Spór o rozliczenie kredytu we frankach. SN nie przyjął skargi kasacyjnej powoda

Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie

występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności

w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna

jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.). Obowiązkiem skarżącego jest

I CSK 2304/25

2

sformułowanie i uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania

w nawiązaniu do powyższych przesłanek, a rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego

w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

wynika z oceny, czy okoliczności powołane przez skarżącego odpowiadają tym,

o których jest mowa w art. 3989 § 1 k.p.c.

Powód powołał się na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia

prawnego (art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.), które przedstawił jako pytania: - „czy w świetle

przepisów o świadczeniu nienależnym (bezpodstawnym wzbogaceniu),

w przypadku uznania umowy kredytu waloryzowanego za nieważną w całości, gdy

bezpodstawne wzbogacenie ma miejsce po obu stronach umowy, kredytobiorca

może skutecznie domagać się od banku zwrotu świadczenia w postaci rat

kapitałowo-odsetkowych w sytuacji, gdy nie doszło do zwrotu przez kredytobiorcę

wypłaconej przez bank kwoty kredytu w nominalnej wysokości?”; - „czy w świetle

art. 7 ust. 1 w zw. z motywem 24 Dyrektywy 93/13, w sytuacji częściowego

oddalenia powództwa konsumentów wytoczonego przeciwko nieuczciwemu

przedsiębiorcy stosującemu we wzorcu umownym klauzule abuzywne, zasadnym

jest obciążenie konsumentów zgodnie z treścią art. 100 k.p.c. w zw. z art 98 k.p.c.

w zw. z art 391 § 1 k.p.c. i zasadą odpowiedzialności za wynik kosztami

postępowania w sytuacji, w której takie rozstrzygnięcie prowadzić może do

zniechęcenia konsumentów do korzystania z przyznanego im przez Dyrektywę

93/13 prawa do skutecznej kontroli sądowej potencjalnie nieuczciwego charakteru

warunków?”.

Zgodnie z ustaloną linią orzecznictwa, powołanie się na

występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego jako na przesłankę

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wymaga określenia problemu

o charakterze abstrakcyjnym, nierozstrzygniętego w dotychczasowym

orzecznictwie i wymagającego pogłębionej wykładni. Skarżący powinien to

zagadnienie sformułować oraz przedstawić argumentację jurydyczną

uzasadniającą tezę o możliwości rozbieżnych ocen prawnych w związku ze

stosowaniem przepisów, na tle których ono powstało. Zagadnienie powinno być

ponadto „istotne” z uwagi na wagę problemu interpretacyjnego, którego dotyczy dla

systemu prawa. Skoro jednak skarga kasacyjna jest wnoszona w konkretnej

I CSK 2304/25

3

sprawie, to zarówno charakter rozpoznawanego roszczenia, jak i ustalony przez

sądy meriti stan faktyczny, którym Sąd Najwyższy byłby związany (art. 3983 § 3

i art. 39813 § 2 k.p.c.), musi pozostawać w związku z przedstawionym przez

skarżącego zagadnieniem prawnym i pozwalać na jego rozstrzygnięcie.

Sformułowany problem prawny nie stanowi istotnego zagadnienia

prawnego w znaczeniu przytoczonym wyżej, gdyż dotyczy okoliczności, które już

zostały wyjaśnione w orzecznictwie albo takich, które nie mają znaczenia dla

rozstrzygnięcia. W wyroku z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, Trybunał Sprawiedliwości

Unii Europejskiej orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku

z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na

przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w sytuacji gdy

umowa kredytu hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentem nie

może już pozostać wiążąca po usunięciu nieuczciwych warunków zawartych w tej

umowie, przedsiębiorca ten może powołać się na prawo zatrzymania umożliwiające

mu uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego konsumenta od

przedstawienia przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam otrzymał od tego

przedsiębiorcy lub gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie

przez tego samego przedsiębiorcę prawa zatrzymania powoduje utratę przez

rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu

upływu terminu nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania świadczenia

po tym, jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń

zapłaconych mu w wykonaniu tej umowy (zob. też - w kwestii w ogóle

dopuszczalności podniesienia przez przedsiębiorcę przeciwko konsumentowi

zarzutu zatrzymania - postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z 8 maja 2024 r., C-424/22). Ponadto w wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22,

Trybunał wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy

interpretować w ten sposób, że w kontekście nieważności umowy kredytowej ze

względu na przewidziane w niej abuzywne postanowienia, stoją one na

przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie

praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależniona od złożenia przez

tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, że nie wyraża

zgody na utrzymanie w mocy tego abuzywnego warunku oraz że jest świadomy

I CSK 2304/25

4

konsekwencji tego uznania nieważności umowy oraz wyraża on zgodę na uznanie

umowy za nieważną.

Z kolei w wyrokach z 15 czerwca 2023 r., C - 520/21, z 7 grudnia 2023 r.,

C-140/22 oraz w postanowieniu z 11 grudnia 2023 r., C-756/22 Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdził, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy

93/13 należy interpretować w ten sposób, że w kontekście nieważności umowy

kredytowej zawartej przez przedsiębiorcę z konsumentem, stoją one na

przeszkodzie takiej wykładni prawa krajowego, że instytucja bankowa może

domagać się od konsumenta rekompensaty przekraczającej zwrot kapitału

wypłaconego z tytułu wykonania umowy oraz ustawowe odsetki za zwłokę liczone

od dnia wezwania do zapłaty (zob. też - w kwestii niedopuszczalności roszczenia

przedsiębiorcy przeciwko konsumentowi o waloryzację kwoty wypłaconego kapitału

- wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 12 stycznia 2024 r.,

C - 488/23).

Z powyższych orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wynika,

że w świetle dyrektywy 93/13 w razie nieważności umowy kredytowej

przedsiębiorcy (bankowi) przysługuje w stosunku do konsumenta roszczenie

o zwrot nominalnej kwoty wypłaconego kapitału z odsetkami za opóźnienie

liczonymi od dnia wezwania konsumenta do zapłaty, natomiast konsumentowi

przysługuje przeciwko bankowi roszczenie o zwrot świadczenia spełnionego

w postaci rat kapitałowo-odsetkowych na podstawie nieważnej umowy kredytowej

z odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia wezwania banku do zapłaty.

W wyroku z 19 czerwca 2025 r., C-396/24 Trybunał Sprawiedliwości Unii

Europejskiej odniósł się do dominującej w judykaturze sądów krajowych zasady

dwóch kondykcji przy rozliczeniu wzajemnych świadczeń spełnionych przez strony

na podstawie nieważnej umowy kredytowej. Co prawda przedmiotem rozpoznania

była problematyka zastosowania teorii dwóch kondykcji w sprawie z powództwa

banku przeciwko konsumentowi, jednakże z powołanego orzeczenia można

wyprowadzić wniosek, że zastosowana do rozliczenia teoria salda działa w obie

strony. Zatem jej przyjęcie oznacza, że termin wymagalności roszczeń z tytułu

zwrotu wzajemnych świadczeń pieniężnych spełnionych na podstawie nieważnej

I CSK 2304/25

5

umowy, do wysokości niższego świadczenia, powstaje w tym samym czasie, a więc

opóźnienie w spełnieniu świadczenia zwrotnego odnosi się do tej części, która

przekracza wysokość świadczenia zwrotnego drugiej strony.

Nie sposób uznać, że konsumentowi przysługuje dodatkowa korzyść

w postaci odsetek za opóźnienie w zwrocie spełnionego świadczenia (tj. w zakresie

świadczenia, którego wysokość odpowiada wysokości świadczenia wypłaconego

przez bank na rzecz konsumenta w wykonaniu umowy kredytowej) na podstawie

nieważnej umowy kredytowej, gdyż wskutek orzeczonej nieważności konsument

uzyskuje w istocie kredyt darmowy, zaś bank nie może domagać się zapłaty

przewidzianych w umowie odsetek od kwoty kapitału, jak również nie może

skutecznie żądać od konsumenta wynagrodzenia za bezumowne korzystania

z kwoty kapitału, ani waloryzacji kwoty wypłaconego kapitału. Jednocześnie z faktu,

że bank stał na stanowisku, iż umowa kredytowa jest ważna, nie można

wyprowadzić tezy, że w razie nieważności tej umowy i powstania stanu

wymagalności roszczenia zwrotnego konsumenta (na skutek wezwania do zapłaty

– art. 455 k.c.), bank rezygnuje z postawienia własnej wierzytelności zwrotnej (do

wysokości świadczenia zwrotnego konsumenta) w stan wymagalności i godzi się

w tym zakresie na powstanie roszczenia odsetkowego konsumenta (argumentum

a maiori od minus).

Zgodnie z art. 455 k.c., jeżeli termin świadczenia nie jest oznaczony ani nie

wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione

niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. W przypadku teorii salda

postawienie w stan wymagalności roszczenia pieniężnego zwrotnego jednej strony

nieważnego kontraktu skutkuje powstaniem stanu wymagalności roszczenia

pieniężnego zwrotnego drugiej strony do wysokości niższej wierzytelności. W tym

zakresie termin spełnienia wzajemnego świadczenia (tj. z tytułu zwrotu kwoty

kapitału) wynika z właściwości zobowiązania w rozumieniu art. 455 k.c.

Powołana wykładnia prawa krajowego nie sprzeciwia się dyrektywie 93/13,

gdyż z jednej strony bank ponosi dotkliwą sankcję w postaci braku możliwości

domagania się wynagrodzenia z tytułu korzystania przez konsumenta z kwoty

wypłaconego kapitału. Z drugiej zaś strony środki kredytowe zostały udzielone na

I CSK 2304/25

6

nabycie lokalu mieszkalnego, którego konsumenci stali się właścicielami

i korzystali z niego oraz którego wartość znacząco wzrosła w stosunku do kwoty

nominalnej wypłaconego kapitału kredytu. Dysproporcja ta jest widoczna, gdyż

konsument, który będąc właścicielem lokalu (zakupionego za środki kredytowe)

i korzystając z niego (przez zamieszkiwanie, względnie uzyskując środki pieniężne

z jego wynajmu), mógłby domagać się jeszcze odsetek za opóźnienie od kwoty

(spełnionych świadczeń w wykonaniu nieważnej umowy kredytowej)

nieprzekraczającej w sumie nominalnej kwoty kapitału wypłaconego przez bank,

tylko dlatego, że bank nie wezwał formalnie konsumenta do zwrotu kwoty kapitału,

ponieważ uznał, że umowa kredytowa jest ważna.

W konsekwencji tzw. teoria salda przy wzajemnych świadczeniach

pieniężnych zwrotnych ma sens prawny, ekonomiczny i społeczny gdy powinność

odliczenia przez jedną stronę nieważnego kontraktu od swojego świadczenia

zwrotnego wysokości tego, co świadczyła na jej rzecz druga strona, następuje

z chwilą powstania stanu wymagalności roszczenia zwrotnego jednej ze stron

(w związku z wezwaniem drugiej strony do zwrotu świadczenia spełnionego na

podstawie nieważnego kontraktu), nawet gdyby druga strona z uwagi na jej

stanowisko o ważności tej umowy nie wystosowała formalnego wezwania o zwrot

spełnionego przez nią świadczenia. Inne rozumienie teorii salda, w kontekście

roszczenia odsetkowego konsumenta naruszałoby zasadę proporcjonalności

sankcji z dyrektywy 93/13 w stosunku do przedsiębiorcy za stosowanie

abuzywnych postanowień w umowach z udziałem konsumentów, a tym samym

i konstytucyjną zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP).

Przedstawiona zasada rozliczenia powinna działać w stosunku do świadczeń

zwrotnych obydwu stron umowy, to jest zarówno w odniesieniu do roszczenia

zwrotnego konsumenta w stosunku do banku, jak i roszczenia zwrotnego banku

przeciwko konsumentowi. Jest ona również korzystna dla konsumenta, nie

narażając go przy tym na dodatkowe koszty procesu sądowego związane

z roszczeniem zwrotnym banku.

W zakresie obciążenia konsumenta kosztami postępowania należy mieć na

uwadze wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 25 listopada 2025 r.

I CSK 2304/25

7

C-746/24, w którym wskazano, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13

w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten sposób, że: stoją one

na przeszkodzie uregulowaniom krajowym pozwalającym na obciążenie

konsumenta – występującego w charakterze pozwanego, który przegrał sprawę

w ramach powództwa o zwrot pożyczonego kapitału, wytoczonego przez

przedsiębiorcę w następstwie stwierdzenia nieważności umowy kredytu ze względu

na nieuczciwy charakter zawartych w niej warunków – kosztami postępowania,

włącznie z opłatami sądowymi, które z powodu zróżnicowania wprowadzonego

przez te uregulowania przy obliczaniu kwoty tych opłat w zależności od tego, czy

powód ma status konsumenta, znacznie przewyższają koszty, jakie powinien był

ponieść ten konsument, gdyby przegrał sprawę w ramach wytoczonego przez niego

powództwa o stwierdzenie nieuczciwego charakteru tych warunków i, w stosownym

przypadku, o stwierdzenie nieważności tych warunków i umowy kredytu.

W niniejszej sprawie konsument nie występował w charakterze pozwanego,

a w charakterze powoda. Nie został on obciążony kosztami postępowania

w całości, a sąd dokonał wyłączenie stosunkowego rozdzielenia kosztów

postępowania w związku z wynikiem postępowania. Takie obciążenie nie może

zostać uznane za naruszenie zasady skutecznej ochrony praw konsumenta.

Powód wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z powołaniem

się na jej oczywistą zasadność (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) z uwagi na zastosowanie

teorii salda przez Sąd Apelacyjny i odstąpienie od przyjętej w orzecznictwie sądów

powszechnych i Sądu Najwyższego tzw. teorii dwóch kondykcji.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że uzasadnienie

oczywistej zasadności skargi kasacyjnej jako przesłanki jej przyjęcia do

rozpoznania wymaga powołania się na kwalifikowaną postać naruszenia

zaskarżonym orzeczeniem przepisów prawa materialnego lub procesowego

i przeprowadzania wywodu zmierzającego do jego wykazania. Oczywistość

naruszenia ma miejsce wówczas, gdy jest ono widoczne prima facie, przy

wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej, bez potrzeby wchodzenia

w szczegóły czy dokonywania pogłębionej analizy tekstu wchodzących w grę

przepisów i doszukiwania się ich znaczenia. Szczególna podstawa przedsądu z art.

I CSK 2304/25

8

3989 § 1 pkt 4 k.p.c. wymaga przy tym samodzielnego, czyli odrębnego od podstaw

kasacyjnych wskazania i wykazania naruszenia konkretnego przepisu prawa

(procesowego lub materialnego), które jest oczywiste i bez wątpliwości prowadzi do

stwierdzenia, że objęte skargą orzeczenie jest wadliwe i dlatego skarga powinna

zostać przyjęta do rozpoznania.

Z ustaleń faktycznych dokonanych przez Sądy meriti wynika, że pozwany

udzielił powodowi kredytu w kwocie 156.380,32 CHF i wypłacił go w kwocie

314.324,45 zł. Powód dochodził kwot 473.712,15 zł i 30.910 CHF. Zgodnie

z zaświadczeniem strony pozwanej powód spłacił kwotę 470.315,85 zł i kwotę

30.190 CHF, której równowartość obliczona według średniego kursu NPB wynosiła

kwotę 116.930,86 zł. Pozwany nie kwestionowała tego przeliczenia. Suma spłat

powoda wyniosła 587.246,71 zł (470.315,85 zł + 116.930,86 zł). Sąd Apelacyjny

rozliczył wzajemne roszczenia stron i uznał, że na rzecz powoda ma być

zasądzona nadwyżka (ponad kwotę wypłaconego mu kapitału) w wysokości

272.922,26 zł z ustawowymi odsetkami. Zarzuty skarżącego o oczywistym

naruszeniu prawa przez Sąd Apelacyjny w związku z zastosowaniem

przedstawionego sposobu rozliczenia stron nie są uzasadnione, gdyż rozliczenie to

realizuje kierunek wykładni postanowień dyrektywy 93/13 przyjęty w wyroku

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 19 czerwca 2025 r., C-396/24.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 3989 § 1 i 2 k.p.c. oraz –

co do kosztów postępowania – art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 391 §

1 k.p.c., § 2 pkt 7 w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie (Dz.U. z 2023 r. poz. 1964), orzeczono jak w postanowieniu.

Marta Romańska

[dr]

[a.ł]