zostało ono rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie,

a wyjaśnienie go ma znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy,

ale także innych podobnych spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa. Nie może

mieć charakteru kazuistycznego i służyć uzyskaniu przez skarżącego odpowiedzi

odnośnie do kwalifikacji prawnej szczegółowych elementów podstawy faktycznej

zaskarżonego orzeczenia (zob. m.in. postanowienia SN: z 11 stycznia 2002 r.,

III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151; z 30 kwietnia 2015 r., V CSK 598/14;

z 15 kwietnia 2021 r., I CSK 720/20). Występowanie w sprawie istotnego

zagadnienia prawnego w zasadzie powinno spełniać wymagania stawiane

zapytaniu przedstawianego przez sąd drugiej instancji w razie powstania

poważnych wątpliwości (art. 390 § 1 k.p.c.), których nie można rozwiązać

za pomocą powszechnie przyjętych reguł wykładni prawa (zob. np. postanowienia

SN: z 24 października 2012 r., I PK 129/12; z 8 maja 2015 r., III CZP 16/15).

Zagadnienie to nie może być przy tym pozorne, czyli m.in. nie może stanowić

próby obejścia dokonanych przez sądy ustaleń faktycznych i oceny dowodów

(art. 3983 § 3 i art. 39813 § 2 k.p.c.).

Występowania istotnego zagadnienia prawnego w powyższym rozumieniu

skarżąca upatrywała w konieczności udzielenia odpowiedzi na pytanie: „Czy art. 29

ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego

(dalej: u.o.z.p.”) w zw. z art. 5 ust. 1 lit. e Konwencji o Ochronie Praw Człowieka

i Podstawowych Wolności w zw. z art. 52 ust. 1 i 3 Konstytucji RP pozwalają – w

kontekście charakteru uregulowań ograniczających prawo do wolności –

na arbitralne ocenianie i samodzielne decydowanie przez sąd okręgowy, jako sąd

I CSK 2281/25

4

drugiej instancji, trafności rozbieżnych opinii biegłych, a zatem także okoliczności

wymagających wiedzy specjalnej, co do rozpoznania jednostki chorobowej

i rozstrzygać w sprzeczności w tym zakresie, bez konieczności powołania dowodów

z opinii innego biegłego?”.

Skarżąca nie sformułowała żadnego zagadnienia prawnego w formule wyżej

przedstawionej, jej wywód nie zawierał istotnej argumentacji prawnej. W istocie

zagadnienie prawne wskazane przez skarżącą było pytaniem o trafność stanowiska

Sądu Okręgowego wyrażonego w związku z rozstrzygnięciem tej konkretnej sprawy

i polemiką z tym stanowiskiem, związaną z zastosowaniem konkretnych przepisów

prawa (a nie problemem związanym z istotnością zagadnienia prawnego). Zostało

ono odniesione do stanu faktycznego i przebiegu postępowania w tej sprawie,

a skarżąca nie wykazała jego bardziej ogólnego znaczenia.

W świetle powyższego należy uznać, że nie stanowi zagadnienia prawnego

stwierdzenie o potrzebie dokonania oceny prawnej w określonym zakresie

w sytuacji, gdy skarżący nie przedstawił argumentów, które świadczyłyby

o możliwych rozbieżnościach interpretacyjnych, innych niż ocena, którą przyjął sąd

drugiej instancji. To samo dotyczy sytuacji, gdy skarżący nie wykazał wskazanego

powyżej elementu „istotności” ani „nowości”, ograniczając się do przedstawienia

argumentacji stanowiącej w istocie polemikę ze stanowiskiem tego sądu.

W niniejszej sprawie ograniczono się do zgłoszenia wątpliwości, które w istocie

stanowią pozór występowania w sprawie zagadnienia prawnego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało wyjaśnione, że postępowanie

toczące się na podstawie art. 29 u.o.z.p., zmierzające do zbadania, czy istnieje

potrzeba przyjęcia do szpitala psychiatrycznego osoby chorej psychicznie bez jej

zgody, stanowi ingerencję w konstytucyjne prawo wolności i nietykalności

człowieka. Konsekwencje orzeczeń wydawanych na podstawie ustawy o ochronie

zdrowia psychicznego uzasadniają zatem ścisłe wykładanie jej przepisów

i przestrzeganie bezwzględnego wymogu, by rozstrzygnięcie wydane na jej

podstawie było celowe z punktu widzenia dobra i interesu osoby, której dotyczy.

Z art. 29 ust. 1 u.o.z.p. wynika, że do szpitala psychiatrycznego może być przyjęta,

bez zgody wymaganej w art. 22 u.o.z.p., osoba chora psychicznie, której

I CSK 2281/25

5

dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje

znaczne pogorszenie stanu jej zdrowia psychicznego. Zarówno w doktrynie, jak

i judykaturze pojęcie „znacznego pogorszenia stanu zdrowia psychicznego” jest

wykładane jednolicie – oznacza ono doprowadzenie się przez osobę chorą

psychicznie, na skutek niepodejmowania leczenia, do stanu uniemożliwiającego jej

funkcjonowanie w rodzinie, miejscu zamieszkania lub w pracy, a więc wtedy,

gdy następuje degradacja ról społecznych. Takie rozumienie tego pojęcia pozwala

ograniczyć hospitalizację przymusową tylko do tych osób, dla których jest ona

niezbędna (zob. m.in. postanowienia SN: z 22 kwietnia 2010 r., V CSK 384/09;

z 13 czerwca 2013 r., IV CSK 126/13; z 17 września 2015 r., II CSK 627/14;

z 5 listopada 2015 r., V CSK 456/15; z 25 listopada 2016 r., V CSK 295/16).

Przewidywanie „znacznego pogorszenia stanu zdrowia” ustawa nakazuje

oprzeć na dotychczasowym zachowaniu chorego. To przewidywanie zawiera więc

element prognozujący, oparty na ocenie, jak może wpłynąć brak leczenia

szpitalnego na stan zdrowia osoby chorej psychicznie, przy czym musi ona

uwzględniać ocenę dotychczasowego zachowania chorego i jego zmiany

w aspekcie czasowym oraz wpływ tego zachowania na stan zdrowia w okresie

przed wydaniem orzeczenia.

Wskazuje się, że kontrola sądu, czy w danym stanie faktycznym wystąpiły

przesłanki ustawowe wymaga wnikliwej oceny, opartej na dowodzie w postaci opinii

biegłego lub zespołu biegłych z zakresu psychiatrii, a to z tej przyczyny,

że elementem stanu faktycznego decydującego o uwzględnieniu wniosku jest opis

stanu zdrowia psychicznego (zob. m.in. uchwałę SN z d6 lutego 1996 r., III CZP

6/96, OSNC 1996, nr 7-8, poz. 95; postanowienia SN: z 17 września 2015 r., II CSK

627/14, i z 25 listopada 2016 r., V CSK 295/16).

Należy także dodać, że umieszczenie w szpitalu na podstawie art. 29 ust. 1

pkt 1 u.o.z.p. następuje w celu zapobieżenia znacznemu pogorszeniu się stanu

zdrowia psychicznego chorego, co nastanie, gdy chory nie zostanie przyjęty

do szpitala psychiatrycznego (w celu leczenia). Z kolei, z art. 29 ust. 1 pkt 2 ustawy

wynika, że dopuszczalne jest umieszczenie osoby chorej psychicznie w szpitalu

psychiatrycznym bez jej zgody, gdy osoba ta znajduje się w szczególnej sytuacji,

I CSK 2281/25

6

tj. jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb

życiowych, a ponadto uzasadnione jest przewidywanie, że leczenie w szpitalu

psychiatrycznym przyniesie poprawę jej stanu zdrowia. Jak zauważył Sąd

Najwyższy w postanowieniu z 12 lipca 1996 r., II CRN 81/96 (OSNC 1996, nr 12,

poz. 164), uregulowanie to zawiera element przewidywania, zakłada wręcz

hipotetyczność oceny sądu w przedmiocie tego, co dopiero może w przyszłości

nastąpić. Oba przepisy stanowią normatywną całość, a u jej podstaw leży

przewidywalność oparta na dowodach w postaci opinii lekarzy, a nie dowolność czy

też przekonanie skarżącej o pozytywnych skutkach leczenia w innej formie

(postanowienie Sądu Najwyższego z 16 grudnia 2020 r., IV CSK 85/20).

Wbrew stanowisku skarżącej te zasady były w zaskarżonym orzeczeniu

respektowane, o czym będzie szerzej mowa w dalszej części.

Oczywista zasadność skargi kasacyjnej zachodzi wówczas, gdy z jej treści,

bez potrzeby głębszej analizy oraz szczegółowych rozważań, wynika, że

przytoczone podstawy kasacyjne uzasadniają uwzględnienie skargi. Gdy strona

skarżąca twierdzi, że jej skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, powinna

przedstawić argumentację prawną wyjaśniającą, w czym ta oczywistość się wyraża

oraz uzasadnić to twierdzenie. Powinna w związku z tym wykazać kwalifikowaną

postać naruszenia prawa materialnego i procesowego polegającą na jego

oczywistości prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej (zob.

m.in. postanowienia SN: z 10 stycznia 2003 r., V CZ 187/02, OSNC 2004, nr 3, poz.

49; z 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05, OSNC 2006, nr 4, poz. 75; z 26 kwietnia 2006

r., II CZ 28/06; z 29 kwietnia 2015 r., II CSK 589/14; z 15 marca 2023 r., I CSK

6358/22). Przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej nie jest oczywiste naruszenie

konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której

naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (zob.

postanowienie SN z 8 października 2015 r., IV CSK 189/15 i przywołane tam

orzecznictwo).

Powołując się na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej, należy zatem

wykazać, że popełnione przy ferowaniu zaskarżonego orzeczenia uchybienia

w zakresie stosowania prawa miały charakter kwalifikowany i nie podlegały różnym

I CSK 2281/25

7

ocenom, były więc dostrzegalne w sposób oczywisty dla przeciętnego prawnika

(zob. m.in. postanowienia SN: z 22 marca 2001 r., V CZ 131/00, OSNC 2001,

nr 10, poz. 156; z 21 września 2022 r., I CSK 4166/22; z 20 lipca 2023 r., I CSK

282/23).

Oczywistej zasadności skargi kasacyjnej skarżąca upatrywała w naruszeniu

art. 3271 § 1 w zw. z art. 391 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., jak również art. 286 w zw.

z art. 382 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Po pierwsze, skarżąca podniosła, że w sporządzonych opiniach biegłych

istniała zasadnicza sprzeczność co do rozpoznania i diagnozy choroby, na jaką

miała cierpieć skarżąca, a po drugie, iż uzasadnienie postanowienia Sądu drugiej

instancji jest niewyczerpujące i wybiórcze.

Z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia wynika, że zgromadzony materiał

dowodowy jednoznacznie potwierdził, iż uczestniczka postępowania cierpi na

chorobę psychiczną, a jej dalsze nieprzyjęcie do szpitala psychiatrycznego grozi

znacznym pogorszeniem jej stanu psychicznego. Istotne pozostaje także,

iż w sprawie zostały sporządzone przez biegłych trzy opinie i każda z nich (bez

względu na techniczne rozbieżności w kwalifikacji choroby) dawała asumpt

do uznania, że uczestniczka postępowania powinna zostać przyjęta do szpitala

psychiatrycznego. Należy także zaakcentować, że z opinii biegłych wynika

jednoznacznie, iż nieprzyjęcie do szpitala spowoduje dalsze pogorszenie choroby.

Konstruowanie oczywistej zasadności skargi na zarzutach nieznajdujących

potwierdzenia w aktach sprawy nie wspiera stanowiska skarżącej. Skarżąca nie

uwzględniła, że w postępowaniu kasacyjnym Sąd Najwyższy jest związany

ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia,

a podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów

i oceny dowodów (art. 3983 § 3 i art. 39813 § 2 k.p.c.). Istota zarzutów skargi,

z którymi skarżąca wiąże jej oczywistą zasadność, polegała właśnie na

zakwestionowaniu poczynionych przez Sąd Okręgowy ustaleń faktycznych,

z których wynika, że skarżąca jest osobą zmagającą się z chorobą psychiczną, jej

dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, iż nieprzyjęcie do szpitala

psychiatrycznego spowoduje znaczne pogorszenie stanu jej zdrowia,

I CSK 2281/25

8

a uzasadnione pozostaje przewidywanie, że leczenie szpitalne przyniesie poprawę

jej stanu zdrowia. Skarga kasacyjna została zaś oparta na założeniu, że Sąd

Najwyższy stanowi trzecią instancję w hierarchii sądów powszechnych i powinien

zbadać sprawę, a nie rozpoznać skargę kasacyjną, o czym świadczą również

dowody załączone do skargi. Tego rodzaju konstrukcja wniosku o przyjęcie skargi

do rozpoznania – jako sprzeczna z zakresem kognicji Sądu Najwyższego

w postępowaniu kasacyjnym – była niedopuszczalna, zaś zawnioskowane dowody

mogą stanowić podstawę wniosku w innej sprawie, mając w szczególności na

względzie, że mamy w tym wypadku do czynienia z postępowaniem

nieprocesowym.

Należy także wskazać, że w orzecznictwie utrwalony jest pogląd, iż

naruszenie przez sąd drugiej instancji zasad sporządzania uzasadnienia

orzeczenia (aktualnie uregulowanych w art. 3271 i art. 387 § 21 k.p.c.) jedynie

wyjątkowo może stanowić usprawiedliwioną podstawę kasacyjną, co ma miejsce,

gdy wskutek uchybienia wymaganiom stawianym uzasadnieniu zaskarżone

orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej (m.in. wyroki SN: z 7 października

2005 r., IV CK 122/05; z 21 lutego 2008 r., III CSK 264/07, OSNC-ZD 2008, nr D,

poz. 118; z 2 czerwca 2011 r., I CSK 581/10; z 24 września 2020 r., IV CSK 32/19;

z 29 września 2022 r., II CSKP 147/22).

Uzasadnienie zaskarżonego postanowienia pozwoliło natomiast w pełni

na ustalenie motywów, jakimi kierował się Sąd Okręgowy przy wydawaniu

rozstrzygnięcia. Sąd ten klarownie wyjaśnił, że wziął pod uwagę opinię biegłych

sądowych, których wnioski pozostawały spójne. Bez wątpienia bowiem wynika

z nich, że skarżąca cierpi na chorobę psychiczną, która wymaga hospitalizacji.

Bez znaczenia pozostaje, że biegli dokonali odmiennej kwalifikacji jednostki

chorobowej, istotne jest bowiem, iż każda z tych jednostek chorobowych cechuje

się występowaniem urojeń. Należy także zaznaczyć, że dopuszczenie kolejnej

opinii biegłego jedynie z uwagi na nieusatysfakcjonowanie strony wynikiem

postępowania dowodowego jest bezzasadne i niecelowe. Takie stanowisko było

wielokrotnie wyrażane przez Sąd Najwyższy (zob. np. wyrok z 30 maja 2007 r.,

IV CSK 41/07).

I CSK 2281/25

9

W konsekwencji, analiza wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania, na tle podstaw skargi oraz motywów zaskarżonego orzeczenia,

nie prowadzi do oceny, że stanowi ono konsekwencję jaskrawych błędów

w podejmowanych działaniach procesowych, czy wykładni art. 29 ust. 1 u.o.z.p.

Z przytoczonych względów, na podstawie art. 3989 § 2 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c., Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie

znajdując też okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać

pod uwagę z urzędu.

O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie

art. 98 § 1 i 3 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 39821 k.p.c. w zw. z § 8 ust. 1 pkt 3

w zw. z § 10 ust. 4 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jedn. Dz.U.

z 2023 r. poz. 1964 ze zm.).

Tomasz Szanciło

[P.L.]

[a.ł]